II SA/Rz 440/12

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie Piotr Godlewski po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi jej i J. C. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] marca 2012 r. Nr [...] w przedmiocie nakazu wykonania określonych robót budowlanych postanawia odmówić przyznania wnioskodawczyni prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. K. M. wezwana wraz ze współskarżącym J. C. do solidarnego uiszczenia wpisu w kwocie 500 zł. od wniesionej przez nich skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] marca 2012 r. Nr [...] zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu (jednocześnie opłacając ten wpis). Wg udzielonych przez nią informacji zawartych w urzędowym formularzu PPF, poprzedzającym go piśmie oraz złożonym w wyniku wezwania dodatkowym oświadczeniu, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem oraz dwojgiem dzieci (18-letnią uczącą się córką i 26-letnim synem). Wykazany majątek obejmuje własność 1/8 części starego drewnianego budynku mieszkalnego, mieszkanie o pow. 72 m² oraz współwłasność z bratem J. C. nieruchomości rolnej o pow. 3,76 ha. Źródła dochodów stanowi renta wnioskodawczyni - 775 zł., dietą z tytułu pełnienia przez nią funkcji radnego 250 – 350 zł./m-c, emerytura jej męża 1122 zł. oraz jego wynagrodzenie za pracę w wysokości 1190 zł. (kwoty netto). Żadnych dochodów nie osiąga bezrobotny syn, nie przynosi ich także gospodarstwo rolne (brak maszyn i urządzeń rolniczych oraz dopłat do produkcji rolnej). Skarżąca i członkowie jej rodziny nie posiadają też żadnych innych pojazdów mechanicznych. Wydatki związane z opłatami za czynsz, energię elektryczną, gaz, telefon oraz na zakup leków wynoszą ok. 1100 zł. miesięcznie (odzwierciedlają to załączone kserokopie rachunków, faktur i dowodów wpłat); pozostałe środki przeznaczane są na bieżące potrzeby, w tym zakup żywności. Rodzinę w okresie od maja 2012 r. do kwietnia 2013 r. obciąża spłata kredytu w łącznej kwocie 2351 zł. (miesięczne raty po ok. 193 zł.). Obciążający solidarnie K. M. oraz J. C. podatek rolny i od nieruchomości za 2012 r. wynosi 496 zł. Stan rachunku bankowego wnioskodawczyni na dzień 23 maja 2012 r. wynosił 0,63 zł, zaś jej męża na dzień 21 maja 2012 r. 25,73 zł. Środki na opłacenie wpisu od skargi skarżąca wg oświadczenia pożyczyła od siostry. Rozpoznając złożony wniosek stwierdzono, co następuje: Celem instytucji prawa pomocy dla osoby fizycznej jest zapewnienie osobie wnioskującej prawa do sądu w sytuacji, gdy z przyczyn od siebie niezależnych nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie objętym wnioskiem K. M. dotyczy jego przyznania w zakresie całkowitym, czego przesłanką jest wykazanie braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania – art. 245 § 2 i 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) – określanej dalej jako P.p.s.a. Spełnienia tej przesłanki nie wykazuje jednak ocena sytuacji materialnej wnioskodawczyni, bazująca w głównej mierze na osiąganych dochodach i ponoszonych wydatkach, jak też sam fakt opłacenia wpisu od skargi. W orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (np. względem bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub pozbawionych ze względu na okoliczności życiowe całkowicie środków do życia) – tak B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Kantor Wydawniczy Zakamycze 2005, s. 593. K. M. wraz z członkami rodziny do takich osób niewątpliwie się nie zalicza, w konsekwencji czego jej wniosek może podlegać rozpoznaniu wyłącznie pod względem ewentualnego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienia tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub tylko ustanowienia zastępcy prawnego w osobie m.in. adwokata; przesłanką tego jest wykazanie braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). 4-osobowa rodzina wnioskodawczyni ma w pełni zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, dysponuje też stałymi miesięcznymi dochodami w wysokości ok. 3390 zł. netto, które wg udzielonych przez nią informacji bilansują się z ponoszonymi na ich utrzymanie wydatkami, jednak nie pozwalają na poczynienie dodatkowych oszczędności na poczet kosztów postępowania. Takie stanowisko skarżącej nie może jednak zostać zaaprobowane. Wyjątkowy charakter prawa pomocy wynikający z jego finansowania ze środków publicznych wskazuje, że nie jest ono instytucją służącą zabezpieczeniu czy poprawie stanu majątkowego osób ubiegających się o jego przyznanie, lecz gwarantującą prawo do sądu tym, którzy bez tej pomocy faktycznie byliby go pozbawieni. Zgodnie z art. 200 P.p.s.a. zasadą jest bowiem ponoszenie przez strony kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie, do czego są zobowiązane wszystkie osoby posiadające jakiekolwiek środki majątkowe i dochody (potwierdza to m.in. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r. sygn. akt OZ 862/04). Mimo deklarowanej przez K. M. względnej równowagi między wysokością dochodów i wydatków nie wykazała ona, w jaki sposób w wyniku poniesienia kosztów postępowania miałby się dla niej i członków rodziny objawić ewentualny uszczerbek w koniecznym utrzymaniu i jakich niezbędnych potrzeb życiowych nie mogliby w efekcie tego zaspokoić. Z pierwszeństwa przed kosztami postępowania korzystają nie wszystkie normalnie ponoszone wydatki, lecz wyłącznie najważniejsze do których należy zaliczyć opłaty za tzw. media, wydatki na zakup żywności i leczenie. Różnica w/w sumy dochodów (3390 zł. miesięcznie) i kwoty ok. 1100 zł. (opłaty za czynsz, energię elektr., gaz, telefon, zakup leków) daje kwotę ok. 2300 zł., która nawet przy uwzględnieniu raty kredytowej (193 zł.) daje wystarczającą kwotę do utrzymania rodziny i poczynienia z niej pewnych oszczędności na jednorazowe opłacenie kosztów sądowych. Podkreślenia wymaga przy tym, że sam fakt zaciągnięcia zobowiązań cywilnoprawnych, tj. kredytów i pożyczek świadczy o zdolności kredytowej strony i co do zasady nie uzasadnia przyznania im pierwszeństwa przed kosztami sądowymi, a tym samym przerzucania ciężaru finansowania postępowań sądowych strony na Skarb Państwa (tak m.in. postanowienie NSA z dnia 30 listopada 2010 r. I OZ 893/10). Podobnie za wydatek służący zaspokajaniu koniecznych potrzeb życiowych nie może być uznane opłacanie abonamentu za telewizję cyfrową (37,90 zł./m-c), która to okoliczność wynika z wyciągu z rachunku bankowego wnioskodawczyni. Ubiegający się o pomoc przewidzianą w art. 246 § 1 P.p.s.a. winien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny (postanowienie WSA w Krakowie z dnia 19 marca 2010 r. I SA/Kr 11/10). Ocena sytuacji materialnej osoby wnioskującej o prawo pomocy polega również na zbadaniu, czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (postanowienie WSA w Łodzi z dnia 10 października 2008 r. II SA/Łd480/08); w tym zakresie w przypadku skarżącej istotne znaczenie należy przypisać potencjalnym możliwościom zarobkowym jej syna, który jest osobą młodą i zdolną po podjęcia chociażby dorywczych prac zarobkowych. Nie sposób też pominąć możliwości wykorzystania posiadanej nieruchomości rolnej, nawet jeżeli nie poprzez samodzielną uprawę, to w drodze jej wydzierżawienia i pozyskania w ten sposób dodatkowych środków (lub minimalizację obciążeń podatkowych i wydatków na jej utrzymanie). Wobec powyższego należy uznać, że K. M. nie spełnia ustawowej przesłanki do przyznania jej prawa pomocy tak w pełnym wnioskowanym przez nią zakresie jak i w jego części oraz że nie przekracza jej możliwości finansowych wiążących się z uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania wygospodarowanie środków na pokrycie kosztów sądowych które mogą (nie muszą) wystąpić jeszcze w sprawie w przyszłości; najbardziej prawdopodobne z nich to opłata kancelaryjna od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w przypadku oddalenia skargi (100 zł.) oraz wpis od skargi kasacyjnej w przypadku jej wnoszenia w wysokości połowy wpisu od skargi. Możliwości te w jej przypadku rozciągają się także na ustanowienie fachowego pełnomocnika z wyboru, jeżeli jego udział w sprawie uważa za niezbędny (obowiązujące przepisy nie statuują wymogu reprezentowania stron w postępowaniu sądowoadministracyjnym przez fachowych pełnomocników, zaś sąd orzekający w sprawie bierze pod uwagę z urzędu wszelkie naruszenia prawa w postępowaniu przed organami administracji). Rozpatrując wniosek K. M. nie dano przy tym wiary jej wyjaśnieniom, że środki na opłacenie wpisu od skargi uzyskała pożyczając je od siostry. Abstrahując chociażby od braku jej wskazania tej osoby co do imienia i nazwiska (ew. adresu) lub udokumentowania tej pożyczki w inny sposób należy zauważyć, że jak wynika z wyciągu z rachunku bankowego skarżącej, przed jego opłaceniem w drodze przelewu 8 maja 2012 r., saldo jej konta było cały czas dodatnie (w momencie złożenia zlecenia wynosiło 1828 zł), a skarżąca w okresie bezpośrednio poprzedzającym, tj. 4 – 7 maja 2012 r. dwukrotnie dokonała jego zasilenia na łączną kwotę 2200 zł., a więc kilkakrotnie przekraczającą jego wysokość. Ubocznie zwrócenia uwagi wymaga, że nawet ewentualne przyznanie prawa pomocy nie działa wstecz i nie obejmuje opłaconych kosztów sądowych, które nie podlegają zwrotowi. Z tej przyczyny, na podstawie art. 246 § 1 w związku z art. 245 § 2 i 3 oraz art. 258 § 2 pkt 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji postanowienia.