II SA/Rz 454/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Karina Gniewek - Berezowska /spr./ Sędziowie WSA Elżbieta Mazur-Selwa WSA Maria Mikolik Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lipca 2025 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Przemyślu z dnia 24 lutego 2025 r. nr SKO.4112.3.2025 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 13 grudnia 2024 r. nr GOPS.531.2.2024. Wnioskiem z 16 września 2024 r. H.S. (dalej: "skarżący") zwrócił się do Wójta Gminy [...] (dalej: "organ I instancji", "Wójt") o umorzenie w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wyjaśnił, że nie uchylałby się od tego długu, gdyby wiedział, że opieka społeczna wypłaca świadczenia dla G.W. Podał, że przez wiele lat pracował w [...] odpłatnie i nie potrącono mu z pensji żadnych należności. Aktualnie z uwagi trudną sytuację zdrowotną (w ZK uległ wypadkowi) nie może podjąć żadnej. Nie posiada dochodów, utrzymanie ma tylko z ZK. Wskazał, że koniec kary przypada na [...] r. Po rozpoznaniu powyższego wniosku Wójt decyzją z 13 grudnia 2024 r. nr GOPS.531.2.2024 odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej G.W., w okresie od 1 marca 2009 r. do 31 stycznia 2011 r. w łącznej kwocie 18 532,93 zł, z czego: - 6930 zł stanowi kwotę wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, - 346,50 zł kara administracyjne naliczana w wysokości 5% kwoty wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, - 4600 zł stanowi kwotę wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, - 6656,43 zł stanowi odsetki za opóźnienie od świadczeń alimentacyjnych. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że na podstawie decyzji z 6 maja 2009 r. nr SR-D/000011/FA/05/2009 i z 17 października 2009 r. nr SR-D/000029/FA/10/2009 oraz z 27 września 2010 r. SR-D/000012/FA/09/2010 przyznane zostało świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną G.W. Zadłużenie z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczki alimentacyjnej wynosi łącznie 11.530 zł. Od daty realizacji świadczeń do chwili obecnej nie wpłynęła żadna kwota, która stanowiłaby spłatę zadłużenia. Wnioskodawca posiada także zobowiązania komornicze z innych tytułów, które również nie były regulowane. Organ ustalił, że wnioskodawca odbywa karę pozbawienia wolności. Legitymuje się umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Z powodu choroby i niepełnosprawności nie osiąga żadnych dochodów. Wójt stwierdził, że osoby odbywające karę pozbawienia wolności nie muszą w rzeczywistości troszczyć się, w pewnym oznaczonym czasie, o zaspokojenie niezbędnych potrzeb. Nie muszą dążyć własnym staraniem o zabezpieczenie podstawowych potrzeb bytowych, starać się o zapewnienie wyżywienia, opieki lekarskiej i zakwaterowania. Potrzeby te są bowiem realizowane ze środków budżetu Państwa. Z tej przyczyny, w ocenie organu, brak jest podstaw do umorzenia należności. Organ powołał się także na zasadę sprawiedliwości społecznej, zgodnie z którą osoby zobowiązane do dostarczenia środków utrzymania dla osób najbliższych nie powinny przerzucać ciążącego na nich obowiązku na inne podmioty. H.S. złożył odwołanie od powyższej decyzji i zwrócił się o umorzenie w całości długu. Podkreślił, że z uwagi na stan zdrowia (3 przebyte operacje) nie może podjąć pracy w [...] w celu spłaty zadłużenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Przemyślu (dalej: "SKO", "Kolegium"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm. – dalej: "k.p.a.") i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., poz. 1993 ze zm. – dalej: "ustawa"), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium podzieliło w całości dokonane przez organ I instancji ustalenia i ich ocenę. Wnioskodawca umotywował wniosek trudną sytuacją zdrowotną i życiową związaną z pobytem w [...]. W ocenie Kolegium, sytuacja wnioskodawcy nie jest sytuacją "szczególną", która dawałyby podstawę do umorzenia kwoty wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń. Nie zaistniały nadzwyczajne, czy losowe przypadki w sytuacji strony, które uzasadniałyby umorzenie wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Uzasadnieniem dla umorzenia nie może być sam fakt pobytu w [...] oraz brak zatrudnienia. Dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązywać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny. Chodzi o potencjalną możliwość uzyskania dochodu w sytuacji poprawy stanu zdrowia strony. W ocenie organu odwoławczego rezygnacja na tym etapie z dochodzenia należności publicznych nie jest uzasadniona. Każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Dopóki sytuacja strony rokuje nadzieję na spłatę zadłużenia, niezasadne jest stosowanie preferencji wobec dłużnika w postaci umorzenia zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń. Zdaniem SKO wskazywane przez odwołującego okoliczności nie czynią jego sytuacji wyjątkowej oraz nie mogą stawiać go w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. Aktualna sytuacja strony nie przesądza także o braku możliwości spłaty zadłużenia. Organ wskazał na możliwość wystąpienia z wnioskiem o odroczenie terminu płatności a następnie rozłożenia należności na raty. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie złożonej na powyższą decyzję H.S. wniósł o pozytywne załatwienie jego prośby i zawieszenie chociaż spłaty odsetek od należności. Wyjaśnił, że dopóki był zdrowy pracował w [...] i wówczas kwota ta mogła być przekazywana na spłatę zadłużenia, czego jednak nie uczyniono. Aktualnie z uwagi na stan zdrowia jest niezdolny do pracy i nie może wykonywać żadnej pracy. Odbywa karę [...] lat pozbawienia wolności i nie ma możliwości spłaty długu. Wyjaśnił, że złożył kasację od wyroku. Końcowo zaznaczył, że z uzyskanych od komornika informacji wynika, że G.W. zrzekł się w całości z otrzymywania od niego należności. W odpowiedzi na skargę SKO w Przemyślu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, nie będąc przy tym związane granicami skargi (art. 134 § 1 p.p.s.a.) w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Stosownie zaś do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a., Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla ją, w całości lub w części, jeżeli stwierdzi: a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja wydana w przedmiocie odmowy umorzenia w całości należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 30 ust. 2 tej ustawy: organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzje uznaniowe, a do tego rodzaju decyzji należy zaskarżona decyzja różnią się od decyzji związanych sposobem rozstrzygania. O ile w przypadku decyzji związanych ziszczenie się określonych w przepisie przesłanek rodzi po stronie organu obowiązek wydania decyzji o określonej treści o tyle w przypadku decyzji uznaniowych organ, po dokonaniu ustaleń, może wydać decyzję pozytywną ale również może wydać decyzję negatywną, kierując się przy tym interesem społecznym, jak również słusznym interesem strony – art. 7 k.p.a. Kontrola sądu w odniesieniu do elementu "uznaniowości" administracyjnej nie obejmuje kryterium celowości, lecz koncentruje się na dokonaniu oceny, czy uznanie organu nie ma charakteru arbitralnego oraz czy zostało należycie uzasadnione rzeczowymi argumentami. Aby dokonać takiej analizy sąd musi zbadać, czy organ w sposób należyty ocenił występowanie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Uwzględnić należy całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy. W tym pojęciu mieści się stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność i stan zdrowia. Przesłanka ta winna być badana pod kątem oceny indywidualnej, przy uwzględnieniu wszystkich tych okoliczności, które w konkretnej sprawie kształtują sytuację wnioskodawcy i jego rodziny jako szczególną z punktu widzenia słuszności i zasadności zastosowania wnioskowanej ulgi. ( wyrok WSA w Lublinie z 29 sierpnia 2023 r., sygn. akt II SA/Lu 361/23, to i wszystkie powołane w sprawie orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych orzeczenia.nsa.gov.pl). Umorzenie należności jest przewidzianą przez ustawodawcę formą ulgi w sytuacji wystąpienia okoliczności obiektywnie uniemożliwiających uregulowanie należności. Jest to wyjętej od obowiązku płacenia i nie może być przez organy nadużywany. Zwolnienie jednego obywatela wiąże się z przerzuceniem tego obowiązku na pozostałych. W pierwszej kolejności Sąd za NSA wskazuje, że art. 30 ust. 2 ustawy pod pojęciem "z funduszu alimentacyjnego" obejmuje również należności powstałe pod rządami ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, czyli z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych ( wyrok z 25 czerwca 2019 r., sygn. akt I OSK 2087/17 ). Dług alimentacyjny jaki obciąża Skarżącego to łącznie 18.532,93 zł. Zadłużenie powstało z powodu nie wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego względem dzieci i zastąpieniu w tym obowiązku Skarżącego przez państwo, które wypłacało te świadczenia ze środków publicznych. W sprawie zostało ustalone że Skarżący ma [...] lata, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, odbywa karę pozbawienia wolności, której przewidywany koniec przypada na dzień [...] r. Z kierowanych do organu pism wynika, że przez wiele lat pracował w [...] jednak nikt nie potrącał należności z tytułu alimentów. Uległ wypadkowi, ma 6 śrub w kręgosłupie, w [...] r. przeszedł 3 ciężkie operacje, od tego czasu nie pracuje, porusza się za pomocą chodzika, został skierowany na operację obu stawów biodrowych, nie posiada żadnych dochodów, utrzymuje go [...], choruje na [...]. Na dowód przedłożył kartę leczenia szpitalnego z 2023 r., z której wynika rozpoznanie [...]. Podnosi, że nie ma realnych możliwości na spłatę długu. Przeciwnego zdania są organy, których zdaniem, sytuacja Skarżącego nie jest szczególna na tle innych przypadków ubiegania się o ulgę. Zwykle dłużnik alimentacyjny nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych alimentów. Pozytywnej decyzji nie może uzasadniać pobyt w [...] ani też brak zatrudnienia. Należy wziąć pod uwagę nie tylko czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z obowiązku ale również czy rokuje taką nadzieję na przyszłość. Organ I instancji stwierdził, że osoby odbywające karę pozbawienia wolności nie muszą w rzeczywistości troszczyć się o zaspokojenie niezbędnych potrzeb, w związku z czym nie powinny przerzucać obowiązku alimentacyjnego wobec własnych dzieci na innych obywateli. Zdaniem z kolei organu II instancji zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający do podjęcia decyzji, Organ I instancji ustalił sytuację strony i stwierdził brak podstaw do umorzenia. Sąd nie zgadza się z tym stanowiskiem. W sprawie, poza zwróceniem się do [...] z pytaniem o odbywanie przez skarżącego kary pozbawienia wolności, organy nie przeprowadziły żadnego postępowania dowodowego i w zasadzie decyzja odmowna została uzasadniona tylko faktem odbywania kary pozbawienia wolności. Oczywiście nie można premiować osób odbywających karę pozbawienia wolności w zakresie regulowania przez nich należności. Nie mniej jednak sam fakt odbywania tej kary nie może stanowić samodzielnej przesłanki do odmowy zastosowania wnioskowanej ulgi. Ustawodawca uzależnia to bowiem od oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej. Ta w ocenie Sądu w ogóle nie została przeanalizowana. Skarżący twierdził, że do czasu wypadku, jakiemu uległ w [...] r. pracował i uzyskiwał dochód, aktualnie nie pracuje i nie ma żadnego dochodu, utrzymuje go [...]. Dodatkowo podkreślił, że porusza się za pomocą chodzika. Organ nie ocenił czy informacje te polegają na prawdzie ani też jaki mają wpływ na ocenę sytuacji skarżącego. Nie znajduje również potwierdzenia w aktach sprawy stwierdzenie organu II instancji, że organ I instancji przeprowadził wyczerpujące postępowanie dowodowe. W aktach, o czym była mowa wcześniej znajdują się dowody na potwierdzenie wysokości zadłużenia oraz na fakt odbywania kary, brak jest natomiast jakichkolwiek innych dowodów. Organy nie ustaliły ani dochodu jakim skarżący dysponuje, ani też perspektyw jego uzyskania w przyszłości, pomimo tego, że twierdzą, iż przy wydawaniu decyzji właśnie perspektywa zarobkowania może mieć wpływ na wynik sprawy. Skarżący ma [...] lata, przewidywany termin zakończenia kary to [...] r., co wskazuje na to, że opuści [...] w wieku [...] lat. Jak wskazano na wstępie decyzja w przedmiocie umorzenia jest decyzją uznaniową, w której organ waży zarówno interes publiczny jak również interes indywidualny. Zdaniem Sądu przy rozważaniu interesu publicznego ocenianego na tle spraw dotyczących umorzenia jakichkolwiek należności na rzecz Państwa obowiązkiem organów jest rozważnie racjonalności utrzymywania długu, narastających odsetek i mnożenia kasztów związanych z jego obsługą. Na tle bowiem tego rodzaju spraw należy rozważyć kwestię likwidacji tego długu przy uwzględnieniu obu interesów, interesu publicznego oraz interesu indywidualnego wnioskodawcy. Truizmem jest to, że posiadanie dzieci wiąże się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów i nie może być tak, że w sytuacji nieuzasadnionej koszty te ponosić będą wszyscy za wyjątkiem ojca dzieci. Analiza sprawy wskazuje na to, że z obowiązku tego skarżący dobrowolnie się nie wywiązywał, wyręczało go państwo, które ma w związku z tym względem skarżącego wierzytelność. W sytuacji jednak, gdy sytuacja dłużnika okaże się na tyle trudna, że nie rokuje poprawy, a dotychczas prowadzona egzekucja nie prowadzi do całkowitego zaspokojenia długu i wciąż generuje odsetki, należy poszukiwać optymalnego rozwiązania. W celu ustalenia tych okoliczności organy powinny były zwrócić się do Zakładu Karnego o uzyskanie tych informacji. Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zarówno zaskarżoną decyzję, jak też decyzję ją poprzedzającą działając przy tym na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c. p.p.s.a. W ponownie prowadzonym postępowaniu zadaniem Organu I instancji będzie przeprowadzenie postępowania w celu rozważenia przesłanek o jakich mowa w art. art. 30 ust. 2 u.p.o.a., przy uwzględnieniu wskazówek Sądu.