II SA/Rz 572/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Jerzy Solarski /spr./ Sędziowie WSA Maria Mikolik WSA Paweł Zaborniak Protokolant starszy specjalista Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 sierpnia 2025 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 5 marca 2025 r. nr SKO.4111/26/2025 w przedmiocie ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne jest nienależnie pobranym świadczeniem i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 7 stycznia 2025 r. nr OPSGŁ.5212.11.2021.JM; II. umarza postępowanie administracyjne. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Rzeszowie (dalej: "Kolegium"), decyzją z 5 marca 2025 r. nr SKO.4111/26/2025, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej: "K.p.a."), w związku z art. 30 ust.1, ust.2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323, dalej: "u.ś.r "), po rozpoznaniu odwołania A. B. (dalej: "Skarżąca") od decyzji Wójta Gminy [....] (dalej: "Wójt") z 7 stycznia 2025 r. znak: OPSGŁ.5212.11.2021 w sprawie ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez Skarżącą w okresie od 1 kwietnia 2024 r. do 30 września 2024 r. w wysokości 2.988,00zł miesięcznie jest nienależnie pobranym świadczeniem i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczenia pielęgnacyjnego w łącznej wysokości 17.928,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu stwierdzone zostało, że decyzją Wójta z 3 marca 2021 r. przyznano Skarżącej, na jej wniosek, świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad synem na okres od 1 marca 2021 r. do 31 stycznia 2024 r. Następnie decyzją z 14 lutego 2024 r. Wójt zmienił decyzją z 3 marca 2021 r. w ten sposób, że wydłużył prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad synem do 30 września 2024r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Dnia 28 października 2024 r. Skarżąca przedłożyła nowe orzeczenie z 20 lutego 2024 r. zaliczające syna do osób niepełnosprawnych (orzeczenie stało się ostateczne 16 marca 2024 r.). W związku z tym Wójt uznał, że w okresie od 1 kwietnia 2024 r. do 30 marca 2024 r. Skarżącej nie przysługiwało świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką na synem. Skarżąca bowiem w wydanych decyzjach była poinformowana, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne oraz do niezwłocznego powiadomienia organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego, w tym o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności na syna. W konsekwencji przyjął, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane za okres od 1 kwietnia 2024 r. do 30 września 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. W odwołaniu Skarżąca zakwestionowała tę decyzję opisując okoliczności sprawy. Kolegium odwołania nie uwzględniło. Powołując się na art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. uznało, że w sprawie zaistniała sytuacja świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. świadczenia rodzinne wypłacono mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, w sytuacji, gdy osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania, a konkretnie - okoliczność niepoinformowania niezwłocznie organu o wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności dla syna z dnia 20 lutego 2024 r. przez powiatowy zespół ds. orzekania o niepełnosprawności. Opierając się na art. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2023 r. o szczególnych rozwiązaniach służących zachowaniu ważności niektórych orzeczeń o niepełnosprawności oraz orzeczeń o stopniu niepełnosprawności (Dz. U. z 2023r. poz. 2768, dalej: "ustawa o szczególnych rozwiązaniach") uznało, że orzeczenie o niepełnosprawności syna Skarżącej wydane do 31 stycznia 2024 r. zachowało ważność do dnia 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne. Wójt decyzją z 14 lutego 2024 r. zmienił decyzję z 3 marca 2021 r. w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w ten sposób, że wydłużył prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego Skarżącej w związku ze sprawowaniem opieki nad synem do 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Wobec tego świadczenie pielęgnacyjne przyznane decyzją Wójta z dnia 3 marca 2021 r., zmienioną decyzją z dnia 14 lutego 2024 r. przysługiwało Skarżącej do 16 marca 2024 r. tj. do dnia, kiedy nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności stało się ostateczne. Kolegium w konkluzji stwierdziło, że od 1 kwietnia 2024 r. do 30 września 2024 Skarżąca nie była uprawniona do dalszego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie wniosku złożonego 24 lutego 2021 r., a świadczenie to zostało wypłacone mimo ustania prawa do tego świadczenia. Świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem przyznawanym na wniosek strony a zatem fakt, że nowe orzeczenie o niepełnosprawności kwalifikuje dziecko do dalszego pobierania świadczenia nie oznacza, że organ z urzędu może przyznać owe świadczenie. Nowe orzeczenie o niepełnosprawności potwierdza jedynie, że dziecko nadal pozostaje osobą niepełnosprawną. Natomiast świadczenie pielęgnacyjne zostało przyznane na czas określony, tj. do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnoprawności, co wprost wynikało z decyzji z dnia 14 lutego 2024 r. Powołane w decyzji przepisy mają charakter bezwzględnie obowiązujący, a decyzje na ich podstawie wydawane należą do decyzji tzw. związanych. Organy nie mogą zatem brać pod uwagę żadnych szczególnych okoliczności istniejących w sprawie - nie działają bowiem w ramach uznania administracyjnego. W skardze Skarżąca podała, że zależało jej na utrzymaniu ciągłości okresu niepełnosprawności syna, dlatego przed upływem daty obowiązywania dotychczasowego orzeczenia o niepełnosprawności, wnioskiem z 29 stycznia 2024 r. zwróciła się o wydanie kolejnego orzeczenia. Było ono potrzebne w związku z licznymi terapiami i rehabilitacją. Wówczas dowiedziała się, że ważność dotychczasowego orzeczenia została przedłużona "ustawą Covidową" do 30 września 2024 r. Mimo tego złożyła wniosek o wydanie nowego orzeczenia dla syna i 20 lutego 2024 zostało wydane nowe orzeczenie o niepełnosprawności - do 31 stycznia 2026 r. Korespondencja od Wójta dot. kwestii świadczenia była dla Skarżącej napisana językiem urzędowym, z powołaniem na ustawy, artykuły, numery decyzji, a w natłoku tych przepisów umknęła Skarżącej informacja o konieczności przedłożenia nowego orzeczenia. Skarżąca podkreśliła, że w okresie od 1 kwietnia 2024 r. do 30 września 2024 r. spełniała ustawowe wymogi do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Niezłożenie w terminie nowego orzeczenia wynikało jedynie z zamieszania związanego ze zmianą przepisów. Ewentualny zwrot świadczenia nie pozostanie bez wpływu na zapewnienie synowi leczenia i rehabilitacji. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga jest uzasadniona. I. Stan faktyczny sprawy przedstawiony w zaskarżonej decyzji nie jest kwestionowany. Wobec tego Sąd w zupełności ustalenia te akceptuje. II. 1.W rozpoznawanej sprawie przytoczyć należy przepisy ustawy z dnia 19 grudnia 2023 r. o szczególnych rozwiązaniach służących zachowaniu ważności niektórych orzeczeń o niepełnosprawności oraz orzeczeń o stopniu niepełnosprawności (Dz. U. poz. 2768). Art. 1 tej ustawy przewidywał, że orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 100 ze zm.), które zachowało ważność na podstawie art. 23 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 852 i 1429) w brzmieniu dotychczasowym, albo którego okres ważności upłynął po dniu 5 sierpnia 2023 r. i przed dniem 30 września 2024 r., zachowuje ważność do dnia 30 września 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia, w którym nowe orzeczenie o niepełnosprawności albo nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, stanie się ostateczne. Zaznaczyć należy, że na podstawie tego przepisu Wójt przedłużył Skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego do 30 września 2024 r. (decyzja z 14 lutego 2024 r.). 2. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi natomiast art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Przepis ten wymienia dwa warunki, których zaistnienie powoduje, że mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem. Pierwszy warunek, to istnienie okoliczności, powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo uzyskanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, drugi - to pouczenie osoby pobierającej świadczenia o braku prawa do ich pobierania. Pouczenie spełnia wymogi prawidłowego tylko wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, by następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie (wyrok WSA w Bydgoszczy z 19 grudnia 2017 r., sygn. akt II SA/Bd 699/17). Zgodnie z art. 25 u.ś.r., w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Z przepisu tego wynika zatem, że świadczeniobiorca ma obowiązek informowania organu m.in. o "innych zmianach", ale jedynie takich, które mają wpływ na prawo do świadczenia (por. m.in. wyrok WSA z 15 lipca 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 281/22). Wprowadzając zatem warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji pouczenie, o którym mowa w ww. przepisie u.ś.r., to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, że strona miała świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego (por. wyrok NSA z dnia 10 września 2019 r., sygn. akt I OSK 1139/19). W orzecznictwie przyjmuje się, że art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które ujawnią się w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie ma takiego charakteru (zob. wyrok WSA w Kielcach z 6 marca 2025r. II SA/Ke 57/25). Sąd poglądy te podziela. III. W realiach sprawy zasadnicze znaczenie ma okoliczność, że Skarżąca otrzymała nowe orzeczenie o niepełnosprawności syna z dnia 20 lutego 2024 r., które w swej treści potwierdziło istniejący stan niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika, że syn Skarżącej został zaliczony do osób niepełnosprawnych "od urodzenia do 31 stycznia 2026 r.". To z kolei wskazuje, że Skarżąca w sposób uprawniony mogła wnioskować, że w przypadku wydania nowego orzeczenia, które w żaden sposób nie zmieniło stopnia niepełnosprawności jej dziecka, nie zaszły zmiany, które miały wpływ na prawo do świadczenia. W tych okolicznościach faktycznych wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna nie jest zmianą mającą wpływ na prawo Skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego. Orzeczenie z 20 lutego 2024 r. jedynie potwierdzało prawo Skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawne dziecko. Z tego powodu świadczenie pielęgnacyjne, wypłacone Skarżącej nie jest świadczeniem nienależnie pobranym. Nieprzedłożenie przez Skarżącą nowego orzeczenia niezwłocznie organowi wypłacającemu świadczenie w istocie nie miało wpływu na jej prawo do pobierania tego świadczenia (tak WSA w Rzeszowie w wyroku z 22 maja 2025 r. sygn. II SA/Rz 254/25). Reasumując Sąd stwierdza, że organy nie wykazały, aby w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez Skarżącą wystąpiły jakiekolwiek okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie, zmniejszenie wysokości lub wstrzymanie wypłaty tego świadczenia, o których wystąpieniu, zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. Skarżąca byłaby zobowiązana powiadomić organ właściwy wypłacający świadczenia rodzinne. Oznacza to, że naruszyły prawo materialne, tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 25 ust. 1 u.ś.r. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Z tych przyczyn zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja podlegają uchyleniu, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, dalej: "P.p.s.a."). Ponieważ błędna wykładnia prawa materialnego spowodowała, że postępowanie dotyczące zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego na syna było bezprzedmiotowe (art. 105 § 1 K.p.a.), dlatego Sąd, na podstawie art. 145 § 3 P.p.s.a., umorzył postępowanie administracyjne (pkt II wyroku).