II SA/Rz 608/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa /spr./ Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka WSA Paweł Zaborniak Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2018 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...]. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r nr [...]Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO", "Kolegium" lub "organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy (dalej: "organ I instancji") z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w sprawie odmowy M.S. (dalej: "skarżącemu") umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ I instancji ustalił, że na dzień złożenia wniosku należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych wynosiły 114.474,85 zł. Podstawą odmowy było ustalenie, że skarżący posiada stałe źródło dochodu, które będzie posiadał także po osiągnięciu wieku emerytalnego, czyli za 4 lata, kiedy nabędzie prawo do emerytury, oraz fakt, że nie korzysta z pomocy społecznej. Odnosząc się do argumentów, że uzyskanie przez skarżącego świadczeń z pomocy społecznej jest utrudnione ze względu na brak miejsca stałego zamieszkania i odsyłanie z jednego ośrodka pomocy społecznej do drugiego, wskazał na możliwość skorzystania z miejsca pobytu Ośrodka Pomocy Społecznej dla osób bezdomnych. Skarżący nie zgadza się ze stanowiskiem organu. Podnosi, że nie uchyla się od pracy, jednak uzyskiwane przez niego zarobki nie wystarczają na pokrycie bieżących rat alimentacyjnych oraz powstałych zaległości. Nie uchyla się także od płacenia alimentów na dzieci, lecz jego sytuacja finansowa uniemożliwia mu realizowanie tego obowiązku. Obszernie opisał sytuację, która doprowadziła go do istniejącego stanu zadłużania. Obwinia za to matkę dzieci, która, jak podnosi, po przepisaniu na nią całego majątku wyprowadziła się z dziećmi, sprowadzając jego rolę do roli "bankomatu". Kolegium nie podzieliło zarzutów odwołania i zaskarżoną do Sądu decyzją utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. Organ II instancji zgodził się z ustaleniem, że fakt posiadania orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, podawana bezdomność, konieczność ponoszenia wydatków związanych z codziennym utrzymaniem, schorzeń, nie czyni sytuacji wnioskodawcy nadzwyczajną, na tle innych dłużników alimentacyjnych. Podniósł również, że nie bez znaczenia w kontekście bezdomności pozostaje fakt, że matka wnioskodawcy żyje i pobiera świadczenie emerytalne. Nie można pomijać, że wnioskodawca nie chce zamieszkać z matką czy skorzystać z pomocy społecznej. Ponadto podkreślił, że wnioskodawca nie występował o zmianę wysokości alimentów. W skardze do Sądu skarżący zarzuca sprzeczność wniosków organu z dokonanymi ustaleniami. Podobnie jak w odwołaniu podkreśla, że z uwagi na brak miejsca stałego zamieszkana nie mógł skorzystać z pomocy żadnego ośrodka. Nie zgadza się z twierdzeniem organu, że może mieszkać wraz z matką, gdyż podobnie jak on, po przepisaniu majątku na matkę jego dzieci została pozbawiona dachu nad głową. Nie prawdą jest, jak twierdzi, że nie występował do Sądu o zmianę zasądzonych alimentów, powołując się na wyrok Sądu Rejonowego w [...] z dnia 5 czerwca 2017 r. sygn. akt [...] i wyrok Sądu Okręgowego z dnia 15 marca 2018 r. sygn. akt I[...]. Podkreślił, że bieżące alimenty kwota 1.200,00 zł, stale zwiększa kwotę jego zadłużenia względem Funduszu. Ponadto co miesiąc potrącana jest przez komornika kwota 950 zł z tytuł stwierdzonej zaległości. Kwestionuje również postulowanie przez organ skorzystania z ulg w postaci odroczenia czy rozłożenia na raty, gdyż jego sytuacja uniemożliwia mu jakąkolwiek spłatę zaległości. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie wskazując, że interes społeczny nie pozwala w niniejszej sprawie na przyznanie wnioskowanej ulgi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje; Sprawowana przez Sąd, zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2017 r. poz. 2188), kontrola działalności administracji obejmuje badanie legalności, czyli zgodności z prawem zaskarżonych aktów, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302)– zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., stanowiący, że Sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W ramach kontroli legalności Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.). Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 1228, ze zm.), stanowiący materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, umożliwia, na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzenie jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, z uwzględnieniem sytuacji dochodowej i rodzinnej. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3), którą wydaje organ właściwy wierzyciela. Z powyższego wynika, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy stanowi co do zasady przesłankę umorzenia przez organ właściwy wierzyciela tego rodzaju należności, jednakże wybór rozstrzygnięcia, po dokonaniu analizy sytuacji, należy ostatecznie do organu administracji, który przedstawia swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny, w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.). Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez Sąd sprowadza się do badania czy organ przy wydaniu tej decyzji nie przekroczył granic uznania dozwolonego prawem oraz czy właściwie ocenił stan faktyczny sprawy i czy należycie uzasadnił rozstrzygnięcie z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa. Oceniając zaskarżoną decyzję pod tym kątem stwierdzić wypadnie, że stan faktyczny nie został wnikliwie wyjaśniony, a dokonana przez organ ocena materiału dowodowego nosi znamiona dowolności, jest niepełna i pobieżna, przez co decyzja nie spełnia standardów wynikających z art. 7 K.p.a., 77 § 1 K.p.a. i 80 K.p.a., obligujących organy do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli oraz do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a następnie oceny, na podstawie jego całokształtu, czy dana okoliczność została udowodniona. Te same wady zawiera decyzja organu I instancji. Z akt sprawy wynika, ze skarżący jest osoba starszą (62 lata), bezdomną, schorowaną. Posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności na stałe, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 2000 r., jest osobą niedowidzącą (posiada legitymację Polskiego Związku Niewidomych. Cierpi na liczne schorzenia: kręgosłupa, cukrzycę, nadciśnienie. Jest zdolny do pracy wyłącznie w warunkach chronionych, co wynika z orzeczenia o niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 28 kwietnia 2006 r. Wymaga on korzystania z usług terapeutycznych i rehabilitacyjnych. Z zaświadczenia MOPS w W. z dnia 8 czerwca 2015 r. wynika, że w okresie od 19 września 2004 r. do 31 marca 2011 r. pobierał on zasiłek stały, z którego 60% było przelewane Komornikowi. Co istotne zgodnie z art. 37 ustawy o pomocy społecznej z dnia 12 marca 2004 r. (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1769) wynika, że przesłanką przyznania zasiłku stałego jest całkowita niezdolność do pracy. Odnośnie sytuacji majątkowej skarżącego bezspornie nie posiada on majątku, a uwagi SKO zawarte w kontrolowanej decyzji co do przyczyn tego stanu są nie na miejscu w okolicznościach sprawy. Sytuacja życiowa skarżącego zmieniła się diametralnie kilkanaście lat temu. Stracił rodzinę, majątek i dach nad głową. Wskazywanie przez organy obu instancji, że powinien korzystać z pomocy 80 – letniej matki, walczyć o świadczenia z pomocy społecznej aby spłacić zadłużenie nie są racjonalne. Rację ma zresztą skarżący twierdząc, że uzyskanie tych ostatnich świadczeń jest trudne w sytuacji braku miejsca zamieszkania. Tylko na plus należy ocenić starania skarżącego zmierzające do zmniejszenia zadłużenia alimentacyjnego i podjęcie pracy w Międzywojewódzkiej Spółce Usługowej Inwalidów 30 grudnia 2016 r., jednakże po potrąceniach komorniczych z wynagrodzenia za pracę pozostaje skarżącemu na rękę ok. 600 zł, co nie wystarcza na przeżycie bez pomocy. Słusznie podkreśla organ w zaskarżonej decyzji, że umorzenie należności z tytułu zobowiązań alimentacyjnych ma charakter wyjątkowy. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 22.06.2016 r., I OSK 2429/14, (https://cbois.nsa.gov.pl), umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie taka właśnie sytuacja ma miejsce. Ponadto należy podkreślić, że ustawodawca w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazał, iż organ podejmując decyzję o umorzeniu należności alimentacyjnych uwzględnia nie tylko sytuację dochodową, ale i rodzinną zobowiązanego (por. też wyrok WSA w Szczecinie z dnia 12.01.2017 r., II SA/Sz 885/16, https://cbois.nsa.gov.pl). Na sytuację dochodową zobowiązanego, na co zwrócił uwagę NSA w wyroku z dnia 21.10.2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07, (https://cbois.nsa.gov.pl), składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności - stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego, organ winien rozważyć, czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie, czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz. Należy również podkreślić, że skarżący dokonuje na bieżąco wpłat tytułem należnych alimentów. Nie odpowiadają one co prawda pełnym kwotom alimentów, jednak mają charakter systematyczny (potrącenia z zasiłku stałego, z wynagrodzenia za pracę). W orzecznictwie zaznacza się też, że dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego (art. 30 ust. 2 ustawy) istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości będzie mógł spłacać dług alimentacyjny (cyt. wyrok NSA z dnia 22.06.2016 r., I OSK 2429/14). Przedstawione wyżej okoliczności jednoznacznie wskazują na zaistnienie nadzwyczajnej sytuacji życiowej, zdrowotnej i majątkowej dłużnika w w/w znaczeniu. Z treści art. 30 st. 2 ustawy z 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wynika, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinien być przy tym interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Brak uwzględnienia w realiach rozpoznawanej sprawy wszystkich tych okoliczności wskazuje, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisu prawa materialnego poprzez jego zastosowanie w wadliwie ustalonym stanie faktycznym sprawy – art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz z naruszeniem art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co obligowało Sąd do uchylenia obu tych decyzji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ dokona prawidłowej oceny materiału dowodowego, uwzględniając ocenę prawną wyrażoną w niniejszym wyroku.