II SA/Rz 734/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący WSA Robert Sawuła Sędziowie NSA Maria Piórkowska /spr./ WSA Ewa Partyka Protokolant st. sekr. sąd. Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...]; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Decyzją z dnia [...]kwietnia 2012 r. nr [...] Burmistrz Miasta J. działając przez upoważnionego Kierownika Sekcji ds. świadczeń rodzinnych, świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz postępowania wobec dłużników alimentacyjnych ustalił, że M. W. w okresie od 30 września 2008 r. do 30 września 2009 r. pobrała nienależnie świadczenie pielęgnacyjne, w łącznej wysokości 5 054,00 zł. W uzasadnieniu wskazano, że decyzją z dnia [...] września 2008 r. znak: [...] (zmienioną decyzją z dnia [...] lutego 2009 r., znak: [...]) przyznane zostało M.W. świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad dzieckiem B.W. na okres od 1 września 2008 r. do 31 października 2009 r. Wskazano, że M.W. została pouczona o obowiązku informowania o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, co wynika z art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm. - zwana dalej u.ś.r.). Szczegółową informację o okolicznościach, których wystąpienie powoduje utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uzyskała w trakcie składania wniosku o przyznanie tego świadczenia. Fakt ten potwierdziła własnoręcznym podpisem na formularzu wniosku z dnia [...] września 2008 r. W treści tego pouczenia jednoznacznie wskazano, że uzyskanie renty inwalidzkiej z tytułu niezdolności do pracy powoduje utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ podał, że w dniu [...] maja 2011 r. uzyskał informację z ZUS Oddział w J., że M.W. nabyła prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy za okres od 30 września 2008 r. do 30 września 2009 r. (decyzja ZUS z dnia [...] czerwca 2011 r., znak: [...] przyznająca rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy w postaci jednorazowego świadczenia w kwocie 4 970,74 zł). Powyższe jest skutkiem wykonania wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia [...] marca 2011 r., sygn. akt [...]. Powołując się na treść art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. W ocenie organu M.W. składając do ZUS’u wniosek o rentę winna złożyć do ośrodka pomocy społecznej wniosek o wstrzymanie wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego do czasu zakończenia postępowania dotyczącego ustalenia prawa do renty. Wskazując na art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. organ uznał, że wypłacone w okresie od 30 września 2008 r. do 30 września 2009 r. świadczenie pielęgnacyjne w łącznej wysokości 5 054,00 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła M.W. wnosząc o jej uchylenie. Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 32 ust. 1 u.s.r. poprzez ich błędną wykładnię. Podała, że świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad synem pobierała do 31 sierpnia 2011 r. tj. do daty zawarcia związku małżeńskiego przez syna. Jednakże o tej okoliczności powiadomiła MOPS w J. Nieprawdą jest by świadomie wprowadziła organ w błąd. W okresie od 30 września 2008 r. do 30 września 2009 r. nie miała ustalonego prawa do renty. Nie pobierała jednocześnie świadczenia pielęgnacyjnego i renty – co sugeruje organ. Odwołująca zakwestionowała sposób zawarcia pouczenia we wniosku. Podała, że nie miała "świadomości i możliwości właściwego zrozumienia pojęcia nienależnie pobranego świadczenia oraz skutków i przyczyn, a także możliwości powstania takiej sytuacji". Pouczenie winno być zindywidualizowane i zrozumiale dla każdego świadczeniobiorcy. Zwróciła równocześnie uwagę, że organowi I instancji znany był fakt toczącego się postępowania przed Sądem Okręgowym w K., a mimo tego nie pouczył jej o obowiązku złożenia wniosku o wstrzymanie wypłaty świadczenia. Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r., nr [...] wydaną na podstawie art. 17 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy podał, że instytucję zwrotu nienależnie pobranych świadczeń reguluje art. 30 u.ś.r., natomiast definicję "świadczenia nienależnego" określa m. in. art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Cytując treść ww. przepisów i powołując się na orzecznictwo sądowadministracyjne Kolegium podało, że "nienależne świadczenie" ma charakter obiektywny i występuje wówczas, gdy zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechanie). Decydujące znaczenie obok elementu obiektywnego (faktyczne pobieranie nienależnego świadczenia), ma fakt jednoczesnego wystąpienia przesłanki subiektywnej tj. świadomości osoby, że pobierane świadczenie jej nie przysługiwało. Koniecznym zatem jest ustalenie czy pobierający świadczenie wiedział, że pobierając je czynił to niezgodnie z prawem oraz ustalenie, że został on w okolicznościach sprawy skutecznie pouczony o braku prawa do jego pobierania. Kolegium wskazało, że odwołująca zarówno w trakcie składania w dniu [...] września 2008 r. wniosku o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego oraz w decyzji z dnia [...] września 2008 r. (zmienionej decyzją z dnia [...] lutego 2009 r.) przyznającej świadczenie pielęgnacyjne na okres od 1 września 2008 r. do 31 października 2009 r. została pouczona (co potwierdziła podpisem), że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych (w tym uzyskanie dochodu przez członka rodziny) osoba uprawniona zobowiązana jest do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenie, zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. oraz że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo m. in. do renty (inwalidzkiej, z tytułu niezdolności do pracy). Mimo tego M.W. w dniu [...] września 2008 r. złożyła do ZUS’u Oddział w J. wniosek o ustalenie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Nie zawnioskowała jednocześnie o zawieszenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na okres ubiegania się o rentę, ewentualnie po otrzymaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na kolejny okres nie wycofała wniosku o ustalenie prawa do renty lub wniosku o wstrzymanie wypłaty świadczenia pielęgnacyjnego do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia sporu o prawo do renty. Za niezasadne Kolegium uznało argumenty odwołania dotyczące niezrozumiałości czy niejasności pouczenia zawartego w formularzu wniosku i decyzji. Nie podzieliło też stanowiska odwołującej o konieczności podjęcia działań z urzędu przez organ I instancji w toku postępowania przeciwko ZUS’owi po jego zakończeniu, a także zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego tj. braku jednoczesnego pobierania dwóch świadczeń. Organ wskazał, że żaden przepis nie wymaga, dla przyjęcia zaistnienia świadczenia nienależnie pobranego, by świadczenia z dwóch źródeł były pobierane jednocześnie. W pełni wystarczające jest stwierdzenie, że świadczenie to było pobrane, mimo zaistnienia okoliczności zawieszenie prawa do tego świadczenia. W okolicznościach sprawy jest to moment wszczęcia postępowania o ustalenie prawa do renty inwalidzkiej. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na powyższą decyzję złożyła M.W. wnosząc o jej uchylenie. Zakwestionowała stanowisko wyrażone w uzasadnieniu decyzji. Za krzywdzące uznała zarzuty stawiane przez organ wobec jej osoby. Podała, że według jej wiedzy i pouczenia przez MOPS w J., tylko okoliczność zawarcia związku małżeńskiego przez jej syna, zobowiązywała ją do poinformowania o tym fakcie organu, co też uczyniła. Wskazała na brak dowodów świadczących, że została skutecznie pouczona oraz że zignorowała to pouczenie składając wniosek o rentę. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył, co następuje: Stosownie do treści art.1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm./, sąd administracyjny kontroluje zaskarżone decyzje, postanowienia i akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa w zakresie ich legalności, rozumianej jako zgodność tych aktów z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, zaś na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270/, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga jest zasadna. Na wstępie podnieść należy, że jako podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia, orzekający w sprawie powołał przepis art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 7 i ust 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych /tekst jedn. Dz. U. z 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm./. Przepis art. 30 ust. 1 przywołanej wyżej ustawy stanowi, że osoba, która nienależnie pobrała świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei ust. 2 tego przepisu, w pkt 1 definiuje pobranie nienależnego świadczenia rodzinnego jako wypłacenia tego świadczenia rodzinnego mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie z treścią ust. 7 art. 30 ustawy, nienależne świadczenia rodzinne podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, zaś zgodnie z ust. 8 art. 30 ustawy, kwoty nienależnie pobranych świadczeń podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami na rachunek bankowy wskazany przez organ. Na kanwie przytoczonego wyżej przepisu art. 30 ustawy w judykaturze wykształcił się pogląd, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej to świadczenie rodzinne, a więc pobranie go, pomimo jasnego i wyczerpującego pouczenia zarówno o sytuacji prawnej i faktycznej strony, jak i o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej /tak wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09, wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2011 r., I OSK 2078/10, wyrok NSA z dnia 4 października 2011 r., I OSK 762/11 publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl/. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy, przede wszystkim wskazać należy, że decyzją Burmistrza Miasta J. z dnia [...] września 2008 r., przyznającą świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad dzieckiem na okres od 1 września 2008r do 31 października 2009 r., skarżąca została pouczona, że w przypadku uzyskania innego tytułu do ubezpieczenia emerytaIno-rentowego lub zdrowotnego obowiązana jest o tym poinformować organ. Nadto, skarżąca została poinformowana o konieczności powiadomienia organu, w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych /w tym uzyskanie dochodu przez członka rodziny/. Składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w dniu [...] września 2008 r. skarżąca została pouczona o tym, że świadczenie rodzinne - pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli; 1) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury /uposażenia w stanie spoczynku, renty inwalidzkiej, z tytułu niezdolności do pracy lub szkoleniowej/, renty socjalnej, zasiłku stałego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, 2) osoba wymagająca opieki : a) pozostaje w związku małżeńskim, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, w specjalnym ośrodku szkolno - wychowawczym i korzysta z całodobowej opieki albo w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji w placówce zapewniającej całodobową opiekę co najmniej przez 5 dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej, 3) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko, 4) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego albo do świadczenia pielęgnacyjnego na to lub na inne dziecko w rodzinie. Z akt sprawy, z zestawienia daty składania wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego /[...].09.2008r./, otrzymania decyzji Burmistrza Miasta J. z dnia [...] września 2008 r. /otrzymana [...].10. 2008 r./ przyznającej to świadczenie, zmienionej decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. /otrzymana [...].02.2009 r./ oraz okresu pobierania świadczenia /[...].09.2008 – [...].10.2009/ wynika, że skarżąca nie posiadała ustalonego prawa do renty. Uprawnienie rentowe otrzymała dopiero na mocy prawomocnego wyroku z dnia [...] marca 2011 r., którym Sąd Okręgowy w K. przyznał skarżącej prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy za okres od 30 września 2008 r. do 30 września 2009 r., a które zostało wypłacone na podstawie decyzji ZUS z dnia [...] czerwca 2011 r. W tym stanie sprawy, ponownie odwołując się do przesłanek zastosowania przepisu art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ust. 2 tego przepisu definiującego świadczenie nienależnie pobrane, nie sposób przyjąć aby przepisy te mogły stanowić podstawę prawną zaskarżonej decyzji. Z sekwencji przytoczonych dat wynika, że świadczenie rodzinne, którego zwrotu domaga się orzekający organ w oparciu o treść art. 30 ust. 1 i ust 2 pkt. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie wyczerpuje przesłanek określonych w/w przepisami. Świadczenie to nie zostało bowiem wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa czy też wstrzymanie gdyż w obiegu prawnym nie pozostawała żadna decyzja świadczenie rentowe przyznająca, zaś wyrok sądowy, zapadły w tej sprawie i przyznający świadczenie rentowe, wydany był w późniejszym okresie 12.03.2011 r./, a tym samym nie mógł być okolicznością, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy skutkującą pozbawieniem lub wstrzymaniem prawa do pobierania zasiłku rodzinnego. Jakkolwiek nie ulega wątpliwości, że świadczenie rodzinne wypłacone skarżącej należy zakwalifikować jako świadczenie nienależne, które może być przedmiotem innego postępowania, to jednak podstawą wydania zaskarżonej decyzji w oparciu o przepis art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych może stanowić jedynie świadczenie nienależnie pobrane - zdefiniowane w tym ostatnim przepisie. Marginesowo należy jedynie nadmienić, że pojęcia : "świadczenie nienależne" i "świadczenie nienależnie pobrane" nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym występującym wówczas, gdy zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa prawna odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to takie, które zostało pobrane świadomie a pobierająca je osoba wiedziała, że świadczenie to się jej nie należy /tak wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 2078/10 http://orzecznia.nsa.gov.pl. Z przyczyn wyżej naprowadzonych Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270/ orzekł jak w sentencji.