II SA/Rz 780/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Śliwa Sędziowie NSA Marian Ekiert /spr./ AWSA Jolanta Ewa Wojtyna Protokolant: sekr. sąd. Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu w dniu 26 października 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi E. S. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego z dnia [...] sierpnia 2004 r. nr [...] w przedmiocie choroby zawodowej uchyla zaskarżoną decyzję Działając na podstawie art. 104 § 1 i 2 kpa i art. 5 pkt 4a ustawy z dnia 14.03.1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny decyzją z dnia [...].07.2004 r. nr [...] odmówił stwierdzenia u E. S. choroby zawodowej, wymienionej w poz. 17 pkt 7 wykazu chorób zawodowych, określonych w rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30.07.2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznania i stwierdzenia chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach [ Dz.Ust. Nr 132 poz. 1115]. W uzasadnieniu swojej decyzji organ podniósł, iż podstawą do wydania tego typu decyzji było orzeczenie lekarskie nr [...] o baku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej wydane przez Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w R. oraz orzeczenie lekarskie nr [...] o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej wydane przez Instytut Medycyny Pracy im. prof. dr med. J. N. w Ł. W ramach prowadzonego postępowania ustalono, że E. S. od dnia [...].07.1955 r. do dnia [...].04.1961 r. pracował jako tokarz, z przerwą na odbycie zasadniczej służby wojskowej, a w okresie od dnia [...].05.1961 r. do dnia [...].08.1996 r. jako szlifierz w Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego " [...] " .Z dniem [...].09.1996 r. E. S. przeszedł na emeryturę. Jego praca na stanowisku tokarza polegała na toczeniu zgrubnym i tłoczeniu detali. Do zakresu czynności szlifierza należało wykonywanie na szlifierce gwintów zewnętrznych i wewnętrznych obrabianych detali oraz frezów profilowych. Szlifowanie wykonywano podobnie jak na stanowisku tokarza początkowo przy użyciu oleju rzepakowego, a od ir.1994 stosowano olej syntetyczny Ferokol. Nie prowadzono pomiarów stężenia mgły olejowej. Pomiary stężenia benzyny ekstrakcyjnej podczas mycia detali w 1977 r. nie wykazały benzyny w pomieszczeniach gwintów. Wykonano także pomiar stężenia sumy aldehydów podczas szlifowania - do 0,5 NDS. Odmawiając rozpoznania choroby zawodowej u wyżej wymienionego w uzasadnieniu orzeczenia z dnia [...].01.2004 r. Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w R. podniósł, iż w trakcie wykonywania swoich obowiązków E. S. był narażony na mgłę olejową powstającą podczas obróbki metalu przy użyciu chłodziwa oraz na opary benzyny ekstrakcyjnej zawierające benzen. W skład chłodziwa początkowo wchodził olej rzepakowy, a od r. 1994 stosowano Ferokol EP-22 { na bazie głęboko rafinowanego oleju mineralnego oraz oleju roślinnego }, a następnie Ferokol EP-46. Chłodziwo to zawierało także dodatki poprawiające właściwości smarne, przeciwutleniacze oraz środki przeciwpienne. Chłodziwo znajdowało się w obiegu zamkniętym w temperaturze 40-50 st. C. Temperatury na styku powierzchni szliofowej ze ściernicą nie można ustalić w sposób obiektywny, gdyż nie były wykonywane pomiary, ani też nie określono stężenia mgły olejowej. Składniki oleju chłodzącego, a także oleju rzepakowego nie są umieszczone na liście czynników rakotwórczych czy też prawdopodobnie rakotwórczych. W nauce prezentowany jest pogląd co do zwiększonej zapadalności na raka płuc pracowników smażalni i kuchni, stykających się z produktami utlenienia olejów roślinnych, jednakże dotyczy to głównie innych olejów niż rzepakowy. W tych badaniach uwzględniono skutki działania czynników powstających w znacznie niższychs temperaturach niż w omawianym przypadku. Natomiast za nowotwór pochodzenia zawodowego można uznać tylko schorzenie wywołane czynnikami o udowodnionym działaniu rakotwórczym. W trakcie utleniania olejów roślinnych powstaje benzeno {a}piren i dibenzo{a,h}antracen, które znajdują się w wykazie czynników tylko prawdopodobnie rakotwórczych dla ludzi { rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 11.09.1996 r. w sprawie czynników rakotwórczych w środowisku pracy oraz nadzoru nad stanem zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki - Dz.Ust. Nr 121 poz. 571 i z 2003 r. Nr 36 poz. 314 }. Z badań naukowych wynika również, że w dymie olejowym w czasie termicznego rozkładu stwierdzono występowanie czynników rakotwórczych i prawdopodobnie rakotwórczych {buta-l,3-dienu, benzenu i formaldehydu }. Benzen który mógł znajdować się jako zanieczyszczenie w benzynie ekstrakcyjnej używanej do mycia detali jest czynnikiem o udowodnionym działaniu rakotwórczym na organizm człowieka, lecz wywołuje głównie nowotwory szpiku kostnego, a nie schorzenie w rodzaju nowotworu rozpoznanego u E. S. Natomiast istotnym czynnikiem o udowodnionym działaniu rakotwórczym jest dym tytoniowy na którego działanie narażony był zainteresowany przez okres 20 lat. W owym czasie wypalał on około 20 papierosów dziennie. Analizowana dokumentacja medyczna potwierdza, że w r. 1995 u E. S. zdiagnozowano gruźlicę płuc w stadium włóknienia. Także Instytut Medycyny Pracy w Ł. badający sprawę na wniosek zainteresowanego w swoim wymienionym wyżej orzeczeniu rozszerzonym o wyjaśnienia dotyczące dodatkowych ustaleń o narażeniu nie rozpoznał u niego choroby zawodowej. Zgodnie bowiem z obowiązującymi przepisami w sprawach chorób zawodowych nowotwór złośliwy może być uznany za chorobę zawodową jeżeli powstał w następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy, uznanych za rakotwórcze dla ludzi. Przeprowadzona ocena narażenia zawodowego nie wykazała tego rodzaju narażenia w środowisku pracy E. S. W wykazie czynników rakotwórczych wymienione są oleje mineralne nierafinowane lub słabo rafinowane. Olej rzepakowy nie należy do tej grupy olejów, a z kart charakterystyki wynika, że stosowane chłodziwa produkowane są na bazie olejów głęboko rafinowanych, które nie są rakotwórcze dla ludzi. Jeżeli nawet stosowano zamiennie z olejem rzepakowym inny bliżej nie określony olej, to w literaturze przedmiotu brak danych wskazujących na to, że oleje takie mogą wywołać nowotwory języka. Do grupy czynników rakotwórczych nie są również zaliczane aldehydy wymienione w ocenie narażenia zawodowego. Ewentualna domieszka benzenu w benzynie ekstrakcyjnej czy dymach olejowych nie może być rozpatrywana jako czynnik etiologiczny nowotworu języka, ponieważ benzen jest kancerogenem dla układu krwiotwórczego. Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne { benzoapiren i formaldehyd }, które mogą uwalniać się w wysokich temperaturach jako produkty rozpadu oleju rzepakowego, nie są w polskim ustawodastwie uznane za czynniki rakotwórcze dla ludzi. Badania epidemiologiczne wskazują, że czynnikiem ryzyka rozwoju nowotworów błon śluzowych jamy ustnej i układu oddechowego jest palenie papierosów. W dymie papierosowym jest co najmniej kilkanaście substancji rakotwórczych i prawdopodobnie rakotwórczych. Z dokumentacji medycznej wynika, że E. S. przez 20 lat palił papierosy w ilości 20 sztuk dziennie. Mając na uwadze powyższe ustalenia należy przyjąć, z przeważającym prawdopodobieństwem pozazawodową etiologię choroby. Według obowiązującej definicji, wynikającej z § 2 ust. 1 cyt. rozporządzenia z dnia 30.07.2002 r. choroba zawodowa jest schorzeniem wymienionym w wykazie chorób zawodowych, jeżeli bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem można stwierdzić, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy. Dla stwierdzenia zatem choroby zawodowej w okolicznościach sprawy wystąpić muszą trzy przesłanki, a to jednostka chorobowa musi być wymieniona w wykazie chorób zawodowych, w środowisku pracy muszą wystąpić czynniki szkodliwe i istnieć musi związek przyczynowy pomiędzy schorzeniem a warunkami pracy. Skoro zatem uprawnione jednostki do orzekania w sprawach chorób zawodowych przyjęły pozazawodową etiologię nowotworu języka u zainteresowanego, to brak jest podstaw do stwierdzenia u niego choroby zawodowej. Decyzję zaskarżył odwołaniem E. S. kierując je do Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego. Uzasadniając odwołanie odwołujący się podnosi, iż będąc zatrudniony jako tokarz i szlifierz wykonywał obróbkę detali " na sucho " i na chłodziwo przy braku wentylacji odpylającej. Jako chłodziwo używany był olej rzepakowy. Ze względów oszczędnościowych po pewnym okresie czasu zmieniono go na nieratyfikowany, a w latach dziewięćdziesiątych sprowadzono bliżej mu nieznany olej i w tym okresie zapadł on na chorobę gardła który to olej dopiero po interwencji lekarza zmieniono na oleje mineralne. W środowisku pracy panowało bardzo duże zapylenie i brak było wentylacji. Do mycia detali używana była benzyna. Oprócz pyłów olejowych występował i to bardzo często dym olejowy. W samej decyzji wskazano, że w dymie olejowym w czasie termicznego rozkładu stwierdzono występowanie czynników rakotwórczych i prawdopodobnie rakotwórczych, w tym benzenu. Benzen który znajduje się w benzynie ekstrakcyjnej używanej do mycia detali jest czynnikiem o udowodnionym działaniu rakotwórczym, lecz w celu zapewnienia w tej sprawie korzystnej sytuacji pracodawcy wywodzi się, że powoduje on schorzenia szpiku kostnego. W samej decyzji brak jest konkretów i dokładnej analizy całego okresu zatrudnienia w zakresie przyczynowo - skutkowym, pomiędzy schorzeniem a warunkami pracy. Przedstawia się sugestię jakoby przyczyną występującego u niego schorzenia było palenie papierosów, odwracając uwagę od warunków panujących w jego środowisku pracy. Znamiennym jest, że sześciu z jego kolegów wspólnie z nim pracujących zmarło na chorobę nowotworową. Ponadto wniósł on o powołanie w dalszym postępowaniu świadków współpracujących w tym środowisku. Po rozpatrzeniu odwołania Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny działając na podstawie art. 138 § 1 kpa oraz § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30.07.2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach decyzją z dnia [...].08.2004 r. nr [...] utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Uzasadniając swoją decyzję organ odwoławczy powołuje się na definicję choroby zawodowej zawartą w § 2 cyt. wyżej rozporządzenia. I dodaje że postępowanie w sprawie chorób zawodowych charakteryzuje się tym, że jako dowód obligatoryjny przewidziano w nim badanie przez uprawnioną do rozpoznania chorób zawodowych jednostkę medyczną, wymienioną w § 5 ust. 2 rozporządzenia, zakończone wydaniem orzeczenia mającego walor opinii biegłego w rozumieniu art. 84 kpa. W rozstrzyganej sprawie badania wykonały WOMP w R. i IMP w Ł. Obydwie placówki w swych orzeczeniach wykluczyły zawodową etiologię nowotworu złośliwego języka u zainteresowanego. Przeprowadzona ocena narażenia zawodowego w środowisku pracy zainteresowanego nie potwierdziła występowania w nim czynników uznanych za rakotwórcze dla ludzi. Dotyczy to w szczególności oleju rzepakowego. Z kart bezpieczeństwa wynika również, że chłodziwa { oleje syntetyczne } produkowane na bazie olejów głębokorafinowanych nie są uznawane za rakotwórcze dla ludzi. W polskim ustawodastwie, obowiązującym w chwili rozpoczęcia postępowania, wolna krystaliczna krzemionka nie jest czynnikiem o udowodnionym działaniu rakotwórczym dla ludzi. Do tej grupy czynników nie są zaliczane aldehydy wymienione w ocenie narażenia zawodowego. Ewentualna domieszka benzenu w benzynie ekstrakcyjnej czy dymach olejowych również nie może być rozpatrywana jako potencjalny czynnik etiologiczny raka języka, ponieważ na stanowisku pracy nie wykryto obecności benzenu w powietrzu, a ponadto benzen jest kancerogenem dla układu krwionośnego. Ponadto w literaturze przedmiotu brak jest danych wskazujących, że nierafinowane oleje mineralne mogą stwarzać ryzyko zachorowania na nowotwory języka w populacji narażonej. Udowodnione działanie rakotwórcze ma natomiast dym tytoniowy, na który zainteresowany był narażony z racji nałogu palenia papierosów. Dodać należy, że uprawnione do orzekania w sprawie chorób zawodowych placówki służby zdrowia uznały, że nie można przyjąć z przeważającym prawdopodobieństwem zawodowej etiologii choroby, albowiem E. S. narażony był na udowodniony czynnik ryzyka rozwoju raka o tej lokalizacji w postaci palenia papierosów. W sprawach dotyczących stwierdzenia choroby zawodowej obowiązuje zasada przeważającego prawdopodobieństwa tz. dane schorzenie może być uznane za zawodowe tylko wtedy, gdy bezspornie lub z przeważającym prawdopodobieństwem zostało spowodowane przez warunki pracy zawodowej. Organ nie uwzględnił wniosku odwołującego się o dopuszczeniu dowodu z zeznań świadków, albowiem okoliczności na które został on powołany zostały już ustalone { art. 78 § 2 kpa }. Także i tę decyzję zaskarżył tym razem skargą E. S., kierując ją do Wojewódzkiego Sądu Adniimsuaeyjnego, wnosząc o jej uchylenie i orzeczenie o stwierdzeniu choroby zawodowej, względnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Uzasadniając skargę skarżący podnosi, iż argumentacja przytoczona w uzasadnieniach decyzji zarówno organu I jak i II instancji nie jest przekonywująca, a decyzje te są dla niego wielce krzywdzące. W czasie wykonywania bowiem pracy zawodowej miał on styczność z substancjami szkodliwymi. W trakcie bowiem utleniania olejów roślinnych powstaje benzo{a}piren i dibenzol{a,h}antracen, które znajdują się w wykazie czynników rakotwórczych dla ludzi. W decyzji stwierdzono, że chłodziwo znajdujące się w obiegu miało temperaturę około 40 do 50 st.C. Jest to stwierdzenie dowolne, jako że w tym zakresie pomiary nigdy nie były wykonywane. Prawdą natomiast jest, że przy szlifowaniu detali powstawał dym olejowy, a na detalu występował nalot przypalenizny. Nie można więc stwierdzić jaką temperaturę miał olej. Nie jest także prawdą że styczność z benzyną wynosiła około 30 min. podczas zmiany, gdy w rzeczywistości czas tej styczności wynosił od 1,5 -do 2 godzin. Na placówce na której on pracował zmarło na chorobę nowotworową sześciu jego współpracowników. Oznacza to, że jego przypadek nie jest przypadkiem odosobnionym. W dalszej części wywodu skarżący nawiązuje do argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu swojego odwołania od decyzji organu I instancji, co w konsekwencji prowadzi go do wniosku, iż oparte na wątpliwych i niespójnych opiniach decyzje są nieprawidłowe. W odpowiedzi na skargę Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny wniósł o jej oddalenie z przyczyn wywiedzionych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Dokonując kontroli zaskarżonego aktu w ramach postępowania sądowo -administracyjnego Sad stosownie do zapisu zawartego w art. 1 § 2 ustawy z dnia 25.07.2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych [ Dz.Ust. Nr 153 poz. 1269 ] ocenie go w aspekcie zgodności z prawem. Przedmiotem oceny w badanej sprawie pozostaje zatem decyzja Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego z dnia [...].08.2004 r. , stanowiąca o utrzymaniu w mocy decyzji Powiatowego Inspektora Sanitarnego z dnia [...].07.2004 r. , którą to decyzją ten ostatnio wymieniony organ odmówił stwierdzenia u skarżącego występowania choroby zawodowej wymienionej w poz. 17 pkt 7 wykazu chorób zawodowych, określonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30.07.2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia rozpoznania i stwierdzenia chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach tj. nowotworu złośliwego języka. Wydając zakwestionowane skargą rozstrzygnięcie organ oparł się na § 8 powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30.07.2002 r. , bazując przy tym zgodnie z powołanym przepisem prawa na wynikach przeprowadzonych badań lekarskich i dokumentacji medycznej skarżącego oraz dokumentacji dotyczącej przebiegu jego zatrudnienia oraz ocenia narażenia zawodowego, a w szczególności na orzeczeniach Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w R. i Instytutu Medycyny Pracy w Ł., które to jednostki są w rozumieniu § 5 ust. 2 cyt. rozporządzenia uprawnione do rozpoznawania chorób zawodowych i których orzeczenia mają walor opinii biegłego w rozumieniu art. 84 kpa. Obydwie te jednostki powołując się na obowiązujące przepisy w sprawach chorób zawodowych wykluczyły zawodową etiologię nowotworu złośliwego języka u skarżącego. Znamiennym przy tym jest, iż Instytut Medycyny Pracy im. prof. dra med. J. N. w Ł. w swoim orzeczeniu lekarskim nr [...] o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej z dnia [...].03.2004 r. posłużył się m.innymi przepisami zamieszczonymi w wykazie czynników o działaniu rakotwórczym dla ludzi, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 11.09.1996 r. w sprawie czynników rakotwórczych w środowisku pracy oraz nadzoru nad stanem zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki [ Dz.Ust. Nr 121 poz. 571 ] wywodząc, iż substancje na które w trakcie pracy zawodowej narażony był E. S. nie są wymienione w tym w wykazie. Wydając jakby " opinię uzupełniającą " w tej sprawie wyrażoną w piśmie z dnia [...].06.2004 r. nr [...] Instytut Medycyny Pracy im. prof. J. N., odwołując się przy tym do uprzednio wydanego orzeczenia, raz jeszcze podkreślił, posługując się nader enigmatyczną sformułowanie, iż " zgodnie z obowiązującymi przepisami " rozpatrywanie nowotworu złośliwego w aspekcie choroby zawodowej jest uzasadnione tylko w przypadku występowania w środowisku pracy czynników rakotwórczych { a nie prawdopodobnie rakotwórczych dla ludzi }. Rzecz jednakże w tym, że jakkolwiek odwołanie się do przepisów powołanego wyżej rozporządzenia z dnia 11.09.1996 r. { łącznie z wykazem } było w pełni uprawnione przy wydaniu orzeczenia z dnia [...].03.2004 r., to już powołanie się na nie w dniu [...].06.2004 r. { opirii&uzupełniająca } mijało się ze stanem prawnym. Uszło bowiem uwadze zarówno Instytutu jak i organów decyzyjnych w tej sprawie, iż z dniem [...].05.2005 r. tj. z dniem uzyskania przez Rzeczpospolitą Polską członkostwa w Unii Europejskiej rozporządzenie to {łącznie z wykazem stanowiącym załącznik } utraciło moc prawną { vide : art. 1 pkt 55 i art. 20 ustawy z dnia 14.11.003 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw - Dz.Ust. Nr 213 poz. 2081 }. Oznacza to, że zawarte w wykazie enumeratywne wyliczenie czynników rakotwórczych dla ludzi utraciło rację bytu i nie można na nie powoływać się zarówno w orzecznictwie opiniodawczym medycznym jak i przy rozstrzyganiu spraw o stwierdzenie choroby zawodowej. Skoro zatem w aktualnym wówczas stanie prawnym właściwy Minister do spraw zdrowia działając w porozumieniu z Ministrem właściwym do spraw pracy nie wydał stosownego rozporządzenia, do czego zobowiązywał go art. 222 § 3 cyt. ustawy, to wydając stosowne orzeczenie o rozpoznaniu choroby zawodowej lub o braku podstaw do jej rozpoznania jednostka orzecznicza winna była oprzeć się w tym zakresie li tylko na stosownej wiedzy medycznej przy uwzględnieniu wymienionych przez ustawodawcę kryteriów, w tym określając stopień prawdopodobieństwa możliwości wystąpienia choroby zawodowej spowodowanej czynnikami szkodliwymi dla zdrowia występującymi w środowisku pracy skarżącego. W dalszym zatem postępowaniu organ zobowiązany będzie do wystąpienia do Instytutu o wydanie opinii uzupełniającej z pominięciem klasyfikacji zawartej w załączniku do rozporządzenia z dnia 11.09.1996 r. i przy uwzględnieniu uwag i wniosków skarżącego, mając przy tym na względzie zebrany w sprawie i ewentualnie uzupełniony materiał dowodowy co do występowaniu w środowisku pracy E. S. czynników szkodliwych dla zdrowia, które to występowanie łączyć należy przyczynowo z istniejącym u skarżącego schorzeniem nawet w kategoriach wysokiego prawdopodobieństwa. Wyjaśnić także wypadnie czy owe czynniki nie były elementami współdecydującymi o schorzeniu występującym u skarżącego. Dopiero tak uzupełniony materiał dowodowy pozwoli na wydanie w sprawie odpowiadającego prawu rozstrzygnięcia. Wobec zatem zaistniałych uchybień z zakresu prawa materialnego, które miały wpływ na wynik sprawy, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30.08,2002 r. -Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [ Dz.Ust. Nr 153 poz. 1270 z późn.zm. ], należało orzec jak w sentencji.