SA/Rz 1066/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Śliwa Sędziowie NSA Ryszard Bryk /spr./ AWSA Joanna Zdrzałka Protokolant: st.sekr.sąd.B.Krztoń po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi Z. W. na decyzję Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Represjonowanych [...] z dnia [...] czerwca 2003 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych [...] na rzecz skarżącego Z. W. koszty postępowania sądowego w kwocie 10 zł (dziesięć złotych). SA/Rz 1066/03 U Z A S A D N I E N I E Decyzją z dnia [...].06.2003 r., Nr [...], Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...].04.1998 r., Nr [...] odmawiającą przyznania Z., E. /2-ga imion/ W. s. J. uprawnień kombatanckich. Wskazaną decyzję wydał na podstawie art. 127 ust. 3 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 22 ust. 1 i art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm./. W uzasadnieniu decyzji przytoczył, że wnioskodawca wnosząc o przyznanie mu uprawnień kombatanckich twierdził, że w dniu 1.10.1942 r. wstąpił do Armii Krajowej /AK/, w której pełnił służbę do 30.03.1945 r. Na wskazaną okoliczność przedstawił oświadczenia świadków M. Ż., W. S., T. N. i J. K. Wymienieni świadkowie niemalże w jednobrzmiących oświadczeniach stwierdzili, że wnioskodawca wstąpił do AK w październiku 1942 r., a zatem w wieku 12 lat. Stwierdzili ponadto, że wnioskodawca w czerwcu 1943 r. /zatem w wieku 12 lat i 9 miesięcy/ brał udział w likwidacji kolaboranta. Organ skierował do świadków pisma z pytaniami dotyczącymi deklarowanej służby wnioskodawcy w AK. Świadkowie T. N. i S. K. odpowiedzieli na pytania, w których potwierdzili informacje zawarte w pisemnym oświadczeniu. Natomiast z informacji podanych przez stronę i świadków wynika, że wnioskodawca nie składał przysięgi, nie posiadał stopnia wojskowego, ani stałego przydziału organizacyjnego. Zdaniem Kierownika Urzędu nieprawdopodobna jest okoliczność służby 12-letniego dziecka w wojskowej organizacji konspiracyjnej jaką była AK. Tym bardziej nierealny jest udział 12-letniego dziecka w akcji likwidacji kolaboranta, o czym piszą świadkowie w swoich oświadczeniach. AK była częścią Polskich Sił Zbrojnych podlegających przebywającemu na emigracji Rządowi RP. Z tego powodu obowiązywały w niej przedwojenne regulaminy wojskowe, uzupełnione instrukcjami i rozkazami Naczelnego Dowództwa. Dla Związku Walki Zbrojnej, potem AK podstawowe znaczenie miała instrukcja gen. K. Sosnkowskiego z dnia 4.12.1939 r. dotycząca powołania do życia ZWZ. W punkcie Va stanowi ona: "Członkiem ZWZ może być każdy Polak /każda Polka/ nieposzlakowanej czci, poczynając od wieku lat 17, który cele organizacji przyjmie za swoje, podda się bez zastrzeżeń jej regulaminowi oraz złoży przepisaną przysięgę. Z dokumentu tego wynika jednoznacznie, że jednym z podstawowych warunków wstąpienia do organizacji było osiągnięcie określonego wieku. Wnioskodawca w chwili deklarowanego wstąpienia do organizacji miał 12 lat. W tym stanie faktycznym Kierownik Urzędu uznał, że wnioskodawca nie należał do Armii Krajowej, lecz co najwyżej z nią współpracował, wypełniając doraźnie polecenia osób należących do tej organizacji. Współpraca z organizacją niepodległościową w świetle ustawy z dnia 24.01.1991 r. o kombatantach i orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie w podobnych sprawach, nie może stanowić podstawy do przyznania uprawnień kombatanckich /wyroki NSA z dnia 12.04.1996 r., SA 796/94, z dnia 10.04.2002 r. - V SA 2157/01/. Kierownik Urzędu nie wyklucza, że wnioskodawca mógł pomagać przy przekazywaniu meldunków i obserwacji wojsk niemieckich, co jednak nie może być utożsamiane z pełnieniem służby w AK. Przepis art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy o kombatantach stanowi, że warunkiem uznania za działalność kombatancką było pełnienie służby w polskich podziemnych formacjach i organizacjach. Pełnienie służby w ruchu oporu było tożsame z prowadzeniem w sposób zorganizowany i systematyczny działalności przeciwko okupantowi. W zasadniczej postaci było zorganizowaną formą walki w ramach oddziałów partyzanckich utworzonych na wzór wojskowy i stosujących dyscyplinę wojskową. Mogło sprowadzać się także do wykonywania wyłącznie czynności usługowych np. zaopatrzeniowych lub związanych ze zbieraniem informacji, zawsze jednak było uzależnione od przynależności do określonej formacji, wyrażającej się w podporządkowaniu służbowym, wyznaczeniu służbowego stanowiska i wykonywaniu zakreślonych czynności /wyrok NSA z 12.08.1993 r., SA/Wr 243/93/. Miedzy uczestnikiem ruchu oporu, a osobą działającą na rzecz ruchu oporu występuje zasadnicza różnica. W tym drugim wypadku chodzi o cenną, ale świadczoną dobrowolnie i okazjonalnie pomoc organizacjom ruchu oporu, która nie była wymuszana, ani rozliczana według zasad dyscypliny obowiązującej żołnierzy ugrupowań konspiracyjnych. Zarząd Główny Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej w dniu 12.04.1996 r. wydał negatywną rekomendację. Jako przyczynę takiego stanowiska podano młodociany wiek wnioskodawcy /12 lat/. W skardze wniesionej do Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego w Rzeszowie skarżący Z., E. /2-ga imion/ W., wniósł o wnikliwie rozpatrzenie jego skargi i zarzucił, iż świadkowie potwierdzili jego działalność w konspiracji, ale Kierownik Urzędu ich oświadczeń nie uwzględnił. Urząd w swojej działalności przyznawał uprawnienia osobom dużo młodszym od niego, chodzi tu o osoby działające w Szarych Szeregach. W takiej sytuacji uważa, że zaskarżona decyzja narusza jego prawa obywatelskie. Kierownik Urzędu wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał swoje stanowisko i argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo powołał się na wyroki NSA z dnia 22.03.2000 r., sygn. akt SA/Rz 675/99 i z dnia 4.04.2001 r., sygn. akt SA/Rz 1878/00, w których m. innymi stwierdzono, że osoby poniżej 17 roku życia mogły pomagać partyzantom jedynie na zasadach "współpracy ludności cywilnej", natomiast nie mogły uczestniczyć czynnie w pełnej działalności partyzanckiej w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 3 ustawy kombatanckiej, a wykonywane przez nie pewne czynności dorywcze nie mogą same przez się świadczyć o pełnieniu służby w podziemnej organizacji wojskowej. Dodał ponadto, że złożenie przysięgi konspiracyjnej przez dziecko jest rzeczą wątpliwą w świetle dokumentu historycznego jakim jest instrukcja generała Sosnkowskiego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Kierownik Urzędu odmówił przyznania Z., E. /2-ga imion/ W. uprawnień kombatanckich z tytułu przynależności do Armii Krajowej /AK/ w okresie XI 1942 - 30.03.1945 r., bowiem uznał, że w świetle instrukcji gen. K. Sosnkowskiego z dnia 4.12.1939 r. nieprawdopodobna jest okoliczność, aby 12-letnie dziecko było żołnierzem wojskowej organizacji konspiracyjnej, jaką była AK. Ponadto w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdził cytuję: "Z informacji podanych przez stronę oraz z oświadczeń świadków wynika, że wnioskodawca nie składał przysięgi, nie posiadał stopnia wojskowego, ani stałego przydziału organizacyjnego". Powołał się także na stanowisko /opinię/ Zarządu Głównego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej z dnia 29.03.1996 r. /K. 19 akt administracyjnych/, który nie udzielił wnioskodawcy rekomendacji, gdyż "w okresie okupacji niemieckiej wnioskodawca nie miał ukończonych 16 lat". Stwierdził też, że udział wnioskodawcy w wieku 12 lat i 9 miesięcy w akcji likwidacji kolaboranta jest także nieprawdopodobny. Opisaną przez wnioskodawcę i świadków działalność wnioskodawcy potraktował jako dobrowolną współpracę z AK, która jednakże nie jest równoznaczna z przynależnością do podziemnej organizacji wojskowej. Zaprezentowana przez Kierownika Urzędu argumentacja jest ogólnikowa, nie wynika z analizy całego materiału dowodowego, co więcej w niektórych kwestiach koliduje z tym materiałem. Ustawa z dnia 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /tekst jednolity Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm./, nazwana dalej ustawą kombatancką, nie uzależnia uznania określonej w ustawie działalności za działalność kombatancką od wieku osoby starającej się o przyznanie uprawnień kombatanckich. Wynika to wyraźnie z art. 21 ust. 1 tej ustawy. Nie oznacza to jednakże, że kwestia wieku w ogóle nie ma znaczenia w sprawie, ale ta kwestia powinna być rozważona na tle konkretnej sprawy z uwzględnieniem rozwoju psychofizycznego wnioskodawcy, który w okresie działalności był osobą małoletnią. Z art. 22 ust. 1 ustawy kombatanckiej wynika, że o spełnieniu warunków określonych w art. 21 /w zw. z art. 1 ust. 2, art. 2 i art. 4/ orzeka Kierownik Urzędu lub osoby przez niego upoważnione, na podstawie udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego rodzaju działalności kombatanckiej lub represji. Z przywołanego przepisu wyraźnie wynika, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu wykazania, iż spełnia warunki do przyznania mu uprawnień kombatanckich. Z., E. /2-ga imion/ W., ur. [...].1930 r. w T. pow. [...] do kwestionariusza o przyznanie uprawnień kombatanckich dołączył pisemne oświadczenia świadków M. Ż., T. N., J. K., S. K., W. S., Własnoręczny życiorys i opinię Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej - Oddziału [...] z dnia 3.09.1993 r. Na marginesie należy nadmienić, iż wymienieni świadkowie za wyjątkiem S. K. posiadają uprawnienia kombatanckie z tytułu działalności w AK. Wnioskodawca w kwestionariuszu oraz w życiorysie napisał, że po okresie przygotowawczym i po sprawdzeniu jego przydatności dla organizacji w listopadzie 1942 r., lub na przełomie 1942/43 złożył przysięgę przed dowódcą por. H. N. ps. "[...]", miał stopień szeregowca-łącznika i otrzymał pseudonim "[...]". Został przydzielony do Placówki AK [...] - "[...]", która wchodziła w skład Obwodu [...]. Informację wnioskodawcy potwierdzili w/w świadkowie. Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej - Oddział [...] w swojej opinii napisał o wnioskodawcy następująco: "W okresie swojej działalności zamieszkiwał na terenie T. Dom w którym zamieszkiwał mieścił się na terenie dużych kompleksów leśnych. Na tym też terenie okupant posiadał rozmieszczone swoje oddziały jak obrony przeciwlotniczej, siedzibę Generała itp. Rodzina Kolegi działała również w konspiracji AK, dlatego też dowództwo mając zaufanie przyjęło go na członka mimo młodego wieku. Sytuacje w jakich dowództwo działało zmuszało wielokrotnie do korzystania z usług nieletniego, który z powierzonych obowiązków wywiązywał się bardzo dobrze. Mając na uwadze powyższe Zarząd Oddziału [...] prosi o pozytywne załatwienie sprawy naszego Kolegi i przyznanie mu uprawnień kombatanckich". Kierownik Urzędu w pismach z dnia 24.09.1998 r. /K. 29-32 akt administracyjnych/ skierowanych do świadków T. N., W. S., S. K. i J. K. prosił o udzielenie odpowiedzi na pytania zawarte w tych pismach. Pytania były następujące: 1/ Proszę podać kiedy i w jakich okolicznościach został Pan członkiem organizacji, kto był Pana bezpośrednim dowódcą /proszę podać nazwisko i pseudonim organizacyjny/, do jakiej placówki czy też oddziału partyzanckiego Pan należał i jaką pełnił funkcję konspiracyjną? 2/ Jaki był przydział organizacyjny i funkcja konspiracyjna Pana W. /oddział, placówka i pseudonim bezpośredniego dowódcy/, 3/ Kiedy i w jakich okolicznościach stykał się Pan osobiście z p. W. podczas własnej działalności konspiracyjnej i na czym polegała współpraca /proszę przedstawić dokładny opis/. Na wskazane pytania odpowiedzieli tylko S. K. /K. 33/ i T. N. /K. 34/. T. N. ps. "[...]" /brat H. N./ był zastępcą dowódcy Placówki "[...]". Z. W. mimo młodego wieku był przydzielony do tej Placówki /drużyny obserwacyjno-propagandowej/, podlegał bezpośrednio Dowódcy Placówki [...] o kryptonimie "[...]". Miał pseudonim "[...]", pełnił funkcję specjalnego gońca. Miałem z nim osobisty kontakt i w wielu wypadkach powierzałem mu rozmaite meldunki i przekazy do podległych miejscowości oraz zlecałem mu obserwację dróg przy przerzutach broni lub akcjach sabotażowych np. unieruchomienie tartaku w W. pracującego dla wojska niemieckiego oraz młyn w tejże miejscowości. Z tego co jeszcze dziś sobie przypominam to był to chłopak o pełnej dyscyplinie i zaangażowaniu ideowym. Natomiast S. K. wyjaśnił, że do AK wstąpił w lutym 1943 r. i został przydzielony do Placówki [...] "[...]" - Obwód [...] kryptonim "[...]", otrzymał pseudonim "[...]". Był w Oddziale Dywersyjnym, który podlegał Dowódcy Placówki por. H. N. ps. "[...]". Z. W. należał do Placówki [...], kryptonim "[...]", pełnił funkcję gońca w Oddziale Dywersyjnym [...] /dowódca A. M./. Z. W. miał pseudonim "[...]". Wnioskodawca przekazywał mu pocztę konspiracyjną, prasę z terenu S. Razem byli na obserwacji jednostki wojskowej SS na poligonie /dwukrotnie/. Jego kontakty ze Z. W. były częste, a szczególnie w drugim półroczu 1943 r. i do lipca 1944 r. Kierownik Urzędu w ogóle nie analizował zebranego materiału dowodowego, nie badał czy w oświadczeniach świadków występują istotne różnice, nie zapytał św. S. K. czy rzeczywiście był obecny przy składaniu przysięgi przez wnioskodawcę i w jakich okolicznościach to zdarzenie mogło nastąpić, a w szczególności czy był wówczas żołnierzem AK. W takim stanie rzeczy postanowienia Instrukcji gen. K. Sosnkowskiego nie mogą w tym przypadku stanowić niezbitego dowodu, iż wnioskodawca ze względu na wiek nie był żołnierzem AK, bowiem nie można wykluczyć faktu, że dowódca placówki AK ze względu na specyficzną sytuację oddziału mógł odstąpić od jej postanowień określających wiek kandydatów wstępujących do AK. O takim właśnie odstąpieniu wspomniano w opinii Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej - Oddziału [...], na co nie zwrócił uwagi Kierownik Urzędu. Zdaniem Sądu Z. W. przedłożył udokumentowany wniosek o przyznanie mu uprawnień kombatanckich i do tego wniosku dołączył pozytywną opinię /z uzasadnieniem/ Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej - Oddziału [...] z dnia 3.09.1993 r. W takim stanie rzeczy odmowa przyznania wnioskodawcy uprawnień kombatanckich mogłaby nastąpić po wykazaniu przez Kierownika Urzędu, że nie doszło do odstąpienia przez dowódcę oddziału AK od Instrukcji gen. Sosnkowskiego określającej wiek osób wstępujących do AK, albo do wykazania, że oświadczenia świadków są niewiarygodne z konkretnych powodów. Takich okoliczności Kierownik Urzędu nie wykazał, zatem odmowa przyznania wnioskodawcy uprawnień kombatanckich nastąpiła z naruszeniem przepisów postępowania, a konkretnie art. 7 i 77 k.p.a. Kierownik Urzędu nie wykonał również zaleceń Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartych w wyroku kasacyjnym z dnia 30.01.2003 r., sygn. akt SA/Rz 2273/00. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd stwierdził, iż w uzasadnieniu decyzji drugoinstancyjnej /[...].11.2000 r./ nie oceniono materiału dowodowego zebranego w pierwszej instancji i uzupełnionego w postępowaniu odwoławczym, nie odniesiono się do oświadczeń powołanych przez skarżącego świadków, nie podano z jakich powodów odmówiono im wiary co do takich faktów jak: złożenie przez wnioskodawcę przysięgi, przydział stopnia, funkcji i pseudonimu, skierowania do konkretnego oddziału. Oznacza to zarazem, iż doszło także do naruszenia art. 107 § 3 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kierownik Urzędu stwierdził, że Zarząd Główny Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej w W. odmówił rekomendacji Z. W., bo w okresie okupacji niemieckiej nie miał ukończonych 16 lat /K. 19 akt administracyjnych/. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, na tle art. 22 ustawy kombatanckiej utrwaliło się zapatrywanie, że rekomendacja jest przejawem współuczestnictwa właściwego stowarzyszenia w wydawaniu decyzji /art. 106 § 1 k.p.a./, czyli jest to opinia właściwego zarządu głównego stowarzyszeń kombatanckich, wymaga formy postanowienia, które po wyczerpaniu trybu z art. 127 § 3 w zw. z art. 144 k.p.a. mogło być zaskarżone do Naczelnego Sądu Administracyjnego /por. postanowienie NSA z dnia 11.07.1996 r., sygn. akt II SA/Łd 923/96 - ONSA 3/1997, poz. 122/. Pismo Zarządu Głównego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej z dnia 29.03.1996 r., Nr [...], nie zawiera uzasadnienia, ani pouczenia co do sposobu i terminu złożenia wniosku do tego Stowarzyszenia o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zawiera natomiast inne niezbędne elementy aktu administracyjnego, zatem zdaniem Sądu może być uznane za postanowienie z art. 106 ust. 1 i 5 k.p.a. w zw. z art. 22 ust. 1 i 2 ustawy kombatanckiej. Opinia właściwego stowarzyszenia kombatanckiego nie jest wiążąca dla Kierownika Urzędu, zatem w trybie art. 80 k.p.a. powinna być oceniona na tle całokształtu zebranego materiału dowodowego. Takiej oceny Kierownik Urzędu nie dokonał. Z przedstawionych względów i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera c, art. 134 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./, nazwanej dalej skrótem p.s.a. w zw. z art. 97 §1 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm./, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję. O kosztach postępowania sądowego Sąd orzekł po myśli art. 200 p.s.a. w zw. z art. 97 § 2 w/w przepisów wprowadzających. Sąd nie stosował art. 152 p.s.a., ponieważ zaskarżona decyzja nie nadaje się do wykonania. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, organ uwzględni n/w wskazówki Sądu: - dokona gruntownej analizy zebranego materiału dowodowego, w szczególności oświadczeń świadków i na tej podstawie ustali czy Z. W. spełnia warunki do przyznania mu uprawnień kombatanckich, a w razie wątpliwości lub różnic w zeznaniach uzupełni materiał dowodowy przez przesłuchanie w drodze pomocy prawnej, lub przez skierowanie do świadków M. Ż., T. N. i W. S. następujących pytań: 1/ Czy Z. W. składał przysięgę, a jeżeli tak przed jakim dowódcą, czy byli przy tym obecni inni żołnierze oddziału i z jakiego źródła świadek ma wiadomości na ten temat. 2/ W razie odpowiedzi twierdzącej, jakimi motywami kierował się dowódca odbierając przysięgę od 12-letniego chłopca. 3/ Czy były inne przypadki przyjęcia w szeregi AK osób nie mających ukończonych 16 lat, a jeżeli tak jakich konkretnie osób dotyczyły. - po uzyskaniu materiału dowodowego dokona oceny tego materiału i na tej podstawie ustali czy Z. W. był żołnierzem AK, czy też jego działalność na rzecz tej organizacji wojskowej miała charakter dorywczy i nie była związana z dyscypliną wojskową.