I SA/Sz 379/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Elżbieta Woźniak po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 lipca 2018 r. sprzeciwu M. M. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia [...] maja 2018 r. o odmowie zmiany postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 30 czerwca 2017 r. sygn. akt I SA/Sz 379/17 odmawiającego Skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 27 lutego 2017 r. nr [...], [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za I, II, III, IV kwartał 2013 r. p o s t a n a w i a: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Sygn. akt I SA/Sz [...] U Z A S A D N I E N I E Skarżący M. M. (ur. [...] r.), reprezentowany przez radcę prawnego, złożył w sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 30 czerwca 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy. Zdaniem referendarza sądowego wniosek strony nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż Skarżący nie wykazał, iż w jego przypadku nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Referendarz sądowy wskazał, że z udokumentowanych przez Skarżącego przychodów z działalności gospodarczej nie wynika, iż nie należy do osób ubogich. Skarżący utrzymywał się bowiem z działalności gospodarczej, gospodarstwo domowe prowadził samodzielnie, nie miał na utrzymaniu innych osób. Nadto, z prowadzonej działalności gospodarczej uzyskiwał wysokie przychody, które wyniosły w 2015 i 2016 r. odpowiednio: [...] zł (dochód [...] zł) i [...] zł (dochód [...] zł). Wysokość przychodów, w okresie zimowym: styczeń - marzec 2017 r. też nie była niska i wyniosła [...] zł (wydatki [...] zł). Nadto, referendarz sądowy zauważył, że Skarżący, wbrew wezwaniu, nie udokumentował jakie ponosi wydatki związane z utrzymaniem, poprzez złożenie m.in. wyciągów z posiadanych rachunków bankowych. Skarżący nie potwierdził, że ponosi regularne wydatki ([...] zł) na alimenty, czy spłatę kredytów ([...] zł), zatem te okoliczności nie zostały uwzględnione przez referendarza, przy ocenie możliwości płatniczych skarżącego w sprawie. Skarżący nie wyjaśnił również swojej sytuacji rodzinnej, istotnej przy rozpoznaniu wniosku, złożone oświadczenie o rozwodzie nie zostało poparte stosownym dokumentem. Z kolei, z przedłożonych pism banku wynikało jedynie, że Skarżący jest zadłużony z tytułu niespłacania kredytów związanych z działalnością gospodarczą, na kwotę przekraczającą [...] zł, która to okoliczność nie zmieniła jednak dokonanej przez referendarz oceny w sprawie. Wskazane postanowienie referendarza sądowego zostało utrzymane w mocy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 2 sierpnia 2017 r. sygn. akt I SA/Sz 379/17. Wyrokiem z dnia 24 stycznia 2018 r. sygn. akt I SA/Sz 379/17 Sąd oddalił skargę na zaskarżoną w sprawie decyzję. W związku ze skargą kasacyjną od ww. wyroku, Skarżący złożył kolejny wniosek o prawo pomocy w sprawie, w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości [...] zł. We wniosku, Skarżący podał, że nie posiada wolnych środków finansowych, wszystkie środki pochodzące z prac dorywczych przeznacza na bieżące utrzymanie, alimenty. Działalność gospodarczą zawiesił wskutek egzekucji prowadzonej przez urząd skarbowy, która uniemożliwia jej dalsze prowadzenie. Oświadczył, że źródłem jego utrzymania są prace dorywcze, z których dochód stanowi kwota [...]zł miesięcznie. Miesięczne wydatki z kolei wynoszą łącznie [...] zł (alimenty [...] zł, ubrania, wyżywienie [...] zł, kredyty [...] zł). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, pełnomocnik Skarżącego wyjaśnił, że Skarżący nie posiada majątku wskazanego w pkt 6-9 formularza, co do stanu rodzinnego podał, że Skarżący jest ojcem dwóch synów 14 i 7 lat. Wraz z odpowiedzią na wezwanie nadesłał dokumenty potwierdzające: zawieszenie z dniem 13 kwietnia 2018 r. działalności gospodarczej pod firmą [...] oraz stan zadłużenia skarżącego i prowadzone wobec niego postępowania administracyjne i egzekucyjne. Przedłożył: zawiadomienie ZUS z dnia 29 maja 2017 r. o wszczęciu postępowania w sprawie określenia należności wobec ZUS z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Ubezpieczeń Społecznych w wysokości [...] zł wraz z odsetkami i kosztami; tytuły wykonawcze wystawione wobec skarżącego przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w K.: w dniu 16.08.2017 r. w związku z zaległością w podatku VAT na kwotę [...]zł, w dniu 8.08.2017 r. w związku z zaległością z tytułu grzywny, mandatu na kwotę [...]zł; zawiadomienia Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego z dnia 22 sierpnia 2017 r. o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego ([...] S.A., [...] do kwoty należności głównej [...] zł. Pomimo przedłużenia – na wniosek Strony – wyznaczonego terminu na wykonanie wezwania, Skarżący nie przedłożył: wyciągów ze swoich rachunków bankowych; wyciągu z ewidencji przychodów, kosztów, dochodów z działalności gospodarczej za listopad 2017 r. oraz styczeń, luty, marzec 2018 r.; zeznania podatkowego o wysokości przychodów (dochodów) uzyskanych w 2017 r.; dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków związanych z utrzymaniem siebie i dzieci z okresu ostatnich trzech miesięcy ani wyroku rozwiązującego małżeństwo. Po przeanalizowaniu przedłożonych dokumentów, referendarz sądowy postanowieniem z dnia 28 maja 2018 r. uznał, że złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie i orzekł o odmowie zmiany postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 30 czerwca 2017 r. sygn. akt I SA/Sz 379/17 odmawiającego Skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Referendarz wskazał, że Skarżący, pomimo kierowanego do niego wezwania, nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów. Skarżący nie wykazał jakie dochody uzyskał w okresie poprzedzającym zwieszenie działalności, tj. w 2017 roku i w miesiącach styczeń – marzec 2018 r., nie udokumentował wysokości ponoszonych wydatków, nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych. W ocenie referendarza niewykonanie wezwania w powyższym zakresie uniemożliwiło ocenę jakie są możliwości płatnicze Skarżącego w sprawie oraz jaki wpływ na możliwości płatnicze Skarżącego ma dokonane w dniu zajęcie 22 sierpnia 2017 r. środków na rachunkach bankowych skarżącego do kwoty [...]zł, tym bardziej, że przychody Skarżącego za lata 2015 i 2016 wynosiły odpowiednio [...] zł, a z oświadczenia Skarżącego zawartego w ponownym wniosku o prawo pomocy wynika, że pomimo otrzymywania z prac dorywczych [...] zł miesięcznie, wydaje on miesięcznie kwotę znacznie wyższą, wynoszącą [...] zł. W tych okolicznościach, referendarz uznał, że Skarżący nie przedstawił w sposób pełny i wyczerpujący swojej sytuacji rodzinnej i materialnej, co w konsekwencji oznaczało, że w rozpoznawanej sprawie nie wykazał, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej konieczność zmiany postanowienia z 30 czerwca 2017 r. i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W piśmie z dnia 11 czerwca 2018 r. Skarżący – reprezentowany przez radcę prawnego - wniósł sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia referendarza sądowego wnosząc o jego zmianę i uwzględnienie wniosku w całości. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 245 § 3 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez ich zbyt restrykcyjną i wąską wykładnię oraz w konsekwencji odmowę zwolnienia Skarżącego od kosztów sądowych pomimo wykazania dokumentami żądanymi przez Sąd, że nie ma dostatecznych środków na ich uiszczenie, a tym samym faktyczne pozbawienie Skarżącego prawa do sądu w zakresie drugiej instancji, oraz błędną ocenę zebranego w sprawie materiału z naruszeniem zasad logiki i logicznego rozumowania, a w konsekwencji poczynienie błędnych ustaleń faktycznych, co w szczególności przejawia się na przyjęciu, że z przedstawionej przez Skarżącego argumentacji i dokumentów nie wynika, że nie ma on dostatecznych środków na uiszczenia opłaty od skargi. W uzasadnieniu sprzeciwu podniósł, że opłata od skargi jest szczególnie wysoka i wykracza poza możliwości finansowe Skarżącego, zamykając tym samym drogę do rozpoznania sprawy w przez Sąd, co jest zagwarantowane przez Konstytucję. Skarżący podniósł, że obowiązkiem Sądu jest ocena całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego z uwzględnieniem doświadczenia życiowego i zasad logicznego rozumowania. W ocenie Skarżącego, wydając zaskarżone postanowienie referendarz sądowy nie przeanalizował w całości przedłożonych przez skarżącego dokumentów - polegało to w szczególności na zaniechaniu dokonania generalnej kondycji finansowej Skarżącego w kontekście możliwości uiszczenia opłaty sądowej od skargi, co zostało zastąpione wezwaniem do przedłożenia szeregu dokumentów, które w ocenie referendarza były niezbędne do ustalenia sytuacji finansowej Skarżącego. Skarżący zauważył, że przedłożył przy tym szereg dokumentów, w tym zeznania PIT, z których bezsprzecznie wynika, iż osiągany przez niego dochód roczny jest niewielki. Już zatem z prosta analiza matematyczna powinna prowadzić do wniosku, iż Skarżący nie ma odpowiednich środków na uregulowania wysokiej opłaty od skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – dalej: "p.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). W pierwszej kolejności, mając na uwadze zarzut naruszenia przez referendarza sądowego przysługującego Skarżącemu prawa do sądu zauważyć wypada, że zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy określona w rozdziale 3 w dziale V p.p.s.a. Prawo pomocy jest więc szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z ww. przepisami Konstytucji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, i zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, a nadto gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do treści mającego zastosowanie w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ocena sytuacji materialnej strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy dokonywana jest poprzez porównanie uzyskiwanego przez nią dochodu z wydatkami, które będzie zobowiązana ponieść w toczącym się postępowaniu sądowym. Tylko bowiem osoby, których stan majątkowy (a więc brak jakichkolwiek dochodów lub też dochody uzyskiwane w wysokości wykluczającej wygospodarowanie jakichkolwiek dodatkowych środków) mogą liczyć na ewentualne przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zaznaczyć trzeba, że ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, co jednoznacznie wynika z treści przytoczonego powyżej przepisu art. 246 p.p.s.a. Zawarty w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy wykaże" oznacza, bowiem że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Rzetelna i wolna od wątpliwości ocena możliwości płatniczych strony jest możliwa, tylko gdy orzekający dysponuje dokładnymi informacjami na temat jej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Informacje te wina przedstawić strona. Brak takich danych lub dane niepełne powodują, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenia strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajdują odzwierciedlenie w rzeczywistości. Referendarz sądowy ani sąd nie jest przy tym zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. II GZ 774/13). W sprawie koszty postępowania na obecnym jego etapie to wpis od skargi kasacyjnej w kwocie [...]zł. Zdaniem Sądu, starszy referendarz sądowy prawidłowo wezwał Stronę o dodatkowe dokumenty. Ponadto, Sąd podziela stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu, iż z uwagi na jedynie częściowe udzielenie odpowiedzi na wezwanie z dnia 10 kwietnia 2018 r. nie było możliwe zweryfikowanie ogólnych informacji podanych w formularzu PPF. Tym samym nie można było kategorycznie stwierdzić, że sytuacja Skarżącego jest na tyle trudna, iż nie jest możliwe uiszczenie przez niego wpisu sądowego w kwocie [...]zł lub chociażby ułamkowej części tej kwoty. Przypomnieć przy tym należy, że rozpatrywany aktualnie wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy, jest to ponownym wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony w niniejszej sprawie. Wobec powyższego podlega rozpoznaniu w trybie art. 165 p.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zgodnie z utrwalonym poglądem, odstąpienie od oceny powziętej we wcześniejszym postanowieniu może zatem wchodzić w grę jedynie wtedy, gdy okoliczności stanowiące przesłankę danego rozstrzygnięcia uległy zmianie. Jak wynika z akt sprawy, przy pierwszym wniosku Skarżący nie przedłożył dokumentów potwierdzających ponoszone przez niego wydatki związane z utrzymaniem, poprzez złożenie m.in. wyciągów z posiadanych rachunków bankowych a także dokumentów dotyczących jego stanu rodzinnego. Pomimo odmowy przyznania prawa pomocy z tego powodu, powyższe dokumenty nie zostały złożone także przy sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 30 czerwca 2017 r., ani też przy ponownym wniosku tj. obecnie rozpatrywanym wniosku złożonym w skardze kasacyjnej. Ponadto, pomimo wezwania referendarza sądowego, Skarżący nie przedłożył dokumentów potwierdzających przychody uzyskane przez niego w 2017 r. i I kwartale 2018 r., a także ponoszonych wydatków, w tym wyciągów z rachunków bankowych oraz dokumentów potwierdzających jego sytuacje rodzinną. Wymagane dokumenty nie zostały również nadesłane przez Skarżącego, pomimo przedłużenia terminu na ich złożenie, ani też przy aktualnie rozpoznawanym sprzeciwie. Tym samym wobec nieprzedstawienia przez Skarżącego jakichkolwiek dowodów źródłowych potwierdzających wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy dane (tj. dotyczące przychodów uzyskanych w 2017 r. i I kwartale 2018 r., a także wydatków Skarżącego oraz jego sytuacji rodzinnej), Sąd stwierdził, że zasadnie referendarz sądowy uznał, iż w sprawie nie wykazano, że Skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Powyższej oceny nie może przy tym zmienić okoliczność udokumentowania przez Skarżącego wszczętych wobec niego postępowań egzekucyjnych przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w S., w tym zajęcia rachunku bankowego, czy też wszczęcia przez ZUS postępowania w sprawie określenia wysokości należności z tytułu składek. Uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest bowiem przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., II FZ 575/05). Referendarz sądowy trafnie wskazał, że niewykonanie nałożonego obowiązku w pełni uniemożliwiło ocenę jakie są możliwości płatnicze Skarżącego w sprawie oraz jaki wpływ na możliwości płatnicze skarżącego ma dokonane w dniu zajęcie 22 sierpnia 2017 r. środków na rachunkach bankowych skarżącego do kwoty [...]zł, tym bardziej, że przychody skarżącego za lata 2015 i 2016 wynosiły odpowiednio [...] mln zł, a z oświadczenia Skarżącego zawartego w ponownym wniosku o prawo pomocy wynika, że pomimo otrzymywania z prac dorywczych [...] zł miesięcznie, wydaje on miesięcznie kwotę znacznie wyższą, wynoszącą [...] zł. Przypomnieć należy, że prawo pomocy powinno być przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego winna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Odnosząc się natomiast do zawartych w sprzeciwie twierdzeń, że zła sytuacja życiowa i materialna Skarżącego wynika m.in. z danych zawartych w zeznaniu rocznym PIT, wskazać jeszcze raz należy, że na wezwanie referendarza sądowego z dnia 10 kwietnia 2018 r. Skarżący nie nadesłał zeznania podatkowego Skarżącego o wysokości przychodów (dochodów) uzyskanych w 2017 r. oraz wyciągów z ewidencji przychodów, kosztów, dochodów działalności gospodarczej Skarżącego za listopad 2017 r. oraz styczeń, luty i marzec 2018 r., mimo, że prowadzenie działalności gospodarczej zostało zawieszone przez Skarżącego dopiero z dniem 13 kwietnia 2018 r. Tym samym, Sąd nie posiada danych umożliwiających mu powyższe stwierdzenie. Należy przy tym zauważyć, że z dokumentów przedłożonych przy pierwszym wniosku o prawo pomocy wynikało, że Skarżący prowadził działalność na dużą skalę, wykazując w 2015 r. i w 2016 r. przychody odpowiednio w kwotach: [...] zł (dochód [...] zł) i [...] zł (dochód [...] zł). Nadto, że wysokość przychodów, w okresie zimowym: styczeń - marzec 2017 r. wyniosła [...] zł (wydatki: [...] zł). W tym stanie sprawy, na podstawie art. 260 § 1-3 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia. Wszystkie cytowane orzeczenia są dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl.