I SA/Sz 455/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Joanna Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J C o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J C na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 20 marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2015 r. p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. J C (zwany dalej "Skarżącym") w dniu 7 kwietnia 2015 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie (zwanego dalej "Sądem") skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 20 marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie w podatku od nieruchomości za 2015 r. Skarga ta została odrzucona postanowieniem Sądu z dnia 31 sierpnia 2015 r., z powodu jej nieopłacenia. W związku z wezwaniami z dnia 2 lutego 2016 r. do uiszczenia wpisu sądowego od zażaleń w łącznej wysokości [...] zł, tj. w kwocie [...] zł od zażalenia na ww. postanowienie oraz w łącznej kwocie [...] zł od zażaleń na dwa inne postanowienia Sądu (z dnia 31 sierpnia 2015 r. odrzucające zażalenie oraz z dnia 5 października 2015 r. odrzucające zażalenie), Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Jest to pierwszy wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w sprawie. W uzasadnieniu wniosku Skarżący podał, że gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, bez udziału rodziny. 10 sierpnia 1993 r. został "siłą" uznany za osobę psychicznie chorą i niepoczytalną, inwalidę II grupy z tytuł niepoczytalności. Źródłem utrzymania Skarżącego jest renta w wysokości 948,99 zł. Oświadczył, że brakuje mu środków na lekarstwa i opiekę socjalną oraz pomoc w codziennej egzystencji. Skarżący nie wykazał żadnego majątku ani oszczędności. Z uwagi na fakt, że przedstawione wyżej oświadczenie Skarżącego okazało się niewystarczające do oceny jej możliwości płatniczych, działając na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."), pismem z dnia 18 lutego 2016 r., referendarz sądowy zobowiązał Skarżącego do nadesłania dodatkowych dokumentów oraz do złożenia dodatkowych oświadczeń, w postaci aktualnego dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanej renty oraz dokumentu potwierdzającego wysokość wydatków związanych z utrzymaniem – w terminie 7 dni od daty doręczenia wezwania, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy. Powyższe wezwanie zostało doręczone Skarżącemu 23 lutego 2016 r., a wyznaczony tym wezwaniem 7-dniowy termin upłynął bezskutecznie 1 marca 2016 r. We wskazanym terminie, ani dotychczas, Skarżący nie przedłożył wymaganych dokumentów. W tym stanie sprawy, postanowieniem z dnia 29 marca 2016 r., referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy, uznając, że Skarżący nie wykazał w sprawie w sposób należyty, że znajduje się aktualnie w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Odpis tego postanowienia z uzasadnieniem doręczono Skarżącemu 5 kwietnia 2016 r. Pismem z dnia 5 kwietnia 2016 r., Skarżący złożył sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, wyrażając jedynie swoje niezadowolenie ze sposobu procedowania Sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Stosownie do art. 260 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r., zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2015 r., poz. 658), wniesienie sprzeciwu na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy ma ten skutek, że postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Sprzeciw Skarżącego z dnia 5 kwietnia 2016 r. został wniesiony skutecznie, tym samym należało rozpoznać wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja ta ma gwarantować możliwość realizacji, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, konstytucyjnego prawa do sądu. Jednakże, z uwagi na fakt, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z niej powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Stosując prawo pomocy nie można bowiem chronić, czy też wzbogacać majątku osób prywatnych (innych podmiotów), gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Stosownie do brzmienia art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie w zakresie całkowitym lub częściowym. Przy czym, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 243 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego wynika, że przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych jest okoliczność, że strona postępowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku nie jest w stanie wygospodarować wolnych środków finansowych na pokrycie tych kosztów, albowiem całość środków zużywana jest na niezbędne (tj. niedające się wyeliminować albo czasowo ograniczyć) wydatki związane z utrzymaniem strony i jej rodziny. Z przytoczonej regulacji wynika również, że ciężar dowodu spoczywa na osobie fizycznej, albowiem zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że podmiot składający wniosek o przyznanie prawa pomocy jest zobligowany z mocy ustawy do wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, gdyż nie dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Jak wskazano powyżej, ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Z kolei, niedopełnienie obowiązku przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz ustalenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (vide np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 19 stycznia 2010 r., sygn. akt I GZ 1/10; 18 października 2011 r., sygn. akt II GZ 460/11; 15 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 175/12 – orzeczenia dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd nie jest natomiast zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek innych dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy, należy stwierdzić, że Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Sąd zważył, że Skarżący w swoim wniosku podał, iż samodzielnie, bez pomocy innych członków rodziny, prowadzi gospodarstwo domowe, a jego jedynym źródłem utrzymania jest renta w wysokości [...] zł. Sąd wziął także pod uwagę, że Skarżący jest obecnie zobligowany do poniesienia kosztów sądowych w sprawie I SA/Sz 455/15 w łącznej kwocie 300 zł oraz w innych zainicjowanych przez niego sprawach (sygn. akt I SA/Sz 1333/15, I SA/Sz 334/16). Sąd uznał jednak, że wskazane okoliczności nie mogą per se przesądzać o konieczności zwolnienia Skarżącego od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. Najistotniejsza z punktu widzenia przyznania prawa pomocy w zawisłej przed Sądem sprawie jest bowiem ocena możliwości płatniczych Skarżącego. Niezbędnie jest ustalenie aktualnej wysokości posiadanych przez Skarżącego środków finansowych, a to nastąpić może tylko poprzez zestawienie aktualnych dochodów z ponoszonymi miesięcznie wydatkami na konieczne utrzymanie. Dopiero zestawienie tych wielkości umożliwia stwierdzenie, czy Skarżącego stać na poniesienie kosztów postępowania sądowego, czy też wymaga on pomocy ze strony budżetu państwa. Tymczasem, w rozpoznawanej sprawie Skarżący nie wykazał, jakimi środkami finansowymi aktualnie dysponuje, ani jakie wydatki ponosi na konieczne utrzymanie swojej osoby. Skarżący wezwany przez referendarza sądowego do przedstawienia dodatkowych dokumentów, nie wywiązał się z nałożonego na niego zobowiązania, co sprawia, że oświadczenia Skarżącego nie poddają się weryfikacji, a to – z kolei uniemożliwia przyjęcie, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący nie wyjaśnił przy tym przyczyny niewykonania zobowiązania referendarza sądowego. Składając sprzeciw, Skarżący również nie podał żadnych uzupełniających danych dotyczących jego sytuacji majątkowej i finansowej ani w inny sposób nie uprawdopodobnił, że nie dysponuje środkami pieniężnymi. Takie dokumenty nie znajdują się także w aktach administracyjnych sprawy. W rozpoznawanej sprawie nie sposób zatem stwierdzić, czy i w jakim zakresie Skarżący jest w stanie partycypować w kosztach niniejszego postępowania. Tym samym uznać należy, że Skarżący nie wykazał należycie, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania w sprawie, co przemawiałoby za przyznaniem mu wnioskowanego prawa pomocy. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji.