II FZ 175/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Bogdan Lubiński po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 stycznia 2012 r., sygn. akt III SA/Wa 2663/11 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 22 lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty zaległości podatkowych postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 26 stycznia 2012 r., sygn. akt III SA/Wa 2663/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 22 lipca 2011 r. w przedmiocie odmowy umorzenia i rozłożenia na raty zaległości podatkowej oraz rozłożenia na raty zaległości podatkowej w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2006 r. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że w niniejszej sprawie, w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, skarżący wniósł o uchylenie tego postanowienia w całości i pozostawienie wniosku o przyznanie pomocy bez rozpoznania. Sąd uznał, że zgodnie z art. 257 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – zwanej dalej p.p.s.a.), pozostawienie wniosku bez rozpoznania ma miejsce jedynie wówczas, gdy strona nie złożyła przedmiotowego wniosku na urzędowym formularzu lub nie uzupełniła w zakreślonym przez sąd terminie braków wniosku, np. pozostawiła niewypełnione rubryki, uniemożliwiając tym samym ocenę jej możliwości płatniczych lub zakresu wniosku. Postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy wszczynane jest wyłącznie na wniosek strony, co oznacza, że to wnioskodawca winien wskazać na okoliczności uzasadniające jego żądanie. Zdaniem WSA, skarżący nie uprawdopodobnił, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz kosztów usług profesjonalnego pełnomocnika, nie przedstawił bowiem informacji dotyczących jego stanu majątkowego oraz dochodów. Nie uczynił tego również na wezwanie referendarza sądowego. Nie wykazał tym samym zaistnienia przesłanek przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę i "przyznanie pomocy w oparciu o złożony i uzupełniony wniosek lub decyzję o pozostawieniu wniosku o przyznanie pomocy bez rozpoznania". Stwierdził, że z uwagi na przedmiot sporu, którym jest decyzja organu skarbowego w sprawie, w której przyznane zostało prawo pomocy, a dane te i decyzja są dostępne dla Sądu należy uznać, iż zgodnie z obowiązującymi przepisami mogą stanowić dowody w sprawie, a więc również w Sądzie. Podkreślił, że zmuszanie go do ujawniania większej ilości informacji niż niezbędne lub dostępne i mogące już stanowić dowody, jest bezprawne. Mogłyby one stanowić podstawę do działań prawnych i roszczeń osób w zakresie nie objętym tym postępowaniem. Podatnik uznał, że informacje, które przekazał Sądowi oraz złożony wniosek wypełniają kwestionowany przez Sąd zakres "przedstawienia informacji dotyczących stanu majątkowego i dochodów". Po ich uzyskaniu i wnikliwej ocenie przez Sąd, winny one być wystarczające do podjęcia pozytywnej decyzji, podobnie jak stało się to w Urzędzie Skarbowym i Izbie Skarbowej, które analizują tę sprawę od 2006 r. Wskazał, że "wezwanie, o nadesłanie dodatkowych danych, na podstawie którego odmówiono prawa pomocy, a nie pozostawiono wniosek bez rozpatrzenia, trudno traktować inaczej niż wezwanie do uzupełnienia wniosku p.p.s.a.. Jeżeli tak jak Sąd przedstawił w uzasadnieniu do Postanowienia z 26 stycznia 2012, otrzymane informacje i wyjaśnienia nie były wystarczające, a oczekiwanie Sądu było inne niż zawarte w art. 257 p.p.s.a., oczekiwanie takie winno być sprecyzowane jako oderwane od samego druku wniosku i oczekiwań co do jego zawartości, sprecyzowanych w pouczeniu". Powołując się na art. 6 p.p.s.a. uznał, że odmowa pomocy profesjonalnego prawnika stawia go już teraz w sytuacji przegranego jako, że Sąd, bez wcześniejszego wyjaśnienia konsekwencji zgody lub odmowy może powołać argument prawny rozstrzygający w sprawie - tak jak robi to obecnie. Takie działanie to oczywiste sprzyjanie stronie administracyjnej "urzędowo" dysponującej prawnikami na etatach. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., stronie może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym w myśl art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 243 § 1 zd. 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Artykuł 252 p.p.s.a. stawia wymóg, by wniosek o przyznanie prawa pomocy zawierał oświadczenie strony o stanie majątkowym i dochodowym oraz dodatkowo, gdy wniosek składa osoba fizyczna dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenia strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Jak wyżej wspomniano, wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek zapewnieniu koniecznego utrzymania dla składającego wniosek i jego rodziny. Jednakże, gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. Należy również wziąć pod uwagę, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem, w związku z tym należy ją stosować wyjątkowo. Wprowadzona została bowiem jako realizacja konstytucyjnej zasady prawa do sądu, dla osób których sytuacja materialna powoduje, że nie mogą one ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu dla siebie i rodziny. Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. ma więc umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Nie można jednocześnie uczynić zarzutu Sądowi dokonania nieprawidłowej oceny stanu faktycznego, jeżeli strona niedopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z Sądem. Również należy zwrócić uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do nie możności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy. Na marginesie należy wskazać, że pozostawienie bez rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy może nastąpić, zgodnie z art. 257 p.p.s.a., tylko wówczas, gdy nie został złożony na urzędowym formularzu lub gdy strona nie usunęła formalnych braków takiego wniosku. Odmienna natomiast jest sytuacja, gdy sąd uznał informacje wynikające z takiego wniosku za niewystarczające i na podstawie art. 255 p.p.s.a. zażądał dodatkowych dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, rodzinnego lub dochodów strony. Niezłożenie takich dowodów nie pozwala na pozostawienie wniosku bez rozpoznania, lecz jest równoznaczne z niewykazaniem przez stronę podstaw do przyznania prawa pomocy i uzasadnia oddalenie jej wniosku. Takie stanowisko prezentowane jest konsekwentnie w judykaturze (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79; 31 lipca 2008 r., I FZ 272/08; 16 lipca 2008 r., II GZ 141/08; 5 czerwca 2008 r., I FZ 236/08; 31 marca 2005 r., II FZ 126/05, ONSAiWSA 2006, nr 1, poz. 13). Pogląd taki prezentowany jest także w piśmiennictwie przedmiotu (zob. B. Dauter, Prawo pomocy, PP 2007, nr 1, s. 41; M. Grzymisławska-Cybulska, Rozpoznawanie wniosków o przyznanie prawa pomocy osobom fizycznym w praktyce sądów administracyjnych, Administracja 2006, nr 3, s. 81). W niniejszej sprawie strona nie wskazała okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W zażaleniu nie przedstawiła popartych dowodami faktów, które wskazywałyby na konieczność wsparcia ze strony budżetu Państwa. Nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku przedstawienia swojej sytuacji materialnej, nie zareagowała na wezwanie Sądu odnośnie nadesłania szeregu dokumentów mogących stanowić podstawę oceny jej sytuacji finansowej i rodzinnej. Oznacza to, że nie zrealizowała ona swojej powinności wynikającej z art. 255 p.p.s.a., czym uniemożliwiła ewentualne przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.