I SA/Sz 537/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. R. A. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w S. z dnia 14 kwietnia 2017 r. nr [...]; [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od stycznia do grudnia 2008 r. p o s t a n a w i a: 1. zwolnić skarżącego z wpisu od skargi ponad kwotę [...] ([...]) złotych; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. J. R. A., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wraz ze skargą na wyżej powołaną decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w S. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że od 2005 r. prowadził działalność gospodarczą w postaci komisu samochodowego i pośrednictwa bankowego pod firmą "A." J. A. w S. Na skutek prowadzonego postępowania kontrolnego przez dyrektora urzędu kontroli skarbowej w zakresie rozliczenia podatku VAT za lata 2006-2009, skarżący popadł w depresję, która po hospitalizacji, ostatecznie doprowadziła go do trwałej niezdolności do pracy. Od 5 czerwca 2014 r. skarżący jest na rencie, ustalonej do czerwca br. i oczekuje na posiedzenie komisji orzeczniczej, która orzeknie o dalszej niezdolności do pracy. Z uwagi na chorobę oraz zajęcie kont bankowych, skarżący był zmuszony zawiesić działalność gospodarczą (dowód: wydruk z CEIDG, zawieszenie od dnia 25.04.2017 r. ) Świadczenie rentowe skarżącego wynosi [...] zł brutto i [...] zł netto. Skarżący wskazał, że są to jego jedyne dochody. Z żoną – B. A. ma rozdzielność majątkową choć mieszkają razem i skarżący pozostaje na jej utrzymaniu. Jednakże nie ma szans na uzyskanie od żony pożyczki na konieczne opłaty sądowe, których wysokość odpowiada sześciu miesięcznym świadczeniom rentowym. W tej sytuacji przy aktualnym stanie zdrowia i otrzymywanych świadczeniach skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych, a ewentualna odmowa zwolnienia pozbawi go możliwości skontrolowania decyzji, którą uważa za niezgodną z prawem. W oświadczeniu o stanie rodzinnym i osobach wspólnie prowadzących gospodarstwo domowe, skarżący wpisał żonę. W oświadczeniu o stanie majątkowym podał, że posiada: [...] udziału we własności lokalu mieszkalnego o pow. [...] o szacunkowej wartości [...] zł. Odnośnie do stanu majątkowego żony, oświadczył, że nie jest mu znany jej stan majątkowy, poza posiadaniem [...] udziału w ww. lokalu mieszkalnym, w którym wspólnie mieszkają, a na którym ustanowione są dwie hipoteki, jedna na rzecz banku, druga - Skarbu Państwa. W rubryce formularza dotyczącej dochodów wskazano świadczenie rentowe w kwocie [...] zł netto, zaś w zakresie dochodów żony z działalności gospodarczej wpisano: "brak wiedzy". Skarżący podał również, że posiada zobowiązania podatkowe za lata 2007 – 2009 określone decyzjami Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w S. w łącznej kwocie [...] zł (bez odsetek). Z kolei stałe wydatki to: koszty leczenia (zakup leków) w kwocie [...]-[...] zł miesięcznie, zakupu żywności w kwocie ok. [...] zł, wydatki na przejazdy komunikacją miejską w kwocie ok. [...] zł. Wskazano także, że opłaty za mieszkanie, tj. czynsz, opłaty za media, ubezpieczenie i inne koszty, ponosi żona. Wykonując wezwanie starszego referendarza sądowego z dnia 21 lipca 2017 r., skarżący nadesłał następujące dokumenty: 1. zaświadczenia organu rentowego z dnia 21 sierpnia 2017 r. o wysokości renty pobranej przez skarżącego w okresach: do 31 maja 2017 r. (kwota do wypłaty [...] zł), od 01.08.2017 r. do 31.08.2017 r. (do wypłaty [...] zł), od 01.07.2017 r. do 31.07.2017 r. (kwota do wypłaty [...] zł), a także decyzja ZUS z dnia 5 lipca 2017 r. o przyznaniu renty na dalszy okres od 01.08.2017 r. w kwocie [...] zł brutto, po potraceniach do wypłaty [...] zł oraz kopię decyzji o waloryzacji renty z dnia 01.03.2017 r. 2. orzeczenie lekarza orzecznika z dnia 14 czerwca 2017 r. o uznaniu skarżącego za częściowo niezdolnego do pracy do dnia 31.05.2020 r.; 3. wyciąg z podatkowej księgi przychodów i rozchodów z działalności gospodarczej żony skarżącego (wydruk z programu komputerowego dotyczący "P." s.c.): obliczenie dochodu za okres od stycznia do maja 2017 r. (przychód w kwocie [...] zł, zakup towarów i materiałów [...] zł, dochód [...] zł), za czerwiec 2017 r. (przychód w kwocie [...] zł, wydatki [...] zł, dochód [...] zł); 4. kopie deklaracji VAT-7 za maj 2017 r., czerwiec 2017 r. składane przez żonę skarżącego; 5. kopie deklaracji PIT-5 L na zaliczkę miesięczną składane przez B. A. na podatek dochodowy wg stawki 19% za maj i czerwiec 2017 r. (przychód odpowiednio: w kwocie [...] zł i [...] zł, koszty: uzyskania przychodów [...] zł i [...] zł, dochód: [...] zł i [...] zł, udział 50 %); 6. kopię umowy spółki cywilnej z 01.08.2011 r. zawartą pomiędzy żoną skarżącego a osobą trzecia, w której B. A. posiada 50 % udziału; 7. faktury VAT dokumentujące wydatki na opłaty za mieszkanie (woda i ścieki gaz, usługi telekomunikacyjne, energia elektryczna); 8. wyciągi z rachunku bankowego żony skarżącego za okres od 01 maja 2017 r. do 31 lipca 2017 r., a także z rachunku kredytowego wraz z harmonogramem spłaty rat kredytu samochodowego (rata miesięczna [...] zł); Nadto, ustalono, na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach sprawy o sygn. I SA/Sz 482/17, że: 1. skarżący w deklaracji PIT-36 za 2016 r. zadeklarował przychody z renty w kwocie [...] zł, z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł, dochód w kwocie [...] zł; 2. skarżący w programie księgowym "P." za okres od stycznia do kwietnia 2017 r., odnotował w zakresie działalności "A." J. A. przychód i obrót w kwocie [...] zł, zakupy usług księgowych w kwocie [...] zł; 3. skarżący wraz z małżonką spłacają kredyt mieszkaniowy (miesięczna rata wynosi [...] zł) w [...]; 4. skarżący aktem notarialnym Rep A [...] z 13.09.2011 r. ustanowił rozdzielność majątkową z małżonką; 5. żona w deklaracji PIT-36L, za 2016 r. wykazała przychody z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów w kwocie [...] zł, stratę w kwocie [...] zł); 6. na rachunkach bankowych żony skarżącego za okres od 01.12.2016 r. do 02.06.2017 r. odnotowano: wpłaty na rachunek nr [...] kwot: 11.05.2017 r. - [...] zł, 15.05.2017 r. - [...] zł, 25.05.2017 r. - [...] zł, na rachunek [...]: 26.01.2017 r. - [...] zł, 10.02.2017 r. - [...] zł, 28.02.2017 r. - [...] zł, 20.03.2017 r. - [...] zł, 27.04.2017 r. - [...] zł, na rachunek nr [...]: 21.03.2017 r. - [...] Euro, 07.04.2017 r. - [...] Euro, 18.04.2017 r. - [...] Euro, 25.05.2017 r. - [...] euro); 7. w dniu 3 sierpnia 2017 r. żona skarżącego tytułem wpisu od skargi w sprawie o sygn. akt I SA/Sz 482/17 uiściła kwotę [...] zł. Mając powyższe na uwadze zważyć należało, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że przyznanie prawa pomocy oznacza, iż ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie, zamiast strony, budżet państwa, czyli faktycznie inni obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie zarówno po stronie dochodowej, jak i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków oraz ewentualnie - kosztów wynagrodzenia przyznanego jej zawodowego pełnomocnika. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP), czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 § 1 ustawy – z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm., dalej zwana: "p.p.s.a."). Zwolnienie - jako odstępstwo od tego obowiązku - należy traktować w sposób wyjątkowy (zob. na temat prawa pomocy H. Knysiak - Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 72-93; P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" (w:) J. Stelmasiak, J. Niczyporuk, S. Fundowicz (red.), Polski model sądownictwa administracyjnego, Lublin 2003, zob. także postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2006 roku, sygn. II SA/Ol 588/06, Baza Orzeczeń LEX nr 191863; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zwolnienie od obowiązku uiszczenia opłat sądowych (w tym wpisu od skargi), stanowi zatem instytucję wyjątkową i dlatego może być stosowane jedynie wtedy, gdy strona rzeczywiście nie posiada żadnych możliwości finansowych zapłaty tej należności, przy czym jej sytuacja finansowa jest tego rodzaju, że zapłata kosztów związanych z postępowaniem sądowym spowodowałaby utratę płynności finansowej i mogła przyczynić się do uszczerbku utrzymania koniecznego dla wnioskodawcy i jego rodziny. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej uzależnione jest w pierwszej kolejności od sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych wnioskodawcy i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Skoro przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a., który stanowi, iż to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą skarżącego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Powyższe wprost wynika z treści art. 246 § 1 p.p.s.a., który stanowi, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszej sprawie skarżący domaga się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zdaniem referendarza sądowego, nie wykazał jednak, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie w jakiejkolwiek części. Wskazać należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy należy brać pod uwagę wysokość obciążeń finansowych, jakie strona zobowiązana jest ponieść w konkretnym postępowaniu sądowym. Na obecnym etapie postępowania sądowego skarżący zobowiązany jest do uiszczenia kwoty [...] zł tytułem wpisu od skargi (wysokość wpisu stosunkowego obliczona na podstawie § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 roku w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. nr 221, poz. 2193 ze zm. - od wartości przedmiotu zaskarżenia ustalonej przez Sąd). Porównanie powyższej kwoty z kwotą miesięcznych dochodów uzyskiwanych przez skarżącego i jego żonę (na podstawie przedłożonych dokumentów wyliczono, że jest to kwota ok. [...] zł miesięcznie i tyle też wykazano, że wydaje rodzina) sugeruje, że skarżącego nie stać na uiszczenie ww. kwoty. Jednakże istnieją w sprawie okoliczności (niżej wskazane), wskazujące na to, że brak jest podstaw zwolnienia skarżącego od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych w całości. Jak to już bowiem powyżej wskazano, prawo pomocy stanowi instytucję szczególną, zarezerwowaną wyłącznie dla podmiotów znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej pokrycie kosztów prowadzonego postępowania. Przyznanie prawa pomocy w pełnym zakresie uzależnione jest od wykazania braku środków, z których mogłyby zostać pokryte jakiekolwiek koszty postępowania sądowoadministracyjnego. Oznacza to, że sytuacja materialna wnioskodawcy musi być skrajnie ciężka, wykluczająca możliwość wygospodarowania jakichkolwiek środków na pokrycie tych kosztów. Skarżący i jego żona nie znajdują się w takiej sytuacji. Przede wszystkim uzyskują stałe dochody, z renty i z działalności gospodarczej i nie mają nikogo na utrzymaniu. Ponadto podnieść należy, że w skład majątku skarżącego wchodzi nieruchomość (lokal mieszkalny), wiadome jest także że jego żona posiada samochód, który został kupiony na kredyt, przy czym innego majątku żony skarżący nie wykazał. Posiadany majątek, nawet jeśli nie przynosi pożytków, może jednak służyć jako zabezpieczenie pożyczki, czy też kredytu, jeżeli właścicielowi, który jest obowiązany do poniesienia określonych wydatków (w tym również kosztów sądowych), brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 roku, sygn. akt FZ 478/04, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W postanowieniu z dnia 28 grudnia 2004 roku Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że przy ocenie sytuacji wnioskodawcy, z punktu widzenia przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uwzględnia się nie tylko bieżące dochody i wydatki jego i rodziny, ale również stan majątkowy wnioskodawcy. Posiadanie majątku, w tym nieruchomości, rzutuje bowiem na ocenę potencjalnych możliwości płatniczych skarżącego, np. jego zdolność kredytową czy możliwość zaciągania pożyczek (vide postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 roku, sygn. akt FZ 507/04, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Niezależnie od powyższego, referendarz sądowy podtrzymuje swoje stanowisko (prezentowane w postanowieniu z dnia 16 czerwca w sprawie o sygn. akt I SO/Sz 3/17 obecnie I SA/Sz 482/17), że o możliwościach płatniczych żony skarżącego, która jest przedsiębiorcą decydują przychody uzyskiwane przez nią w ramach działalności gospodarczej pn. P. S.c., w których ma ona [...] % udziału. Analiza rachunków bankowych B. A. wskazuje, że obraca ona znacznie większymi środkami pieniężnymi w ramach prowadzonej działalności gospodarczej niż wpis od skargi, nawet uwzględniając okoliczność, że jej udział w tych środkach wynosi [...] % (jak jej udział w spółce P.). Należało także mieć na uwadze, iż nie wszystkie wskazywane przez skarżącego miesięczne wydatki, ponoszone w gospodarstwie domowym wspólnie prowadzonym z żoną, stanowią wydatki konieczne, które należałoby stawiać przed kosztami sądowymi. Mianowicie, nie można za takie uznać wydatków na spłaty rat kredytu samochodowego w kwocie [...] zł. Nie bez znaczenia dla rozpoznania wniosku skarżącego był również fakt, że skarżący przy pomocy żony opłacił w dniu 3 sierpnia 2017 r. wpis od skargi w sprawie I SA/Sz 482/17 w kwocie [...] zł, jak również, że korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika w obydwu sprawach zawisłych przed tutejszym sądem, pomimo, iż jego udział na obecnym etapie postępowań (przed sądem I instancji) nie jest obowiązkowy. Udział kwalifikowanego pełnomocnika sam w sobie nie przesądza o odmowie przyznania prawa pomocy, ale w kontekście oceny sytuacji materialnej strony, okoliczność ta nie pozostaje bez wpływu na tę ocenę. Skoro bowiem skarżącego, czy też jego żonę stać jest aktualnie na wynajęcie pełnomocnika z wyboru to należy uznać, iż będzie również w stanie ponieść koszty sądowe choćby częściowo. Reasumując – uznać zatem należało, iż faktyczne środki pieniężne uzyskiwane w gospodarstwie domowym skarżącego, pomniejszone o ponoszone, konieczne wydatki, są wystarczające do poniesienia części należnych w niniejszej sprawie kosztów sądowych w wysokości [...] zł. Z tych też przyczyn, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., referendarz sądowy uwzględnił wniosek w części, przyznając mu prawo pomocy w postaci zwolnienia od obowiązku uiszczenia [...] wpisu sądowego i odmawiając przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Wysokość i obowiązek poniesienia innych kosztów sądowych (poza wpisem od skargi) jeszcze się nie zaktualizowała. Ocena zdolności skarżącego do poniesienia dalszych kosztów, o ile w ogóle powstaną, będzie możliwa, kiedy znana będzie ich wysokość. Na tym etapie nie można przesądzić, czy skarżący może lub nie uiścić bliżej nieokreślonych w wysokości kosztów postępowania, albowiem każdorazowo to wymaga zestawienia ich wysokości z dochodami. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1, § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.