I SA/Sz 812/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Alicja Polańska po rozpoznaniu w Wydziale I w dniu 30 września 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia 8 maja 2015 r. Nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego za lipiec, sierpień, wrzesień, październik, listopad i grudzień 2009 r. p o s t a n a w i a: 1. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, 2. w pozostałym zakresie postępowanie umorzyć. Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt I SA/Sz 812/15 oddalił skargę [...]. Odpis sentencji wyroku z uzasadnieniem doręczono pełnomocnikowi w dniu 9 maja 2016 r. W dniu 8 czerwca 2016 r. skarżący złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego z urzędu. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że nie posiada środków na opłatę sądową. W oświadczeniu o stanie rodzinnym podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem [...] (urodzonym 14 maja 2010 r.) oraz córką [...] (urodzoną 23 grudnia 2015 r.). W oświadczeniu dotyczącym majątku, skarżący wykreślił rubryki nr 7.1. dotyczące nieruchomości oraz 7.3 dotyczącą przedmiotów wartościowych, a w rubrykach 7.2.1 i 7.2.2 dotyczących posiadanych zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych itp.), wpisał: "brak". Skarżący wykreślił również rubrykę nr 8 dotyczącą stanu majątkowego osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym oraz rubrykę nr 9 (inne, dodatkowe informację o stanie majątkowym). Odnośnie do dochodów podał, że z tytułu umowy o pracę otrzymuje kwotę [...] euro miesięcznie, a [...] z tytułu umowy o pracę uzyskuje [...] zł miesięcznie (netto). Skarżący nie podał rodzaju jak i wysokości zobowiązań i stałych wydatków. Jak wynika z akt sądowych sprawy ani skarżący, ani jego pełnomocnik nie przedłożyli dokumentów, do czego zostali zobowiązani przez referendarza sądowego w piśmie z dnia 7 lipca 2016 r., w którym wezwano skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenia dokumentów. Zobowiązanie to obejmowało: – zaświadczenie pracodawcy skarżącego o wysokości średniego miesięcznego wynagrodzenia netto z ostatnich sześciu miesięcy; – zaświadczenie pracodawcy żony skarżącego o wysokości średniego miesięcznego wynagrodzenia netto z ostatnich sześciu miesięcy; – wykaz ponoszonych miesięcznie wydatków na konieczne utrzymanie skarżącego i jego rodziny wraz z dokumentami potwierdzającymi ich wysokość z ostatnich dwóch miesięcy; – kopię rocznego zeznania podatkowego skarżącego za 2015 r. wraz z potwierdzeniem jego złożenia w urzędzie skarbowym; – kopię rocznego zeznania podatkowego żony skarżącego za 2015 r. wraz z potwierdzeniem jego złożenia w urzędzie skarbowym; – wyciągi z posiadanych przez skarżącego i jego żonę rachunków bankowych, osobistych, związanych z kredytami, z lokat, z kart kredytowych za okres ostatnich sześciu miesięcy; – dodatkowe oświadczenie o stanie majątkowym żony skarżącego, wskazującego na posiadane nieruchomości, ich powierzchnię, posiadane zasoby (oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, wartościowe przedmioty, np. pojazdy mechaniczne, maszyny, biżuteria o wartości powyżej [...] zł); – dodatkowe oświadczenie skarżącego w zakresie nieruchomości położonych w [...], wyjaśniającego: jaka jest ich powierzchnia, kto zajmuje te lokale mieszkalne, w jaki sposób są wykorzystywane, czy skarżący otrzymuje pożytki z tych nieruchomości, w jakiej wysokości, jakie są koszty ich utrzymania i kto ponosi te wydatki. Postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Uzasadniając rozstrzygnięcie, referendarz powołał się na brzmienie art. 245 § 1 i § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2016.718, ze zm. - zwanej dalej: "p.p.s.a.") i wskazał, że wniosek skarżącego, który ubiega się o prawo pomocy w zakresie całkowitym, nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie wykazał on, iż nie jest w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie referendarza, przedstawione we wniosku dane okazały się być niewystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego oraz jego możliwości płatniczych. Natomiast skarżący, wezwany do przedstawienia stosownych dokumentów i oświadczeń, nie wywiązał się należycie z nałożonego na niego zobowiązania, co sprawiło, że jego oświadczenia były niepełne, bądź nie można było zweryfikować informacji w nich zawartych, a to uniemożliwiło przyjęcie, że spełnił on przesłanki przyznania prawa pomocy. Po szczegółowym przytoczeniu podanych przez skarżącego informacji dotyczących jego sytuacji materialnej i rodzinnej, referendarz stwierdził, że skarżący, nie wykonując wezwania z dnia 7 lipca 2016 r., uniemożliwił określenie rzeczywistych źródeł jego utrzymania i ich wielkości, weryfikację wiarygodności podanych przez niego danych o stanie rodzinnym i dochodach, stanie majątkowym rodziny oraz określenie relacji pomiędzy posiadanymi środkami a niezbędnymi wydatkami. Referendarz podkreślił, że z treści powołanych przepisów jednoznacznie wynika, iż to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego żądania. W sytuacji, gdy strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do ustalenia jej sytuacji rodzinnej i materialnej dokumentów lub oświadczeń, brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie. Oznacza to, że dopóki skarżący nie przedstawi pełnej informacji o swojej sytuacji majątkowej oraz sytuacji swojej rodziny, a także o ich możliwościach płatniczych i o uzasadnionych wydatkach oraz nie uzupełni wniosku o określone dokumenty, nie będzie możliwe uwzględnienie jego wniosku. Niezależnie od powyższego, odnośnie do wniosku o ustanowienie radcy prawnego z urzędu, referendarz wskazał, że z akt sprawy wynika, iż skarżący pozostaje w stosunku prawnym z radcą prawnym pochodzącym z wyboru, a jego wniosek o ustanowienie takiego samego pełnomocnika w ramach prawa pomocy uznać należy za stanowiący nadużycie prawa, a tym samym za niedopuszczalny stosownie do art. 246 § 3 p.p.s.a. W dniu 30 sierpnia 2016 r. skarżący – reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru – w piśmie zatytułowanym: "Sprzeciw na postanowienie Referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] z dnia 22 sierpnia 2016 r. doręczonego w dniu 26 sierpnia 2016 r. wraz z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy", wniósł o: 1. zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia skarżącego od uiszczenia opłaty od skargi oraz opłaty od zażalenia, 2. ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie: – art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, skutkujące oddaleniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, – art. 246 p.p.s.a. poprzez jego wykładnię i nieprawidłowe przyjęcie, że w sprawie przesłanki do udzielenia prawa pomocy nie zostały spełnione. W uzasadnieniu skarżący wskazał, m.in, że pomoc prawna stanowi realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. Skarżący wyjaśnił, że z tytułu umowy o pracę nie uzyskuje dochodu pozwalającego na poniesienie kosztów sądowych. To oznacza, że miesięcznie skarżący dysponuje wolną kwotą [...] zł, którą przeznacza na utrzymanie rodziny. Niewątpliwe jest, że taka kwota nie jest w stanie zapewnić nie tylko godnego życia, ale i podstawowej egzystencji (wyżywienie, detergenty, rachunki za telefon, medykamenty, itp.). W ocenie skarżącego uznać należało, że spełnił on przesłanki wynikające z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez wykazanie za pomocą załączonych dokumentów, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący wskazał również, że nie można od niego jak od powoda w postępowaniu cywilnym wymagać przygotowania się pod względem finansowym do ponoszenia ewentualnych kosztów sądowych. W postępowaniu cywilnym o dacie wszczęcia postępowania decyduje sam powód, w przypadku zaś postępowania przed sądami administracyjnymi o czasie wszczęcia postępowania decyduje organ. Powyższe wskazuje, że skarżący jest w trudnej sytuacji finansowej, a jego wniosek o udzielenie prawa pomocy zasługuje na uwzględnienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] zważył, co następuje: Stosownie do przepisu art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Na mocy przepisu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osobie fizycznej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na wstępie należy zaznaczyć, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Z przytoczonej regulacji prawnej wynika także, że ustawodawca wprowadzając odstępstwo od ogólnej reguły, uzależnił prawo do skorzystania ze zwolnienia od ponoszenia kosztów postępowania od wykazania przez osobę ubiegającą się o to zwolnienie zaistnienia okoliczności, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Użyty w tym przepisie zwrot "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, gdyż nie dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania. Ogólnikowe stwierdzenie o trudnej sytuacji finansowej strony, nie jest wystarczającą przesłanką do uwzględnienia wniosku. Przytoczone we wniosku okoliczności, jak również przedstawione dokumenty, powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym przepisie. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, stwierdzić należy, że postanowienie referendarza wskutek wniesienia sprzeciwu, straciło moc, a sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd. W ocenie sądu, wnioskodawca w nadesłanym urzędowym formularzu PPF nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych wydatków, należnych w związku z toczącym się postępowaniem sądowoadministracyjnym, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że skarżący w sprawie występował już z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych. W związku z oddaleniem przez Naczelny Sąd Administracyjny zażalenia skarżącego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] odmawiające zwolnienia od kosztów sądowych, skarżący 27 lutego 2016 r. uiścił wpis od skargi w kwocie [...] zł. W kolejnym wniosku o prawo pomocy skarżący ubiegał się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego, co stanowiło prawo pomocy w zakresie całkowitym. W ostatnim wniosku (załączonym do sprzeciwu) skarżący zmodyfikował swój poprzedni wniosek, wnosząc jedynie o zwolnienie od kosztów. Koszty sądowe, które skarżący jest obowiązany ponieść na aktualnym etapie postępowania to wpis od skargi kasacyjnej w kwocie [...] zł. W ocenie sądu, skarżący nie wywiązał się z obowiązku wykazania istnienia przesłanki, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący bowiem nie przedstawił w sposób wyczerpujący swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Co więcej, nie przedłożył stosownych dokumentów, które by poświadczyły prawdziwość okoliczności na które powołał się. Z akt sprawy wynika, że na formularzu PPF skarżący podał, że nie posiada żadnego majątku (nieruchomości, wartościowych przedmiotów czy środków finansowych). Ponadto, sądowi wiadome jest, że przedkładając formularze PPF w dwóch sprawach sądowych (sygn. akt I SA/Sz 812/15 i I SA/Sz 812/15), wykazał rozbieżne dane dotyczące swojej rodziny jak i dochodów. Mianowicie, w jednej sprawie (I SA/Sz 813/15) wskazał, że na utrzymaniu posiada jedynie pięcioletniego syna [...], a uzyskiwane miesięczne dochody to [....] euro. Natomiast, w drugiej sprawie (sygn. akt I SA/Sz 812/15) wykazał dwoje dzieci, córkę i syna, ponadto podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z [....], która uzyskuje [....] zł, on natomiast otrzymuje [...] euro miesięcznie. W ocenie sądu, takie rozbieżne podawanie danych przez skarżącego czyni niewiarygodne jego oświadczenie co do jego stanu rodzinnego jak i finansowego. Ponadto należy podkreślić, że skarżący również do sprzeciwu nie załączył żadnej dokumentacji na potwierdzenie swoich oświadczeń. Należy podkreślić, że w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy ciąży na wnioskodawcy. NSA w postanowieniu z dnia 13 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 1394/14 (LEX nr 1634830) wskazał, że zwrot "gdy osoba ta wykaże", zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Innymi słowy, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek należytego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, a zatem posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów oraz wydatków. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i powinien odmówić przyznania prawa pomocy. Wskazać należy, że analogiczny zwrot, tj. "gdy wykaże" ustawodawca zawarł również w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zatem, również na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, spoczywa obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy. W innym orzeczeniu (postanowienie z dnia 9 stycznia 2015 r. sygn. akt II GZ 885/14, LEX nr 1634803) NSA wskazał, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. W ocenie sądu, wnioskodawca powinien przedłożyć stosowne dowody, z których by wynikało, w sposób niebudzący wątpliwości, m.in. z kim prowadzi gospodarstwo domowe oraz ile osób ma na utrzymaniu. Wnioskodawca powinien także wykazać, przedkładając stosowne zaświadczenia, jakie dochody uzyskują (wraz z osobą prowadzącą z nim wspólne gospodarstwo domowe) oraz jakie mają wydatki, co pozwoliłoby sądowi na ustalenie jego sytuacji materialnej. W orzecznictwie podnosi się bowiem, że nie jest wystarczające złożenie odpowiednich oświadczeń czy wskazanie okoliczności powodujących w ocenie wnioskodawcy niemożność poniesienia kosztów postępowania w pełnej czy jakiejkolwiek wysokości. Oświadczenia oraz podniesione we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności powinny zostać poparte dokumentami lub dowodami przemawiającymi za zasadnością twierdzeń zawartych we wniosku (postanowienie NSA z dnia 25 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 518/14, LEX nr 1546014). W rozpoznawanej sprawie skarżący również do sprzeciwu nie załączył żadnych dokumentów. Wobec powyższego należało stwierdzić, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie lub rodziny. Sąd mając na uwadze, że w piśmie z dnia 30 sierpnia 2016 r. skarżący zmodyfikował swój wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym i wniósł o zwolnienie skarżącego od uiszczenia opłaty od skargi oraz opłaty od zażalenia, sąd postanowił odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie go od ponoszenia kosztów sądowych, a w pozostałym zakresie (co do ustanowienia radcy prawnego) postępowanie umorzyć na podstawie art. 249a p.p.s.a. Stosownie bowiem do art. 249a p.p.s.a, jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Mając powyższe na uwadze, należało na podstawie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., orzec jak na wstępie.