I SA/Sz 934/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Sędzia WSA Joanna Wojciechowska po rozpoznaniu w dniu 28 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R U o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Szczecinie z dnia 20 czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku od czynności cywilnoprawnych p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący R U, reprezentowany przez radcę prawnego, wraz ze skargą na wyżej powołaną decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Szczecinie, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I z dnia 30 sierpnia 2013 r. ustalono wpis od skargi w sprawie w wysokości [...]zł. W uzasadnieniu wniosku Skarżący podał, że nie posiada żadnych oszczędności, żadnych środków pieniężnych na pokrycie kosztów sądowych, a jedynym źródłem jego dochodu jest świadczenie przedemerytalne w wysokości [...] zł netto, z którego zobowiązany jest pokrywać koszty utrzymania mieszkania oraz wyżywienia. Z oświadczenia Skarżącego o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym, jedynym składnikiem jego majątku jest mieszkanie własnościowe o powierzchni 50 m². Uznając, że przedstawione przez Skarżącego dane - w zestawieniu z dokumentami znajdującymi się w aktach administracyjnych sprawy - budzą wątpliwości oraz nie są wystarczające do oceny jego obecnej sytuacji materialno-finansowej, pismem z dnia 4 września 2013 r., referendarz sądowy wezwał Skarżącego do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń – w terminie 10 dni od otrzymania wezwania, pod rygorem rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy na podstawie dokumentów i oświadczeń znajdujących się w aktach sprawy. Wyznaczony termin upłynął bezskutecznie, albowiem Skarżący nie udzielił żadnej odpowiedzi na powyższe wezwanie. W tym stanie sprawy, postanowieniem z dnia 30 września 2013 r. o sygn. akt I SA/Sz 934/13, referendarz sądowy odmówił R U przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, stwierdzając, że Skarżący nie wykazał w sposób należyty, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej zwolnienie go od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w sprawie. Odpis ww. postanowienia wraz z uzasadnieniem doręczono pełnomocnikowi Skarżącego w dniu 7 października 2013 r. W dniu 14 października 2013 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) Skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, wskazując, że - wbrew stanowisku zawartemu w tym rozstrzygnięciu - wykazał, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Skarżący podniósł, że w toku postępowania wykazał, iż jedynym jego źródłem utrzymania jest świadczenie przedemerytalne w wysokości [...] zł netto, co wyraźnie wskazuje, że nie posiada on środków finansowych umożliwiających mu ponoszenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Jednocześnie zasady doświadczenia życiowego wskazują, że przy tak małych dochodach i aktualnych bardzo wysokich cenach, nie jest możliwym czynienie jakichkolwiek oszczędności. Sam fakt, że w 2012 r. miał zdolność kredytową nie może przesądzać o tym, że również na chwilę obecną znajduje się w dobrej sytuacji finansowej. Zdaniem Skarżącego, przy ocenie jego zdolności finansowych pod uwagę brać należy aktualny i rzeczywisty stan majątkowy. Ponadto Skarżący zwrócił uwagę, że instytucja prawa pomocy może mieć przecież charakter tymczasowy, a zatem gdyby sytuacja finansowa Skarżącego uległa zmianie w taki sposób, że częściowe zwolnienie od kosztów sądowych nie miałoby dalszego uzasadnienia, wówczas Sąd może uchylić postanowienie w tym zakresie i wezwać do uiszczenia odpowiedniej kwoty tytułem opłaty. Wskazał również, że przedmiotowa sprawa toczy się w trybie postępowania sądowoadministracyjnego. Nie można zatem od Skarżącego, jak od powoda w postępowaniu cywilnym wymagać przygotowania się pod względem finansowym do ponoszenia ewentualnych kosztów sądowych. W postępowaniu cywilnym o dacie wszczęcia postępowania decyduje sam powód, w przypadku zaś postępowania przed sądami administracyjnymi o czasie wszczęcia postępowania decyduje organ, który wydaje zaskarżoną decyzję. Strona nie decyduje więc o tym, kiedy postępowanie będzie wszczęte, ani też nie może przewidzieć konieczności czynienia oszczędności na przyszłość w razie ewentualnego zaskarżania wydanej w przyszłości decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uznał, co następuje: Wobec tego, że w ustawowym terminie Skarżący wniósł sprzeciw od postanowienia z dnia 30 września 2013 r., stosownie do art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej zwanej "P.p.s.a.", rozstrzygnięcie to utraciło moc, zaś sprawa przyznania prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z przepisem art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Jak zaś stanowi art. 245 § 3 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Na mocy przepisu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego wynika, że przesłanką przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych nie jest brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych (oszczędności) na pokrycie tych kosztów, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku - z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne wydatki związane z utrzymaniem strony postępowania i jej rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, gdyż są one nieodzowne. Z przytoczonej regulacji wynika również, że ciężar dowodu spoczywa na osobie fizycznej, albowiem zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że podmiot składający wniosek o przyznanie prawa pomocy jest zobligowany z mocy ustawy do wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, gdyż nie dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zwolnienie od kosztów sądowych jest bowiem odstępstwem od ogólnej zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a, zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: postanowienie z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, niepubl.), stwierdzenie wystąpienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy wymaga zestawienia wysokości środków, jakimi strona dysponuje, z wysokością kosztów, do których zobowiązana jest na danym etapie postępowania. Ciężar wykazania tych przesłanek spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do sądu (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04, niepubl.). Przy czym, jeżeli oświadczenia strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia, w zakreślonym terminie, dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Podkreślić jednocześnie należy, że zgodnie z brzmieniem § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. nr 227, poz. 2245), dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; 3) wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpis aktualnych bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat; 6) zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy. Natomiast niedopełnienie obowiązku przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 P.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz ustalenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (vide np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 19 stycznia 2010 r. o sygn. akt I GZ 1/10; 18 października 2011 r. o sygn. akt II GZ 460/11; 15 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 175/12 - opublikowane w bazie orzeczeń: orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy, należy stwierdzić, że Skarżący nie wykazał, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W swoim wniosku Skarżący podał jedynie ogólnikowe i niczym nieudokumentowane dane, z których wynika, że jest osobą samotną, posiada mieszkanie o powierzchni 50 m2, zaś jego jedyny dochód stanowi świadczenie przedemerytalne w kwocie [...] zł netto, z którego pokrywa koszty utrzymania. Wobec tego, że dane wskazane przez R U w zestawieniu z danymi wynikającymi z akt administracyjnych budziły wątpliwości i były niewystarczające do oceny, jaka jest obecna, rzeczywista sytuacja finansowa Skarżącego, referendarz sądowy wezwał Stronę do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń, w postaci: 1) zeznania podatkowego Skarżącego o wysokości osiągniętego dochodu w 2012 roku; 2) aktualnego dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanego przez Skarżącego świadczenia przedemerytalnego; 3) wyciągów z wszystkich rachunków bankowych Skarżącego za okres od 15 czerwca do 15 sierpnia br.; 4) dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych przez Skarżącego wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem z okresu ostatnich trzech miesięcy; 5) wyjaśnienia Skarżącego, czy nadal jest wieczystym użytkownikiem nieruchomości położonej w S, przy ul. G (akt notarialny rep. [...]z dnia 5 września 2012 r., k. 7 akt administracyjnych), czy nieruchomość ta (zabudowania budynkami) stanowi dla Skarżącego źródło przychodu i jaka jest wysokość otrzymanych przez Skarżącego ewentualnych dochodów z tego tytułu za okres ostatnich sześciu miesięcy, wraz z dokumentami potwierdzającymi powyższe; w przypadku przeniesienia tego prawa na inny podmiot, referendarz zobowiązał do nadesłania dokumentów potwierdzających ten fakt; 6) dokumentu potwierdzającego dokonane przez Skarżącego, w okresie ostatnich sześciu miesięcy, ewentualne płatności na rzecz [...]Banku, wynikające ze zobowiązania Skarżącego z dnia 5 września 2012 r. (ww. akt notarialny) – kwota i data dokonania płatności. Skarżący nie udzielił żadnej odpowiedzi na to wezwanie, nie wyjaśnił także przyczyn niewypełnienia nałożonego zobowiązania. Składając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego - pomimo pełnej świadomości konsekwencji swoich czynów - Skarżący również uchylił się od przestawienia wymaganych dokumentów (których pozyskanie nie wiązało się z większymi trudnościami, a w tym aktualnego dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanego przez Skarżącego świadczenia przedemerytalnego) i oświadczeń, poprzestając jedynie na stwierdzeniu, że (cyt.) "w toku postępowania wykazał, że jedynym jego źródłem utrzymania jest świadczenie przedemerytalne w wysokości [...] zł netto" oraz że "(...) zasady doświadczenia życiowego wskazują, że przy tak małych dochodach i aktualnych bardzo wysokich cenach choćby żywności, nie jest możliwym czynienie jakichkolwiek oszczędności. Sam fakt, że skarżący w 2012 roku miał zdolność kredytową nie może przesądzać o tym, że również na chwilę obecną znajduje się w dobrej sytuacji finansowej". W tej sytuacji Sąd uznał, że niemożliwa jest pełna ocena aktualnej sytuacji Skarżącego. Sąd nie ma bowiem możliwości ustalenia ani wysokości dochodów Strony, ani ponoszonych przez nią wydatków. Nie dysponuje również wiedzą na temat stanu majątkowego (kwestia posiadania prawa wieczystego użytkowania nieruchomości), posiadanych rachunków bankowych. Brak tych danych wyłącza zaś możliwość pozytywnego rozpoznania wniosku Skarżącego. Gołosłowne twierdzenia Strony o braku środków nie mogą bowiem stanowić podstawy do przyznania prawa pomocy. Na marginesie Sąd wskazuje na nietrafność argumentacji Skarżącego, że skoro przedmiotowa sprawa toczy się w trybie postępowania sądowoadministracyjnego, to nie można od Skarżącego, jak od powoda w postępowaniu cywilnym, wymagać przygotowania się pod względem finansowym do ponoszenia ewentualnych kosztów sądowych, gdyż o czasie wszczęcia postępowania administracyjnego decyduje organ. W rozpoznawanej sprawie postępowanie o stwierdzenie nadpłaty w podatku od czynności cywilnoprawnych zostało bowiem wszczęte na wniosek Skarżącego z dnia 6 września 2013 r., a zatem jego zainicjowanie nastąpiło na skutek suwerennej decyzji Skarżącego. W tym stanie sprawy, na podstawie art. 260 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., odmówiono Skarżącemu przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych.