I SAB/Sz 12/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Elżbieta Woźniak po rozpoznaniu w Wydziale I na posiedzeniu niejawnym w dniu [...] r. sprzeciwu B. M. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia [...] r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. M. na bezczynność Prezydenta Miasta w przedmiocie ustalenia podatku od nieruchomości za 2018 rok p o s t a n a w i a: utrzymać zaskarżone postanowienie w mocy. Sygn. akt I SAB/Sz [...] U Z A S A D N I E N I E Postanowieniem z dnia [...] r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie odmówił przyznania skarżącej B. M. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Jak wynika z uzasadnienia postanowienia, skarżąca nie udzieliła odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 19 grudnia 2018 r., którym zobowiązano ją do nadesłania wskazanych w wezwaniu dokumentów potwierdzających źródła przychodów, wysokość dochodów a także wysokość wydatków skarżącej oraz syna skarżącej prowadzącego z nią wspólne gospodarstwo domowe. Wobec niewykonania ww. wezwania referendarz sądowy uznał, że nie było możliwe zweryfikowanie ogólnych informacji podanych w formularzu PPF. Tym samym nie można było kategorycznie stwierdzić, że skarżąca jest osobą nie mogącą ponieść kosztów postępowania samodzielnie, czy z pomocą syna. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżąca zarzuciła, że referendarz działał bezpodstawnie wbrew "prawu RODO". Skarżąca podniosła, że w sprawie dwa razy złożyła wniosek o pomoc w zakresie całkowitym na formularzu urzędowym lecz bez skutku. W jej ocenie wszystkie formalności są spełnione. W konsekwencji, skarżąca podniosła o udzielenie pomocy w zakresie całkowitym i uwzględnienie złożonych wniosków. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.) - dalej: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). W pierwszej kolejności należy wskazać, że zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy określona w rozdziale 3 w dziale V p.p.s.a. Prawo pomocy jest natomiast szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP. Prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z ww. przepisami Konstytucji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, i zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, a nadto gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu. Dla zachowania powyższych zasad selekcji wniosków ustawodawca wprowadził więc w ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, określone wymogi wobec wniosków o przyznanie prawa pomocy takie jak m.in. konieczność złożenia wniosku na urzędowym formularzu według wzoru, który zgodnie z art. 256 pkt 1 p.p.s.a. ustala Rada Ministrów, czy też obowiązek złożenia - na żądanie referendarza sądowego lub sądu - dodatkowych dokumentów w przypadku o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, w odniesieniu do zarzutów sprzeciwu, wskazać należy, że niezasadne jest twierdzenie skarżącej, iż złożyła w sprawie dwa prawidłowe wnioski o prawo pomocy. Pierwszy z wniosków tj. z dnia 20 września 2018 r. został złożony przez skarżącą na nieprawidłowym formularzu. W przepisanym terminie skarżąca, pomimo wezwania referendarza sądowego, nie uzupełniła braku formalnego ww. wniosku i nie sporządziła go na właściwym urzędowym formularzu. W konsekwencji, zarządzeniem z dnia 26 listopada 2018 r. starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie pozostawił wniosek o przyznanie prawa pomocy bez rozpoznania. Dopiero drugi wniosek o przyznanie prawa pomocy tj. z dnia 4 grudnia 2018 r. został złożony przez skarżącą na właściwym formularzu i podlegał rozpoznaniu przez referendarza sądowego. Jednocześnie, z treści ww. wniosku z dnia 4 grudnia 2018 r. wynika – wbrew twierdzeniom zawartym w sprzeciwie – że skarżąca ubiegała się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości (art. 245 § 3 p.p.s.a.), nie zaś o przyznanie prawa pomocy w całości tj. zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Świadczy o tym podkreślenie przez skarżącą w kwadracie 4.1. tekstu "zwolnienie od kosztów sądowych" i brak podkreśleń w kwadracie 4.2. dotyczącym ewentualnego wniosku o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w przypadku ubiegania się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym należy wykazać, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wypada przy tym zauważyć, że w przypadku ubiegania się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym należy wykazać wyższy stopień ubóstwa, ponieważ – zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. – należy wykazać, że wnioskodawca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Zaznaczyć przy tym trzeba, że niezależnie od zakresu wniosku ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem, co jednoznacznie wynika z treści przytoczonego powyżej przepisu art. 246 p.p.s.a. Zawarty w przepisie art. 246 § 1 p.p.s.a. zwrot "gdy wykaże" oznacza, bowiem że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Ocena sytuacji materialnej strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy dokonywana jest poprzez porównanie uzyskiwanego przez nią dochodu z wydatkami, które będzie zobowiązana ponieść w toczącym się postępowaniu sądowym. Tylko bowiem osoby, których stan majątkowy (a więc brak jakichkolwiek dochodów lub też dochody uzyskiwane w wysokości wykluczającej wygospodarowanie jakichkolwiek dodatkowych środków) mogą liczyć na ewentualne przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W rozpoznawanej sprawie, koszty postępowania na obecnym jego etapie to wpis od skargi w kwocie [...]zł. W treści złożonego w sprawie wniosku skarżąca wskazała jedynie, że nie stać jej na żadne opłaty z powodu niskiej emerytury w wysokości [...] zł. Skarżąca oświadczyła przy tym, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wspólnie z bezrobotnym synem Aleksandrem (ur. w 1987 r.), nie uzyskującym żadnych dochodów. Skarżąca oświadczyła, że ani ona ani jej syn nie mają żadnego majątku; mieszkają "przy rodzinie". Z oświadczenia skarżącej wynikało, że całość emerytury przeznaczana jest na spłatę kredytów ([...] zł), "na mieszkanie" ([...] zł) oraz utrzymanie ([...] zł). Mając powyższe informacje na uwadze, należało stwierdzić, że referendarz sądowy trafnie ocenił, iż sytuacja skarżącej wymaga dodatkowego wyjaśnienia. Skarżąca w formularzu PPF bardzo ogólnikowo przedstawiła swoją sytuację materialną. Zgodnie z logiką i doświadczeniem życiowym wątpliwości budzą okoliczności takie jak brak dochodu syna skarżącej, który jest osobą młodą (31 lat), w wieku produkcyjnym. Ponadto potwierdzenia stosownymi dokumentami wymagały podane przez skarżącą dane w zakresie wysokości uzyskiwanej emerytury i ewentualnych innych dochodów a także wydatki ponoszone na bieżące utrzymanie. Jednocześnie, w sytuacji gdy strona twierdzi, że pomieszkuje u rodziny, nawet jeśli zaprzecza jakoby było to wspólne gospodarstwo domowe, to powinna wskazać szczegółowe dane o stanie majątkowym i dochodach osób, na których utrzymaniu się znajduje. Wspólne mieszkanie oznacza wszak wspólne korzystanie z lokalu, mediów, zaspokajanie potrzeb życiowych. Podkreślić bowiem należy, że prawidłowa ocena przesłanek z art. 246 p.p.s.a. powinna uwzględniać stan rodzinny wnioskodawcy ubiegającego się o prawo pomocy, a co za tym idzie również wykaz i sytuację zarobkową (dochody) osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym z wnioskodawcą. Dla dokonania oceny, że mamy do czynienia ze wspólnym gospodarstwem domowym, nie ma istotnego znaczenia, iż jest to sytuacja oparta na gościnności czy życzliwości rodziny. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny strona postępowania nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Z tego powodu w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtuje sytuację finansową strony wnioskującej o prawo pomocy tj. jej koszty utrzymania i potencjalnie dochody, sądy są uprawnione do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację domowników wnioskodawcy (por. M. Jagielska, J. Jagielski, P. Gołaszewski, Komentarz do art. 246 w: R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2015, s. 969-970, a także postanowienie NSA z 13 listopada 2014 r. I FZ 407/14). Tym samym aby ustalić rzeczywistą sytuację finansową skarżącej, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że należało wezwać ją o dodatkowe dokumenty potwierdzające przede wszystkim źródła przychodów, wysokość dochodów oraz wysokość wydatków zarówno skarżącej jak i jej syna tj. zeznań podatkowych o wysokości osiągniętego dochodu w 2017 r., zaświadczenia właściwego powiatowego urzędu pracy o posiadaniu przez syna skarżącej statusu osoby bezrobotnej z prawem/bez prawa do zasiłku, aktualnego dokumentu potwierdzającego wysokość emerytury skarżącej, wyciągów z rachunków bankowych za okres od 1 września do 10 grudnia 2018 r. oraz dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków m.in. na spłatę kredytu, za okres ostatnich trzech miesięcy (wezwanie z dnia 19 grudnia 2018 r.). Postępowanie referendarza sądowego było zgodnie z art. 255 p.p.s.a. na podstawie którego, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja przepisu art. 255 p.p.s.a. niewątpliwie zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżąca uchyliła się od przedłożenia żądanych od niej dokumentów i informacji, zaś okoliczności przedstawione przez nią w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie dają pełnego obrazu sytuacji majątkowej strony. W konsekwencji, referendarz sądowy zgodnie z przepisami p.p.s.a. uznał, że z uwagi na brak odpowiedzi na wezwanie z dnia [...] r. nie było możliwe zweryfikowanie ogólnych informacji podanych w formularzu PPF. Tym samym nie można było kategorycznie stwierdzić, że skarżąca jest osobą nie mogącą ponieść kosztów postępowania samodzielnie, czy z pomocą syna. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest bowiem pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, jak również nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 5 września 2005 r., II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., II FZ 575/05). Odmowę przyznania prawa pomocy uzasadnia także sytuacja, gdy strona podaje fakty, które nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04). Rzetelna i wolna od wątpliwości ocena możliwości płatniczych strony jest bowiem możliwa, tylko gdy orzekający dysponuje dokładnymi informacjami na temat jej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Informacje te powinna przedstawić strona. Brak takich danych lub dane niepełne powodują, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenia strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajdują odzwierciedlenie w rzeczywistości. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Należy przy tym podkreślić, że ani referendarz sądowy ani sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 stycznia 2014 r. II GZ 774/13). Wypada przy tym zauważyć, że skarżąca pomimo znanych jej przyczyn odmowy przyznania prawa pomocy, nawet na etapie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, nie nadesłała dokumentów potwierdzających trudną sytuację finansową i osobistą. Za nie zasadny należało uznać podniesiony w sprzeciwie zarzut naruszenia przez referendarza sądowego "prawa RODO" przez które sąd rozumie rozporządzenie Parlamentu Europejskiego I Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych Dz.U.UE.L.2016.119.1) – dalej: "RODO". Z treści 20 preambuły do ww. rozporządzenia wynika, że przetwarzanie danych osobowych przez sądy administracyjne w ramach sprawowania przez nie wymiaru sprawiedliwości nie podlega nadzorowi sprawowanemu przez Urząd Ochrony Danych Osobowych (art. 55 ust. 3 RODO). Nadzór ten zostanie powierzony na podstawie przepisów prawa krajowego wyznaczonym organom wymiaru sprawiedliwości. Innymi słowo RODO ma zastosowania do przetwarzania danych osobowych przez sądy administracyjne, z tym zastrzeżeniem, iż w zakresie, w którym sądy te sprawują wymiar sprawiedliwości, niektóre regulacje RODO zostały wyłączone, zaś w ich miejsce obowiązują procedury wynikające z ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Postępowań sądowych nie dotyczy przykładowo wynikający z RODO zakaz przetwarzania danych osobowych ujawniających pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne lub światopoglądowe, przynależność do związków zawodowych oraz przetwarzanie danych genetycznych, danych biometrycznych w celu jednoznacznego zidentyfikowania osoby fizycznej oraz danych dotyczących zdrowia, seksualności i orientacji seksualnej tych osób (art. 9 ust. 2 lit. f RODO). Żądane w sprawie dokumenty związane są natomiast ze sprawowanym przez sąd wymiarem sprawiedliwości. Tym samym, prawidłowo referendarz sądowy - na podstawie ww. przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - nałożył na skarżącą obowiązek przedłożenie stosownych dokumentów źródłowych przedstawiających sytuację finansową zarówno jej jak i jej syna. Wypada przy tym zauważyć, że wyłączenie stosowania RODO nie oznacza oczywiście, że przetwarzanie danych osobowych skarżącej w zakresie czy to wniosku o prawo pomocy, czy zawisłej przed sądem sprawy ze skargi na bezczynność organy odbywa się w sposób dowolny – obowiązki w tym zakresie wynikają z przywołanej powyżej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Podsumowując, wobec niewykazania przez skarżącą, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, referendarz sądowy zasadnie nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Prawo pomocy powinno być natomiast przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego powinna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. W tym stanie sprawy, na podstawie art. 260 § 1-3 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.