II SA/Sz 1219/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Dolecki, Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędzia NSA Stefan Kłosowski (spr.), Protokolant Małgorzata Płocharska-Małys, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku, III. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego M. G. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...]r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. odmawiającą przyznania M. G. uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie ww. ustawy. W uzasadnieniu organ wskazał na definicję represji określoną w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, zgodnie z którą represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Nadto organ przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w którym zakwestionowano kryterium "geograficzne" jako czynnik uzależniający prawo do świadczeń oraz podano, że do czynników wpływających na zaostrzony charakter represji należy zaliczyć niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem , nieznajomość języka, trudne warunki egzystencji, czy też trudne warunki klimatyczne. W oparciu o powyższe ustalenia Kierownik Urzędu odmówił M. G. przyznania wnioskowanego świadczenia, podnosząc, iż wnioskodawca wykonywał pracę w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania i brak było innych czynników wskazujących, że był on osobą szczególnie dotkliwie poszkodowaną. W wyniku rozpoznania skargi M. G. na powyższą decyzję Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Sz 775/10 uchylił zaskarżoną decyzję organu z dnia [...]r. W ocenie Sądu wywiezienie M. G. z miejsca dotychczasowego zamieszkania nie wiązało się ze wspomnianymi przez organ dolegliwościami, jednakże były również inne przesłanki, które nie zostały przez organ wystarczająco przeanalizowane. Zaliczyć do nich należy przede wszystkim wiek skarżącego, trudne warunki mieszkaniowe w miejscu pracy przymusowej oraz brak doświadczenia pracy w gospodarstwie rolnym. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]r. utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r. odmawiającą przyznania wnioskodawcy uprawnień do świadczenia pieniężnego. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Kierownik wyjaśnił, że z dokumentów zgromadzonych w sprawie wynika, że M. G. w okresie okupacji został zmuszony do pracy w gospodarstwie niemieckim w miejscowości [...]położonej w niewielkim oddaleniu od jego miejsca zamieszkania, tj. miejscowości [...]. Fakt wykonywania pracy w niemieckim gospodarstwie potwierdziło m.in. oświadczenie A. M. – pasierba niemieckiego gospodarza oraz zeznania świadka M. K. Organ nie kwestionuje faktu przymusowej pracy skarżącego w czasie okupacji, jednakże oprócz udowodnienia faktu okoliczności pracy, konieczne jest również udowodnienie faktu deportacji. W rozpoznawanej sprawie organ stanął na stanowisku, że deportować oznacza wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości, natomiast M. G. mimo, że został zmuszony do opuszczenia domu jednorodzinnego, to jednak skierowany został do pracy w pobliskiej miejscowości, nie przebywał w nieznanym środowisku, co stwarzałoby realne i dotkliwe utrudnienia charakterystyczne dla deportacji jak w szczególności odmienne warunki klimatyczne, kulturowe, językowe, połączone z wrogością miejscowej ludności. Zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego tezy nie mogą podlegać dowolnej interpretacji, że każda z osób skierowanych do pracy przymusowej w granicach państwa polskiego i poza jego granicami, choćby była to niewolnicza praca, lecz wykonywana w tej samej, czy też sąsiedniej miejscowości podlegała deportacji. Skarżący skierowany do pracy w niewielkiej odległości od swego miejsca zamieszkania nie stracił więzi z rodzinnymi stronami. Nadto sam podał, iż chodził do domu wymienić bieliznę. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na ww. decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, M. G. wnosząc o jej uchylenie, podniósł, iż w wieku 12 lat został wysiedlony z rodzinnej miejscowości do pracy przymusowej w gospodarstwie Niemca, gdzie ciężko pracował, był prześladowany oraz pozbawiony praw człowieka. Warunki socjalno - bytowe były zerowe, a z rodziną w okresie trzech lat widział się 3 – 4 razy. Wyrokiem z dnia 19 października 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie skargę oddalił. W ocenie Sądu kwestią wymagającą ustalenia w przedmiotowej sprawie była okoliczność, czy skarżący został deportowany (wywieziony). Praca wykonywana przez skarżącego niewątpliwie nosiła znamiona pracy przymusowej, zważywszy jednak na odległość dzielącą miejscowość rodzinną i miejscowość w której skarżący wykonywał pracę Sąd stanął na stanowisku, iż przesłanka deportacji nie została spełniona. Od powyższego wyroku M. G. reprezentowany przez pełnomocnika wniósł skargę kasacyjną. Wnosząc o uchylenie kwestionowanego wyroku podniósł, iż wadliwie Sąd uznał, że fakt wykonywania pracy przymusowej w miejscowości oddalonej wyłącznie o 5 km od miejsca zamieszkania powoduje brak podstaw do uwzględnienia jego wniosku. Powyższe stoi w sprzeczności z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. uzależniając przyznanie świadczenia pieniężnego wyłącznie od kryterium geograficznego, pomijając szczególnie dotkliwe warunki wykonywania przez skarżącego pracy przymusowej. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 11 września 2012 r., sygn. akt II OSK 241/12 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę tutejszemu Sądowi do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu Sąd kasacyjny w pierwszej kolejności wskazał, że Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym... . Sam fakt niewielkiej odległości pomiędzy miejscem wykonywania pracy przymusowej, a dotychczasowym miejscem zamieszkania osoby wywiezionej do tej pracy nie stanowi wystarczającej podstawy do uznania, że w sprawie nie doszło do deportacji w rozumieniu ww. przepisu. Użyty w ww. artykule zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć bowiem należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej. W świetle stanowiska Trybunału Konstytucyjnego pojęcie deportacji należy wiązać z co do zasady z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że chociaż niewątpliwie praca wykonywana przez skarżącego była pracą przymusową, to z uwagi na kwestię odległości dzielącej miejscowość rodzinną i miejscowość w której skarżący wykonywał pracę, nie została spełniona przesłanka deportacji. Sąd kasacyjny wskazał, iż wbrew powyższemu stanowisku dla ustalenia istnienia tej przesłanki istotne są wszystkie okoliczności sprawy, które w stanie konkretnym faktycznej sprawy mogą przesądzić o uznaniu za deportację także wywiezienia do pracy przymusowej do miejscowości położonej w niewielkiej odległości. Zdaniem NSA należy mieć na uwadze, że do pracy przymusowej wywożeni byli także młodzi ludzie – dzieci, dla których zmiana miejsca pobytu, nawet jeśli miejsce to nie było znacznie oddalone od dotychczasowego miejsca zamieszkania, w powiązaniu z innymi czynnikami może przesądzać o zaostrzonym charakterze represji, której zostali poddani. Stąd dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy istotne jest nie tylko ustalenie samej odległości między miejscowościami, ale również ustalenie, gdzie przebywała najbliższa rodzina osoby, czy mogła się z nią kontaktować i jak często, w jakich warunkach żyła po wywiezieniu do pracy przymusowej, jakiego rodzaju pracę wykonywała, jakie było wobec niej nastawienie nowego otoczenia. W ocenie Sądu kasacyjnego wszystkie te okoliczności mogą mieć istotne znaczenie dla rozpoznania niniejszej sprawy. Ponadto Sąd II instancji wskazał na wymóg uwzględnienia zaprezentowanej wykładni art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Zgodnie z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270) sąd któremu została przekazana sprawa związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. W niniejszej sprawie skarżący M. G. domagał się przyznania świadczenia pieniężnego w oparciu o przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) za deportację do pracy przymusowej w niemieckim gospodarstwie rolnym w miejscowości [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ostatecznie odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, stwierdzając, iż w świetle art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, nie nastąpił fakt deportacji. Dokonując oceny działań Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdzić należy przyjęcie przez organ błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu, co w okolicznościach niniejszej sprawy uznane musi być za naruszenie prawa materialnego mające wpływ na wynik sprawy. Użyty w tym przepisie zwrot "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej" rozumieć należy nie tylko jako samą zmianę miejsca pobytu związaną z wywiezieniem do pracy przymusowej ale jako przymusową zmianę miejsca pobytu powiązaną z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska osoby deportowanej - jak wskazał Sąd II instancji. W konsekwencji - w świetle stanowiska Trybunału Konstytucyjnego zawartego w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, pojęcie deportacji wiązać należy co do zasady z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania kulturowego i językowego, egzystencją w trudnych warunkach bytowych i w izolacji od dotychczasowego środowiska. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, przyjaciół, znajomych. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała w miejscu deportacji funkcjonować (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Zatem wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości położonej nawet w niewielkiej ( w sprawie ok. 5 km) odległości od miejsca zamieszkania nie przesądza o braku przesłanki deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Dla ustalenia tej przesłanki istotne są bowiem wszystkie okoliczności sprawy, które w stanie faktycznym konkretnej sprawy mogą przesądzić o zaostrzonym charakterze represji, jakiej poddany został skarżący jako dziecko i uznaniu za deportację również wywiezienie do pracy przymusowej w miejscowości położonej w stosunkowo niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania. Przyjęcie powyższej wykładni przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu przesądza o konieczności poczynienia szeregu ustaleń faktycznych. Nie tylko co do odległości miejsca wywiezienia od dotychczasowego miejsca zamieszkania, ale również i tego, gdzie przebywała najbliższa rodzina osoby wywiezionej, jak i czy osoba deportowana mogła się z nią kontaktować, w jakich warunkach żyła po wywiezieniu do pracy przymusowej, jakiego rodzaju prace wykonywała oraz jakie było wobec niej nastawienie nowego otoczenia. Dopiero ocena tych wszystkich czynników łącznie pozwoli na rozstrzygnięcie w konkretnej sprawie, czy zaistniała przesłanka deportacji w przedstawionym rozumieniu. W rozpoznawanej sprawie stan faktyczny w zakresie ustalonym przez organ wskazywał na następujące okoliczności. Skarżący M. G. zamieszkiwał razem z rodzicami i rodzeństwem w miejscowości [...], skąd pod koniec grudnia 1941 r. lub na początku stycznia 1942 r. został wywieziony do miejscowości [...]do pracy w gospodarstwie rolnym należącym do Niemca. Rodzinną miejscowość [...]od miejscowości w której pracował na rzecz okupanta dzieliła odległość 5 km. Skarżący pracował przymusowo jako 12-letni chłopiec w tymże gospodarstwie do 21 stycznia 1945 r. tj. wkroczenia wojsk radzieckich. Wówczas uciekł do rodzinnej miejscowości. Do przymusowej pracy skarżący został skierowany sam, bez rodzeństwa, zajmował się wypasem i oporządzaniem wielu sztuk bydła, codziennie bez żadnych przerw i odpoczynku. Spał w oborze z krowami, raz w miesiącu po otrzymaniu zezwolenia mógł pójść do domu po zmianę bielizny. Przez okres trzech lat był w domu w tym celu tylko 3 – 4 razy. W miejscowości gdzie wykonywał pracę nie było jego dalszej ani bliższej rodziny. Starsza siostra pracowała w domu starców dla Niemców i spała w domu, natomiast ojciec został zabrany w grudniu 1939 r. W ocenie Sądu przedwczesna jest konstatacja zawarta w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zgodnie z którą fakt bliskiej odległości miejsca dotychczasowego zamieszkania osoby wysiedlonej z miejscem przesiedlenia wyklucza element "deportacji". Niewątpliwie skarżący wykonywał pracę przymusową i okoliczności tej organ nie kwestionuje. Jednakże bliskość miejsca pracy przymusowej z miejscem dotychczasowego zamieszkania niekoniecznie musi przesądzać o złagodzeniu doznanej represji, albowiem kluczowe znaczenie ma ustalenie wszystkich opisanych okoliczności. Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że organ nie dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego zebranego w sprawie, a postępowanie przeprowadzone zostało z naruszeniem przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. W konsekwencji organ dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 K.p.a, który wymaga by uzasadnienie faktyczne decyzji zawierało w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Tymczasem w uzasadnieniu decyzji organ - poza przytoczeniem przepisów oraz powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i jego fragmentów - w ogóle nie odniósł się do materiału dowodowego i ustalonych w sprawie kwestii. Organ stwierdził jedynie, że skarżący skierowany do pracy w niewielkiej odległości od swego miejsca zamieszkania nie stracił więzi z rodzinnymi stronami, zatem w jego przypadku nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 152 P.p.s.a. orzekł jak I i II sentencji. W punkcie III wyroku, Sąd na podstawie art. 200 P.p.s.a. orzekł o zwrocie skarżącemu kosztów od organu.