II SA/Sz 390/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Wojciechowska Sędziowie Sędzia WSA Wiesław Drabik, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 1 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi E. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z 11 kwietnia 2024 roku Nr SKO/PA/431/41/2024, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Szczecinie, po rozpatrzeniu odwołania E. G. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji z dnia 27 grudnia 2023 r. nr OPS.4161.208.2023.ŚR.PS wydanej z upoważnienia Burmistrza W. przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w W. o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad córką. Jak wyjaśnił organ odwoławczy, podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia przez organ I instancji było stwierdzenie, iż Wnioskodawczyni jest uprawniona do renty rodzinnej. W odwołaniu od powyższej decyzji Strona wskazywała, że nie zgadza się z zaskarżoną decyzją. Odwołująca oświadczała, że nie może zrezygnować z renty rodzinnej, ponieważ jest to jej dochód i utrzymanie. Rozpatrując powyższe odwołanie Kolegium wyjaśniło, że wniosek odwołującej wpłynął do organu I instancji w dniu 30 listopada 2023 r. Do wniosku dołączono między innymi kopię wypisu z orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 19 marca 1999 r., zgodnie z którym córka odwołującej jest całkowicie i trwale niezdolna do pracy. Kolegium wskazało, że w myśl art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w dotychczasowym brzmieniu, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jak ustalił organ odwoławczy, córka skarżącej jest zgodnie z przedłożonym orzeczeniem osobą całkowicie niezdolną do pracy. Brak jest jednak w jej orzeczeniu zapisu, że jest ona niezdolna do samodzielnej egzystencji. Zgodnie z art. 3 pkt 20 ustawy o świadczeniach rodzinnych, umiarkowany stopień niepełnosprawności oznacza: a) niepełnosprawność w umiarkowanym stopniu w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do II grupy inwalidów Definicja znacznego stopnia niepełnosprawności sformułowana została natomiast w art. 3 pkt 21 cytowanej ustawy, zgodnie z którą znaczny stopień niepełnosprawności oznacza: a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Powyższe doprowadziło organ odwoławczy do konkluzji, że osoba wymagająca opieki w przedmiotowej sprawie legitymuje się jedynie orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności – nie zaś orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nie została zatem w przedmiotowej sprawie spełniona jedna z podstawowych przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W decyzji organu odwoławczego nadmieniono także, że w świetle obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. przepisów, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego odwołującej w związku z opieką nad córką nie powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. Z tego też powodu przedmiotowa sprawa winna być rozpatrzona na podstawie obecnie obowiązujących przepisów. Zgodnie zaś z obecnie obowiązującymi przepisami, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą w wieku do ukończenia 18-tego roku życia, a także legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Córka wnioskodawczyni jest osobą pełnoletnią ponadto legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, zatem Odwołującej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na córkę, także w świetle obowiązujących od dnia 1 stycznia 2024 r. przepisów. Pismem z 15 maja 2024 pełnomocnik Skarżącej wystąpił ze skargą na decyzję Kolegium zarzucając jej naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.: a. art. 7 i art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., bowiem organy orzekając w sprawie nie wyjaśniły stanu faktycznego w przedmiotowej sprawie dostatecznie dokładnie, co doprowadziło do błędnego uznania, iż niepełnosprawna córka nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności umożliwiającym przyznanie Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; b. art. 10, art. 79a i art. 81 k.p.a., bowiem organy nie poinformowały Skarżącej o wskazaniu przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co mogło skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony, w szczególności w sytuacji, w której organ I instancji w uzasadnieniu swojej decyzji nie wskazał stronie wprost, że orzeczenie, którym legitymowała się jej niepełnosprawna córka nie zawiera odpowiednich postanowień umożliwiających przyznanie stronie prawa do wnioskowanego świadczenia. Wskazując na powyższe pełnomocnik Skarżącej zawnioskował o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Nadto zawnioskował o przeprowadzenie na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. dowodu uzupełniającego z dokumentu, tj. orzeczenia Komisji Lekarskiej ZUS z dnia 12 grudnia 2023 r. na okoliczność legitymowania się przez córkę Skarżącej orzeczeniem o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu powyższego stanowiska wyjaśniono, że decyzja organu odwoławczego była zdecydowanie przedwczesna. Organ powinien był wezwać stronę do wyjaśnienia, w ramach obowiązków spoczywających na organie wynikających z art. 10, art. 79a i art. 81 k.p.a., czy faktycznie orzeczenie o niezdolności jej córki do pracy (bez wskazania jej niezdolności do samodzielnej egzystencji) jest jedynym orzeczeniem jakim córka się legitymuje i poinformować Skarżącą, że w braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności lub o niezdolności do samodzielnej egzystencji, Kolegium zmuszone będzie utrzymać zaskarżoną decyzję w mocy. Działanie takie, pomijając jednoznaczne brzmienie przepisów i brak zwolnienia organu odwoławczego z obowiązków z nich wynikających, powinno było zostać uznane za tym bardziej uzasadnione, że organ I instancji w swojej decyzji nie wskazał jednoznacznie, że orzeczenie, którym legitymowała się córka skarżącej było niewłaściwe. Organ I instancji jedynie wskazał, że legitymuje się ona orzeczeniem o niezdolności do pracy. Organ I instancji wskazał jedynie, że w jego ocenie spełnione zostały jedynie przesłanki określone w art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Organ ten nie kwestionował spełnienia podstawowych przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 tj. legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub orzeczeniem równoznacznym. Jak wyjaśniono, orzeczenie z dnia 12 grudnia 2023 r. nie znalazło się w aktach przedmiotowej sprawy. Strona po uzyskaniu przez córkę w/w orzeczenia udała się do organu I instancji i chciała orzeczenie to złożyć do akt sprawy, jednak uzyskała informację, że nie jest to konieczne a orzeczenie złożone wraz z wnioskiem (z dnia 19 marca 1999 r. o trwałej niezdolności do pracy) jest wystarczającym. Strona co prawda nie ma dowodów, którymi mogłaby wykazać, iż faktycznie do sytuacji takiej doszło, jednak w obliczu naruszenia przez organ odwoławczy zasady czynnego udziału strony w postępowaniu administracyjnym i przepisów z tą zasadą związanych, okoliczność powyższą uznać należy za mającą znaczenie marginalne. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Niniejsza sprawa, na podstawie wniosku strony skarżącej oraz organu administracji została rozpoznana na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: p.p.s.a.) w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również podkreślić, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Materialnoprawną podstawę kwestionowanych skargą decyzji stanowił art. 17 ust 1 pkt 4 i ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl zaś art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych (w brzmieniu obowiązującym w dacie wystąpienia z wnioskiem), osobom o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W rozpatrywanej sprawie podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji było stwierdzenie, iż Wnioskodawczyni pobiera rentę rodzinną. Powyższa okoliczność nie budzi wątpliwości, gdyż Wnioskodawczyni złożyła w tym zakresie stosowne oświadczenie w dniu 7 grudnia 2023 r. wskazując jednocześnie, że nie może pozwolić sobie na zrezygnowanie z renty, ponieważ jest to dochód, z którego się utrzymuje. Okoliczność pobierania renty znajdowała też potwierdzenie w przedłożonej przez Wnioskodawczynię decyzji ZUS z 3 kwietnia 2023 r. przyznającej dodatkowe świadczenie roczne oraz z 1 marca 2023 r. określającej wysokość należnej renty rodzinnej po jej waloryzacji. Rozpatrując skargę nie można nie dostrzegać, że Skarżąca w postępowaniu przed organem I instancji wyraźnie i jednoznacznie wskazywała na brak woli (czy też możliwości) rezygnacji z powyższego świadczenia. Także w odwołaniu - a zatem po powzięciu z decyzji organu I instancji wiedzy, iż jedynie powyższa okoliczność stanowiła podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia – wyraźnie oświadczała, że nie może zrezygnować z pobierania renty. Nie poczyniła tez żadnych kroków w tym zakresie. W realiach badanej sprawy, z uwagi na nowelizację przepisów normujących zasady ustalania świadczenia pielęgnacyjnego i tworzących instytucję świadczenia wspomagającego należy zwrócić szczególną uwagę na okoliczność, iż odwołanie zawierające przywołane wyżej oświadczenie Skarżącej zostało wniesione w dniu 28 grudnia 2023 r. i wraz z pismem przewodnim oraz aktami sprawy odwołanie to wpłynęło do organu odwoławczego w dniu 3 stycznia 2024 r. Tymczasem, jak już wspomniano powyżej, z dniem 1 stycznia 2024 roku, na mocy ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) nastąpiła istotna zmiana zasad przyznawania świadczeń rodzinnych. Zgodnie z art. 63 ustawy o świadczeniu wspierającym, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Z powyższego wynika, iż dla zastosowania obowiązujących dotychczas przepisów przez organ rozpatrujący wniosek istotne znacznie ma to, czy prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez Skarżącą powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. W rozpatrywanej sprawie organ I instancji prawidłowo stwierdził, iż pobieranie renty stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i samo stwierdzenie mogło stanowić podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, iż skoro strona ma ustalone prawo do renty a przepisy prawa umożliwiają mu wybór świadczenia, to organ nie powinien czynić jakichkolwiek przeszkód w uzyskaniu przez Stronę świadczenia korzystniejszego, a wręcz przeciwnie (uwzględniając zasady procesowe wynikające z art. 7, art. 8 i art. 9 K.p.a.), powinien przedsięwziąć takie czynności, aby wnioskodawca mógł z tego prawa wyboru skorzystać. W takim przypadku w razie złożenia do organu emerytalno-rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty i jego zawieszenia przez organ rentowy skutkującego wstrzymaniem jej wypłaty poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty, dochodziło do eliminacji negatywnej przesłanki wyłączającej nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W takim też przypadku możliwym było płynne przejście strony z systemu świadczeń emerytalno-rentowych na system świadczeń rodzinnych. Innymi słowy, gdyby doszło do zawieszenia wypłaty renty do 31 grudnia 2023 r. możliwe byłoby rozpatrzenie wniosku na podstawie przepisów dotychczasowych. Skoro w badanej sprawie Skarżąca nie dokonała wyboru świadczenia i nie doszło do wstrzymania wypłaty świadczenia przez organ emerytalno-rentowy przed wejściem w życie przepisów ustawy o świadczeniu wspomagającym, na etapie postępowania odwoławczego toczącego się przed Kolegium od 3 stycznia 2024 roku, brak było podstaw do stosowania na podstawie przepisów przejściowych dotychczasowych zasad. Nawet uzyskanie i przedłożenie organowi odwoławczemu opisanej wyżej decyzji ZUS nie dawałoby podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na dotychczasowych zasadach a wręcz mogłoby doprowadzić do nieakceptowalnej sytuacji, w której strona przez pewien czas pozbawiona byłaby środków zarówno z sytemu emerytalno-rentownego a także z systemu świadczeń rodzinnych. Innymi słowy Kolegium orzekając w sprawie było uprawnione do stwierdzenia, że u Skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad córką nie powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. a zatem organ odwoławczy nie był uprawniony do przyznania świadczenia na "starych zasadach". Odnosząc się do zarzutów skargi w zakresie wadliwości decyzji organu Kolegium należy dostrzegać, iż organ odwoławczy nie zakwestionował stanowiska organu I instancji w zakresie braku możliwości przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji braku rezygnacji przez skarżącą z pobierania renty i skoncentrował się na skutkach nowelizacji przepisów. Wskazał dodatkowo jeszcze inną, jego zdaniem zaistniałą okoliczność, stojącą na przeszkodzie ustaleniu świadczenia pielęgnacyjnego w postaci braku wymaganego ustawą orzeczenia. Nie budzi wątpliwości, że przedłożone przez stronę wraz z wnioskiem orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, w którym uznano córkę Wnioskodawczyni za całkowicie i trwale niezdolną do pracy, nie wystarczało do potwierdzenia uprawnienia do uzyskiwania świadczenia pielęgnacyjnego. Wyjaśnienia pełnomocnika Skarżącej z jakiej przyczyny orzeczenia z 12 grudnia 2024 r. nie przedłożono do akt sprawy czy to na etapie postępowania organu I instancji, przy odwołaniu czy na etapie postępowania odwoławczego pozostają bez wpływu na brak możliwości przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na przyczyny wskazane powyżej. Jakkolwiek zatem co do zasady zgodzić się można z tezą skargi, iż brak umożliwienia stronie zapoznania się aktami postępowania oraz przedstawienia nowego orzeczenia na etapie postępowania odwoławczego jawią się jako naruszające przywołane przez pełnomocnika Skarżącej przepisy postępowania, to jednak nie sposób uznać, aby takie uchybienie w rozpatrywanej sprawie miało wpływ na jej wynik. Nawet bowiem potwierdzenie, iż córka skarżącej z dniem 12 grudnia 2023 r. tj. przed datą orzekania została uznana za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji nie dawało podstaw do wydania decyzji pozytywnej, skoro w dacie wejścia w życie ustawy o świadczeniu wspierającym Skarżąca w dalszym ciągu była uprawniona i pobierała rentę. Z powyższych względów Sąd, nie stwierdziwszy podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji, zobowiązany był oddalić skargę, o czym orzeczono na podstawie art. 151 p.p.s.a.