II SA/Sz 675/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak Sędziowie Sędzia WSA Wiesław Drabik, Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 października 2023 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy B. z dnia [...] lutego 2023 r. nr [...] K. M., dalej jako "wnioskodawca", "skarżący", wnioskiem z dnia 30 stycznia 2023 r., wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem. Decyzją z dnia 14 lutego 2023 r., na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 – j.t.), dalej jako "k.p.a.", oraz art. 17 ust. 1,2,3 i 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 – j.t.), dalej jako "u.ś.r.", odmówił przyznania wnioskodawcy świadczenia. Co prawda organ potwierdził, iż ojciec skarżącego jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymaga stałej i długotrwałej opieki, którą zapewnia mu wnioskodawca i czyni to w sposób należyty, jednak uznał, że przeszkodą uniemożliwiającą pozytywne załatwienie wniosku jest okoliczność, iż niepełnosprawność ojca wnioskodawcy powstała po 25. roku życia. K. M. wniósł odwołanie od decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. i wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie, decyzją z dnia 26 czerwca 2023 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ przyznał skarżącemu rację, iż w związku z przywołanym przez niego wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego wiek powstania niepełnosprawności jego ojca nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy uznał jednak, że nie została spełniona, zdefiniowana w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłanka dotycząca związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Organ odwoławczy podkreślił, że zatrudnienie skarżącego ustało w 2009 r. i uznał, że tak długi okres pozostawania przez skarżącego bez pracy nie może stanowić podstawy do uznania, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia i koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Zdaniem Kolegium, również zakres tej opieki, ograniczający się do typowych czynności życia codziennego, które wykonywane są przez większość dzieci wobec starszych, schorowanych rodziców, nie wskazuje na to, aby była ona na tyle absorbująca, że uniemożliwia skarżącemu podjęcie pracy zarobkowej. Organ podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sam fakt sprawowania opieki nad osobą najbliższą, obowiązek zapewnienia której wynika z prawnego i moralnego nakazu. Jest ono swoistym ekwiwalentem utraconego w związku z koniecznością sprawowania opieki wynagrodzenia. Opieka ta winna mieć jednak charakter trwały lub długotrwały i musi być wykonywana osobiście, a jej zakres musi być na tyle szeroki, że uniemożliwia opiekunowi aktywność zawodową, co w niniejszej sprawie, zdaniem organu, nie zachodzi. K. M. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie ze skargą na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie, zarzucając jej naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. i wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie przez sąd co do istoty sprawy, względnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu skargi podniósł, że Kolegium nie przeanalizowało sytuacji jego rodziny, a dokonana przez organ ocena jest sucha, formalistyczna i bezduszna. Wyjaśnił, że ojciec jest osobą leżącą od ponad 20 lat, jest sparaliżowany od pasa w dół, musi być pampersowany, inhalowany i systematycznie odflegmiany, masowany i oklepywany, aby zapobiec całkowitemu zanikowi mięśni i nie dopuścić do powstania odleżyn. Wymaga częstego przyjmowania specjalistycznego żywienia, nie jest w stanie samodzielnie przenieść się z łóżka na wózek inwalidzki. Skarżący podkreślił, że choroba postępuje i obecna pielęgnacja przypomina opiekę szpitalną bądź hospicyjną Skarżący wskazał ponadto, że posiada rodzeństwo, które go wspiera, ale to on, jako osoba nieposiadająca rodziny i dzieci podjął się opieki nad ojcem. Wyjaśnił także, że zmarła w 2020 r. matka również była osobą ze znaczną niepełnosprawnością, wymagającą opieki. Skarżący podkreślił, że opieka nad ojcem to ciągły 24-godzinny wysiłek fizyczny i obciążenie psychiczne skutkujące przemęczeniem. Dodał, że z zawodu jest dekarzem i nie wyobraża sobie pracy na wysokości po serii nieprzespanych nocy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko i domagając się rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz.1634 – j.t.), dalej jako "p.p.s.a.", czemu skarżący się nie sprzeciwił. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje: Na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a. sprawa niniejsza została rozpoznana w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym. Skarga okazała się zasadna, bowiem zarówno decyzja organu I jak i II instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich usunięcie z obiegu prawnego. Skarżący domagał się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem. Kwestią sporną w badanej sprawie pozostaje, czy skarżący spełnia wymogi przewidziane przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych, określające warunki przyznania świadczenia. Na podstawie art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17 ust. 1a przywołanej ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stosownie do art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jak wynika z przytoczonych wyżej regulacji świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane osobie, która opiekuje się członkiem rodziny posiadającym orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem podopiecznego i rezygnuje, bądź nie podejmuje zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki. Przy czym zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie poglądem, potwierdzonym uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r., sygn. akt I OPS 2/22 (dostępna w CNOSA na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl), przyjmuje się, że świadczenie przysługuje w pierwszej kolejności osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu z podopiecznym i dopiero wówczas, gdy takich osób nie ma, uprawnieni do jego otrzymania są dalsi członkowie rodziny. Skarżący należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem niepełnosprawnego ojca, jego matka nie żyje, a zatem jest uprawniony do ubiegania się o świadczenie. Rację należy przy tym przyznać organowi II instancji, że wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie może stanowić wyłącznej podstawy do odmowy przyznania świadczenia w związku z przywołanym wyżej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Pogląd ten jest utrwalony w orzecznictwie sądów administracyjnych. W ocenie Sądu ze zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika, że pozostałe warunki, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. zostały spełnione. Nie ulega bowiem wątpliwości, że ojciec skarżącego jest osobą niepełnosprawną, zaliczoną do I grupy inwalidów, co wynika z załączonych do akt orzeczeń Obwodowej i Wojewódzkiej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa. Nie jest też sporne, że niepełnosprawność istnieje co najmniej od 1990 r. Skarżący wykazał również, że był aktywny zawodowo, a jego rezygnacja z zatrudnienia ma, w ocenie Sądu, bezpośredni związek z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Przy ocenie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i konieczności sprawowania opieki należy w niniejszej sprawie wziąć pod uwagę okoliczność, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała przeszło 30 lat temu. Wiarygodnie w tych okolicznościach brzmią twierdzenia skarżącego o pogarszającym się z wiekiem stanie zdrowia ojca i w konsekwencji konieczności większego zaangażowania w opiekę nad nim zarówno z jego strony jak i wspierającego go rodzeństwa. Ojciec skarżącego ma obecnie [...] lat i, jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, jest osobą leżącą, pampersowaną. Wymaga całodobowej i kompleksowej opieki, stosowania profilaktyki przeciwodleżynowej, a także pomocy w najprostszych sprawach związanych z myciem, karmieniem, utrzymaniem higieny, załatwianiem potrzeb fizjologicznych. Wbrew wywodom organu odwoławczego nie są to typowe czynności życia codziennego, wykonywane przez dzieci – opiekunów starszych rodziców. Nie ma racji organ twierdząc, że nie wykazano, aby opieka była na tyle absorbująca, iż uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia. Przeciwnie, z wywiadu środowiskowego wprost wynika, że opieka nad ojcem, pomijając zwykłe obowiązki domowe – sprzątanie, pranie, gotowanie, jest mocno angażująca zarówno w ciągu dnia jak i w porze nocnej. Organ II instancji całkowicie pominął te ustalenia, formułując uzasadnienie, które nie odnosi się do okoliczności tej konkretnej sprawy. Tymczasem analiza akt postępowania i składanych przez skarżącego odwołania i skargi prowadzi do wniosku, że wszystkie, przewidziane przez przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zostały na gruncie badanej sprawy spełnione. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, a organ ponownie rozpatrując sprawę będzie zobowiązany – stosownie do art. 153 p.p.s.a., do uwzględnienia przedstawionych wyżej rozważań. Końcowo wyjaśnić należy, że Sąd nie mógł przyznać skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem sądy administracyjne powołane są wyłącznie do badania zgodności z prawem zaskarżonych decyzji administracyjnych i innych aktów oraz czynności wymienionych w art. 3 § 2 p.p.s.a.