II SA/Sz 773/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.), Sędzia WSA Joanna Wojciechowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 października 2023 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia 26 czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia 20 stycznia 2023 r. nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie na rzecz skarżącej M. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. M. S., reprezentowana przez adwokata, dalej jako "wnioskodawczyni", "strona", "skarżąca", zwróciła się do Prezydenta Miasta K. z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Prezydent Miasta K., decyzją z dnia 20 stycznia 2023 r., na podstawie art. 104 k.p.a., art. 17, art. 20 ust. 3, art. 23, art. 24 ust. 2a, ust. 4, art. 27, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615 – j.t.), dalej jako "u.ś.r.", odmówił przyznania świadczenia, powołując się na art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ I instancji stwierdził co prawda, że matka wnioskodawczyni jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do samodzielnej egzystencji, wymaga w zakresie czynności pielęgnacyjnych, mycia, zmiany bielizny pościelowej i prowadzenia gospodarstwa domowego, przygotowywania posiłków, robienia zakupów, umawiania wizyt lekarskich. Jest to opieka całodobowa i sprawowana jest przez wnioskodawczynię w sposób należyty. Niemniej jednak, w ocenie organu okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia powoduje, iż świadczenie nie może zostać przyznane. Skarżąca wniosła odwołanie od decyzji organu I instancji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie, podnosząc, że nie uwzględnił wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, wnosząc o jej uchylenie i domagając się rozstrzygnięcia co do istoty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koszalinie, decyzją z dnia 26 czerwca 2023 r., orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy nie podzielił co prawda wyrażonego w zaskarżonej decyzji poglądu, iż wiek powstania niepełnosprawności stanowi przesłankę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując na przywołany w odwołaniu wyrok Trybunału Konstytucyjnego, uznał jednak, że świadczenie wnioskodawczyni nie przysługuje z innych przyczyn. Kolegium, po przeanalizowaniu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego uznało bowiem, że nie zostały spełnione przesłanki, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zdaniem organu nie ulega wątpliwości, że strona sprawuje opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, jednak ustalony w sprawie stan faktyczny nie pozwala na przyjęcie, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją przez wnioskodawczynię z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki. Kolegium wskazało bowiem, że zatrudnienie strony ustało w 2010 r. i trudno uznać, że miało to miejsce ze względu na konieczność sprawowania opieki nad matką zwłaszcza, że jej niezdolność do samodzielnej egzystencji datuje się od 27 września 2022 r. Organ odwoławczy podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sam fakt sprawowania opieki nad osobą najbliższą, bowiem wynika to z moralnego obowiązku dzieci względem starszych rodziców. W ocenie organu, opieka którą sprawuje strona ogranicza się do typowych czynności życia codziennego, które wykonywane są przez większość dzieci – opiekunów starszych rodziców. Nie zostało także wykazane, aby opieka była na tyle absorbująca, że uniemożliwia podjęcie wnioskodawczyni pracy zarobkowej. M. S., reprezentowana przez adwokata, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję SKO w Koszalinie, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta K., rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że organ wadliwie ocenił materiał dowodowy i błędnie przyjął, że zakres opieki nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje: Na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 – j.t.), sprawa niniejsza została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym. Skarga okazała się zasadna, bowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji naruszają prawo w stopniu nakazującym ich usunięcie z obiegu prawnego. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie, którą organ ten utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, odmawiającą skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Skarżąca należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem niepełnosprawnej matki i, jak wynika z akt postępowania jest – oprócz brata najbliższą krewną, która może sprawować nad nią opiekę. Przy czym brat skarżącej pracuje i nie może opiekować się matką w takim zakresie, jakiego wymaga jej stan zdrowia. Skarżąca posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, co nie stanowi przeszkody w uzyskaniu prawa do świadczenia, bowiem tylko niepełnosprawność w stopniu znacznym opiekuna uniemożliwia jego przyznanie, o czym stanowi art. 17 ust. 1a u.ś.r. Nie stanowi też takiej przeszkody okoliczność, iż skarżąca ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Należy bowiem zauważyć, że art. 17 ust. 5 pkt lit. a częściowo został uznany za niezgodny z art. 71 ust. 1 zdanie drugie w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., sygn. akt SK 2/17 (Dz.U.2019.1257) z dniem 9 stycznia 2020 r. Zgodnie z tym wyrokiem wymieniony wyżej przepis stracił moc w zakresie, w jakim stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W ocenie Sądu, w świetle danych z wywiadu środowiskowego nie ulega wątpliwości, że matka skarżącej, posiadająca orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wymaga stałej i angażującej opieki. Jest osobą leżącą, pampersowaną, wymaga regularnej wymiany pieluchomajtek, stosowania profilaktyki przeciwodleżynowej, badania poziomu cukru, podawania leków, pomocy we wszystkich czynnościach życia codziennego, takich jak mycie, przygotowanie i podawanie posiłków, sprzątanie, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich. Nie są to zatem czynności, które zazwyczaj wykonują dorosłe dzieci niepełnosprawnych rodziców, jak zdaje się uważać organ odwoławczy. Zdaniem Sądu są to czynności daleko wykraczające poza zwykłą troskę i pomoc rodzicom, bowiem angażują skarżącą zarówno w ciągu całego dnia, jak i w porze nocy. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca nie mieszka co prawda z matką, ale zajmuje mieszkanie w bezpośrednim sąsiedztwie, co umożliwia jej częstą obecność w mieszkaniu matki i możliwość podjęcia szybkiej reakcji w razie potrzeby. W ocenie Sądu spełnione zatem zostały przesłanki posiadania przez podopiecznego orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, a także konieczności sprawowania opieki w wymiarze przekraczającym zwyczajowe udzielanie pomocy rodzicom przez dorosłe dzieci. Dokonując oceny związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki, a rezygnacją z zatrudnienia Sąd nie podzielił zaprezentowanego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji poglądu, iż z racji tego, że aktywność zawodowa skarżącej ustała w 2010 r., brak jest możliwości przyznania wnioskowanego świadczenia. Należy bowiem zwrócić uwagę na to, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. w odniesieniu do aktywności zawodowej opiekuna osoby niepełnosprawnej przewidziano dwa warianty - rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, bądź jej niepodejmowanie. Są to dwa różne stany – rezygnacja oznacza, że opiekun bezpośrednio przez podjęciem się sprawowania opieki wykonywał pracę zarobkową, ale w związku z koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych zmuszony był do jej zaprzestania. Niepodejmowanie zatrudnienia oznacza, że opiekun, pomimo tego, że jest zdolny do pracy i ma obiektywne możliwości jej podjęcia, nie czyni tego ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny. Przy czym w obu wypadkach chodzi o taki zakres opieki, który uniemożliwia wykonywanie pracy zarobkowej nawet w najmniejszym wymiarze. Na gruncie badanej sprawy organ stwierdził co prawda, że aktywność zawodowa skarżącej ustała w 2010 r., nie wziął jednak pod uwagę tego, iż zaprzestanie tej aktywności najprawdopodobniej związane jest z uzyskaniem przez skarżącą orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Z orzeczenia tego wynika, że skarżąca jest zdolna do podjęcia zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Z kolei z orzeczenia o niepełnosprawności jej matki wynika, że nie da się ustalić od kiedy istnieje jej niepełnosprawność, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia złożenia wniosku o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności, to jest od dnia 27 września 2022 r. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, że matka skarżącej, orzeczeniem z dnia 23 października 2014 r., została zakwalifikowana do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności i orzeczenie to nie straciło ważności w dacie, gdy zwróciła się ona o wydanie kolejnego orzeczenia. Oznacza to, że stan matki skarżącej sukcesywnie się pogarszał, a konieczność opieki nad nią istniała znacznie wcześniej aniżeli wynika to ze złożonego wniosku o przyznanie świadczenia. Wynika to również z wywiadu środowiskowego i opisanego w nim stanu podopiecznej. Z doświadczenia życiowego wynika, że takie schorzenia, jakie stwierdzono u matki skarżącej nie powstają z dnia na dzień, ale są wynikiem dłuższego procesu. Dopiero jednak uzyskanie orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym otworzyło skarżącej możliwość domagania się przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W świetle powyższych rozważań, nie ulega, zdaniem Sądu, wątpliwości, że skarżąca spełnia przesłanki do ubiegania się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Końcowo zauważyć należy, że w związku z okolicznością, iż skarżąca ma ustalone prawo do renty zastosowanie znajduje wykładnia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych zaprezentowana w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1665/22 (dostępny w CBOSA na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) , w którym wskazano, że interpretacja art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., także przy uwzględnieniu poglądów wyrażonych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r. o sygnaturze akt SK 2/17 nie pozwala na równoczesne pobieranie świadczenia emerytalno-rentowego i świadczenia pielęgnacyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że "aktualnie w orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że prawidłowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. przemawia za umożliwieniem osobie uprawnionej dokonania wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. Źródłem zaś takiego uprawnienia strony jest właśnie przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. odczytywany z uwzględnieniem wykładni prokonstytucyjnej (gdyż zawarta w art. 27 ust. 5 u.ś.r. regulacja umożliwiająca wypłatę świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną dotyczy tylko zbiegu uprawnień do rożnych świadczeń rodzinnych). Wyboru świadczenia wnioskodawca może zaś dokonać przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: u.e.r.f.u.s.). Zawieszenie prawa do renty, zgodnie z art. 134 ust. 1 pkt 1 u.e.r.f.u.s., skutkować będzie natomiast wstrzymaniem jej wypłaty poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (art. 134 ust. 2 pkt 2 u.e.r.f.u.s.). Choć bowiem renta jest prawem niezbywalnym, to jednak uznać należy, że zawieszenie tego prawa eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. Istota ograniczenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla rencisty, wynikająca z ww. przepisu musi być przy tym interpretowana jako wiążąca się nie z samym prawem do renty, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia. Skoro zawieszenie prawa do renty skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, to przyjąć należy, że w ten sposób dochodzi do eliminacji negatywnej przesłanki, wyłączającej nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego". W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, rozstrzygając jednocześnie w oparciu o art. 200 i 205 § 2 przywołanej ustawy o kosztach postępowania. Organ, ponownie rozpoznając sprawę zobowiązany będzie do uwzględnienia przedstawionych wyżej rozważań Sądu i ich zastosowania przy wydaniu decyzji.