II SA/Sz 862/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak /spr./, Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędzia NSA Elżbieta Makowska, Protokolant Małgorzata Płocharska-Małys, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 listopada 2009 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa opuszczonego gospodarstwa rolnego I. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., Nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia wyroku, III. zasądza od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz adwokat A. B.–B. kwotę [...] zł zawierającą podatek od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] wydaną na podstawie art. 157 § 1 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.), po rozpatrzeniu podania M.G., odmówiło stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] orzekającej o przejęciu na własność Państwa bez odszkodowania gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha wraz z zabudowaniami położonego we wsi [...] należącego do J.R. matki wnioskodawczyni. W uzasadnieniu decyzji Kolegium podało, że z decyzji z [...] r. wynika, iż J.R. opuściła należące do niej gospodarstwo rolne w [...] r. i pomimo wezwania do powrotu do niego nie powróciła, nie pozostawiła także osób reprezentujących jej prawa. Grunty wchodzące w skład gospodarstwa zostały przejęte przez Zarząd Kółka Rolniczego w [...], a budynki nie były użytkowane i narażone na dewastację. W tej sytuacji przejęcie gospodarstwa rolnego na własność Państwa uznano za celowe i gospodarczo uzasadnione. Kolegium wskazało, że za gospodarstwo opuszczone uznawało się gospodarstwo w którym nie zamieszkiwał właściciel, ani jego małżonek, dzieci czy rodzice, a przy tym nie było ono w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę. Taka sytuacja miała miejsce w przedmiotowej sprawie. Kolegium wyjaśniło, że podstawę prawną decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] r. stanowił art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia [...] r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39 poz. 174 ze zm.), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 lipca 1961 r. zmieniającą ustawę z dnia 13 lipca 1957 r., uchylony w 1982 r. Stosownie do treści tego przepisu gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78), jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu [...] r., oraz wszelkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogły być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne. O przejęciu gospodarstwa rolnego lub działki na własność Państwa w myśl art. 2 ust. 2 ustawy orzekał właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej. W wykonaniu delegacji zawartej w art. 2 ust. 3 tej ustawy, Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych. Zgodnie z § 1 ust. 1 tego rozporządzenia, gospodarstwem rolnym opuszczonym było gospodarstwo w którym nie zamieszkiwał właściciel, ani jego małżonek, dzieci czy rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie było w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę. Kolegium wskazało, że w aktach sprawy znajduje się odręczne pismo podpisane "R." z dnia [...] r. z którego wynika, że J.R. zamieszkała w [...], zwróciła się do Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] o przejęcie na rzecz Skarbu Państwa uprawianego przez nią w [...] gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha. W piśmie swym przyznała, że gospodarstwa nie uprawia od [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze zwróciło uwagę, że wniosek o stwierdzenie nieważności dotyczy prawomocnej decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z dnia [...] r. w sprawie przejęcia na Skarb Państwa opuszczonego przez właściciela gospodarstwa rolnego. Zgodnie z zasadą trwałości decyzji ostatecznych wyrażoną w art. 16 k.p.a. stwierdzenie nieważności takiej decyzji może nastąpić tylko w przypadkach wymienionych wyczerpująco w art. 156 § 1 k.p.a. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z przyczyn stwierdzenia nieważności wymienionych w tym przepisie. Decyzja będąca przedmiotem postępowania została wydana na podstawie obowiązujących, w dacie jej wydania, przepisów prawa, przez organ uprawniony do jej wydania, jakim było Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...]. W tym stanie rzeczy zarzut podniesiony przez M.G. w podaniu o stwierdzenie nieważności, że decyzja nie zawierała podstawy prawnej i została wydana przez organ nie posiadający umocowania do wydawania takich decyzji, jest nieuzasadniony. Kolegium wskazało, że kwestionowana decyzja została doręczona J.R. na podany przez nią adres w dniu [...] r., a odbiór przesyłki pokwitowała córka adresatki M.R.. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy M.G. podniosła, że decyzja SKO jest dla niej krzywdząca. Strona wyjaśniła, że matka opuściła gospodarstwo w [...] r. ponieważ w [...] r. zmarł ojciec wnioskodawczyni i matka była zmuszona opuścić gospodarstwo ponieważ sama nie była w stanie podołać pracy na [...] ha. Dlatego decyzja o przejęciu gospodarstwa wraz z zabudowaniami bez odszkodowania była krzywdząca dla matki skarżącej i dla samej skarżącej, pozbawiając ją dorobku całego życia. Ponadto zauważyła, że zwrotne potwierdzenie odbioru na które powołuje się Kolegium nie dotyczy kwestionowanej decyzji ale pisma z dnia [...] Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa [...]. Z tych względów decyzja jest niesłuszna i wymaga ponownego merytorycznego rozpatrzenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję własną z dnia [...] r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, po rozpoznaniu skargi M.G.na w/w orzeczenie, wyrokiem z dnia [...] r., sygn. akt II SA/Sz 16/09 uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] z uwagi na to, że zarówno w decyzji wydanej w I instancji jak i w decyzji wydanej po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpoznanie brał udział ten sam członek Samorządowego Kolegium Odwoławczego . W konsekwencji powyższego wyroku Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] , na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję własną z dnia [...] r. Uzasadniając decyzję Kolegium wskazało, że podtrzymuje argumentację przedstawioną w decyzji z dnia [...] r. uchylonej przez Sąd z powodu uchybienia proceduralnego. Ponownie podniosło, iż nie ulega wątpliwości, że matka strony porzuciła gospodarstwo rolne, a Kolegium nie zaprzecza, że mogło to nastąpić z przyczyn podanych przez stronę. Jednak obowiązujące w dacie przejęcia gospodarstwa przepisy definiowały pojęcie gospodarstwa opuszczonego, bez względu na przyczyny takiego stanu rzeczy. Takim gospodarstwem opuszczonym było niewątpliwie gospodarstwo matki wnioskodawczyni. Kolegium stwierdziło, że zarzut nie doręczenia decyzji z dnia [...] r. jest nieuzasadniony, ponieważ w aktach sprawy znajduje się dowód doręczenia decyzji w dniu [...] r. na adres podany przez matkę skarżącej, z którego wynika, że pismo odebrała M.R. - córka. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na decyzję Kolegium z dnia [...] r. M.G. podniosła, że decyzja której stwierdzenia nieważności żąda nie zawiera podstawy prawnej, tzn. wskazania konkretnego przepisu prawa materialnego i procesowego z podaniem miejsca publikacji, a jedynie ogólnie powołanie się na ustawę z dnia 15 lipca 1961 r. zmieniającą ustawę z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 10 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem. Uchybienie to narusza art. 107 § 1 kpa. Odnośnie wadliwego doręczenia decyzji z 1971 r. skarżąca zauważyła, że nie pamięta, by kiedykolwiek taki dokument odbierała, a nawet jeśli tak było to w dacie uznanej jako dzień doręczenia decyzji, była ona [...] letnim dzieckiem, a stosownie do art. 40 k.p.a. (w wersji obowiązującej w dacie wydania decyzji) pismo można było doręczyć za pokwitowaniem dorosłemu domownikowi. Skarżąca zauważyła także, że gospodarstwo którego zrzekła się jej matka zostało nabyte w czasie trwania związku małżeńskiego rodziców zawartego w [...] r., jednak jedynie matka była wymieniona w dokumentach jako właścicielka. Ojciec skarżącej zmarł w [...] r. a jego spadkobierczyniami ustawowymi była matka skarżącej i skarżąca, ale organ nie przeprowadził w tym zakresie żadnego postępowania. Wobec tego J.R. jako przedstawicielka ustawowa skarżącej nie była uprawniona, bez zgody sądu rodzinnego, do zrzeczenia się prawa majątkowego przysługującego córce, co oznacza, że decyzja wydana została z naruszeniem prawa. W ocenie skarżącej, z wniosku jej matki z dnia [...] r. nie wynika, by zwracała się ona o przejęcie gospodarstwa przez Państwo bez odszkodowania, a jedynie, że ziemia została przejęta przez Zarząd Kółka Rolniczego. Ponadto, ustawa powołana w podstawie prawnej decyzji była niezgodna z Konstytucją. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie z w a ż y ł, co następuje: Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – p.p.s.a.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Taka sytuacja powodująca konieczność wyjścia poza zarzuty skargi wystąpiła w niniejszej sprawie z powodu dostrzeżenia przez Sąd, z urzędu, naruszenia przepisów o właściwości. Oznacza to, że wydanie zaskarżonej decyzji przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyczerpało przesłankę do stwierdzenia jej nieważności na mocy art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a. Podstawą materialnoprawną wydania zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stanowił przepis art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174) w brzmieniu nadanym mu ustawą z dnia 15 lipca 1961 r. zmieniającą ustawę z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 32, poz. 161). Postępowanie administracyjne zainicjowane zostało wnioskiem M.G. o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] orzekającej o przejęciu na własność Państwa, bez odszkodowania, gospodarstwa rolnego wraz z zabudowaniami, opuszczonego przez J.R.. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, między innymi w postanowieniach: z dnia 30 lipca 2008 r., sygn. akt I OW 39/08, z dnia 4 czerwca 2008 r., I OW 27/08, z dnia 4 lipca 2006 r., sygn. akt I OW 8/06, z dnia 30 marca 2006 r., sygn. akt I OW 269/05, z dnia 29 listopada 2005 r., sygn. akt I OW 226/05 i I OW 236/05 oraz z dnia 14 grudnia 2004 r., sygn. akt OW 98/04 oraz w innych orzeczeniach wojewódzkich sądów administracyjnych, prezentowany jest dominujący pogląd, że organem właściwym do weryfikacji ostatecznych decyzji wydanych na podstawie art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. jest Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, do którego to poglądu skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni się przychyla. Zauważyć należy, że skoro od dnia [...] r. sprawy dotyczące decyzji o przyjęciu gospodarstwa rolnego przez Państwo przeszły do właściwości administracji rządowej, a od [...] r. - Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa (następnie Agencji Nieruchomości Rolnych), to organu wyższego stopnia do stwierdzenia nieważności decyzji wydanej przed tą datą należy poszukiwać przez ustalenie organu wyższego stopnia w stosunku do organu, który byłby właściwy do wydania decyzji w pierwszej instancji. Organem tym w stosunku do Agencji Nieruchomości Rolnych jest minister właściwy do spraw rolnictwa i rozwoju wsi. Wobec tego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie jest organem właściwym do rozpatrzenia niniejszej sprawy administracyjnej, bowiem kompetentny w tej sprawie jest inny organ administracji publicznej. Okolicznością którą rozważył skład orzekając rozpoznając sprawę było również to, iż wyrokiem z dnia 11 marca 2009 r. (sygn. akt II SA/Sz 16/09) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] z uwagi na naruszenie art. 27 § 1 pkt 5 w zw. z art. 27 § 1 k.p.a. w wyniku rozpatrzenia wniosku strony o ponowne rozpoznanie sprawy w trybie art. 127 § 3 k.p.a. Sąd zauważył, że w podejmowaniu obu orzeczeń brał udział ten sam członek Samorządowego Kolegium Odwoławczego . W tym zakresie Sąd powołał się m.in. na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2008 r., sygn. akt P 57/07. W zawartych w uzasadnieniu wyroku z dnia [...] r. wytycznych co do dalszego postępowania Sąd wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę, już w prawidłowym składzie, Kolegium winno rozpoznać wniosek skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy w trybie art. 127 § 3 k.p.a. Stosownie do art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Mając na uwadze dyrektywę płynącą z powyższego przepisu obecnie orzekając w sprawie Sąd doszedł do przekonania, że stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji nie będzie stało w sprzeczności z art. 153 p.p.s.a i wytycznymi Sądu zamieszczonymi w wyroku z dnia 11 marca 2009 r. Nakazanie "rozpoznania sprawy, już w prawidłowym składzie" w trybie art. 127 § 3 k.p.a., tj. w związku ze złożeniem przez stronę wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy - nie zwalniało Kolegium od rozstrzygnięcia sprawy w pełnym jej zakresie. Przystępując do powtórnego analizowania sprawy organ miał obowiązek jeszcze raz rozważyć zarówno podstawy orzekania wynikające z przepisów prawa procesowego jak i materialnego. Zgodnie z art. 19 k.p.a., organy administracji publicznej przestrzegają z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Niewątpliwie uwadze Sądu przy podejmowaniu wyroku z dnia 11 marca 2009 r. (sygn. akt II SA/Sz 16/09) umknęło naruszenie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze właściwości rzeczowej. Nie zmienia to jednak faktu, że organ ponownie rozpoznając sprawę, z uchybieniem art. 19 k.p.a., nie dostrzegł swojej niewłaściwości – merytorycznie orzekając co do zasadności wniosku M.G. o stwierdzenie nieważności decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej [...]. Reasumując, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, na mocy art. 145 § 1 pkt 2 i art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w pkt I wyroku. Po uprawomocnieniu się niniejszego wyroku Samorządowe Kolegium Odwoławcze, powołując się na art. 65 § 1 k.p.a. oraz tenże wyrok winno przekazać wniosek M.G. z dnia [...] r. zgodnie z właściwością do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Orzeczenie zawarte w pkt II wyroku oparte zostało na art. 152 p.p.s.a. zaś w pkt III na art. 250 p.p.s.a. i § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).