II SA/Sz 899/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.), Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 stycznia 2022 r. sprawy ze skargi K. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego wraz z ustawowymi odsetkami uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza P. z dnia [...] kwietnia 2021 r., nr [...] Burmistrz P., decyzją z dnia [...] listopada 2019 r., przyznał K. R. (dalej "strona" lub "skarżąca"), na okres od [...] listopada 2019 r. do [...] października 2020 r. świadczenia w formie zasiłku rodzinnego na dziecko - K. R., w kwocie [...]zł miesięcznie oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka, w kwocie [...]zł miesięcznie. Następnie organ, powołując się na nową okoliczność - przedłożenie odpisu zupełnego aktu urodzenia dziecka, z którego wynika, że w dniu [...] listopada 2019 r. ojciec, K. P., uznał ojcostwo dziecka, wznowił postępowanie ww. sprawie. Decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r., organ uchylił własną decyzję z dnia [...] listopada 2019 r. i przyznał stronie zasiłek rodzinny oraz dodatek do tego zasiłku z tytułu samotnego wychowania dziecka na okres od [...] listopada 2019 r. do [...] listopada 2019 r. w kwocie [...]zł miesięcznie oraz jednocześnie odmówił przyznania świadczeń na okres od [...] grudnia 2019 r. do [...] października 2020 r. Kolejną decyzją - z dnia [...] marca 2021 r., Burmistrz P. uznał, iż w okresie od [...] grudnia 2019 r. do [...] sierpnia 2020 r. strona pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, w formie zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w łącznej kwocie [...]zł i zobowiązał ww. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, w kwocie [...]zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczone odpowiednio od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, do dnia całkowitej spłaty (na dzień wydania niniejszej decyzji odsetki za opóźnienie wynoszą [...] zł). Organ orzekł, że zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z prawidłowo naliczonymi odsetkami za opóźnienie należy dokonać w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji poprzez wpłatę na konto Ośrodka Pomocy Społecznej w P.. Wnioskiem z dnia [...] marca 2021 r., strona zwróciła się o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie [...]zł oraz o rozłożenie kwoty [...]zł na 3 raty. Z kolei w trakcie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego w dniu [...] kwietnia 2021 r. skarżąca wniosła o rozłożenie nienależnie pobranych świadczeń na 4 miesięczne raty po [...] zł i umorzenie pozostałej kwoty. Burmistrz P. działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej "k.p.a.") oraz art. 30 ust 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020, poz. 111 ze zm., dalej "u.ś.r."), wydał w dniu [...] kwietnia 2021 r. decyzję nr [...], w której odmówił umorzenia części kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz ustanowił układ ratalny dla kwoty [...]zł nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (należność główna [...] zł + odsetki ustawowe naliczone na dzień [...] marca 2021- [...] zł + odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone na dzień wydania niniejszej decyzji - [...] zł), w formie dobrowolnej spłaty w 11 ratach w następujący sposób: a) rata od 1 do IV- płatna do 25-go dnia każdego miesiąca w kwocie po [...] zł (należność główna - [...] zł + odsetki ustawowe za opóźnienie - [...] zł) + odsetki ustawowe naliczone za opóźnienie na dzień wpłaty danej raty - od miesiąca maja 2021 r. do sierpnia 2021 r. b) rata V - płatna do 25-go dnia września 2021 r. w kwocie [...]zł (należność główna - [...] zł + odsetki ustawowe za opóźnienie- [...] zł) + odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone na dzień wpłaty danej raty; c) rata od VI do XI- płatna do 25-go dnia każdego miesiąca w kwocie [...]zł (należność główna - [...] zł + odsetki ustawowe za opóźnienie- [...] zł + odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone na dzień wpłaty danej rat - od miesiąca października 2021 r. do marca 2022 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ powołując się na uznaniowy charakter decyzji oraz dbałość o środki publiczne wskazał, że nie może odstąpić od odzyskania oraz umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Z kolei uwzględniając trudną sytuację finansową rodziny strony, zgodnie z jej prośbą, ustanowił układ ratalny poprzez rozłożenie spłaty na 11 rat w sposób określony w rozstrzygnięciu. W odwołaniu od powyższej decyzji strona oświadczyła, że nie stać jej na spłatę całej kwoty, gdyż jest w ciąży i nie pracuje, a ma na utrzymaniu 3-letniego syna. Wskazała, że może oddać wyłącznie kwotę [...]zł w ratach po [...] zł miesięcznie. Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 30 ust.1, 2b, 8 i 9 u.ś.r., w punkcie pierwszym: uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji w części dot. ustanowienia układu ratalnego dla kwoty [...]zł nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, w punkcie drugim rozłożyło nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w wysokości [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie na raty w wysokości po [...] zł miesięcznie, zaś w punki trzecim utrzymało w mocy decyzję organu I instancji w pozostałym zakresie. Uzasadniając decyzję organ odwoławczy wyjaśnił, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych pozostawione zostało uznaniu właściwego organu administracji publicznej. Oznacza to zatem, że organy mają pewną swobodę decyzyjną, która jednakże powinna być podyktowana dogłębną analizą każdego konkretnego przypadku pod kątem tego, czy w danej sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji strony. Powinnością organu jest więc rozważenie wszystkich istotnych powodów mających wpływ na funkcjonowanie danej rodziny. Swoboda w wydaniu decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. musi być poprzedzona dokładną analizą aktualnej sytuacji danej rodziny. Organ wskazał, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem, ojcem i bratem. Dochodem ojca jest wynagrodzenie za pracę w wysokości [...] zł brutto ([...] zł netto). Brat nie osiąga dochodu. Strona otrzymuje zasiłek rodzinny, alimenty w wysokości [...] zł miesięcznie oraz świadczenie wychowawcze w wysokości [...] zł. Wszystkie opłaty mieszkaniowe ponosi ojciec. Pomaga jej także w formie zakupu żywności. Zdaniem organu, wprawdzie sytuacja skarżącej jest trudna, jednakże zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do zakwestionowania stanowiska zajętego przez organ I instancji w przedmiocie odmowy umorzenia części nienależnie pobranych świadczeń. Z akt sprawy wynika, że strona jest młodą osobą, nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, ani o niezdolności do pracy. Okoliczność, iż obecnie jest w ciąży, nie wyklucza podjęcia przez nią pracy zarobkowej. Organ nie kwestionuje trudnej sytuacji strony, lecz stoi na stanowisku, że nie można jej przypisać charakteru stałego. Ze względu na wiek strony istnieje przecież realna szansa, że w będzie mogła spłacić zadłużenie. Kolegium podkreśliło, że organy w sprawie zastosowania ulgi w zwrocie nienależnie pobranych świadczeń są obowiązane do ustalania w każdym indywidualnym przypadku, w jaki sposób zwrot tychże świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności czy pozbawienie go tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia sytuacji materialne, że będzie zmuszony on ubiegać się o dodatkowe świadczenia z pomocy społecznej. Odnosząc powyższe do kwestii rozłożenia należności na raty organ II instancji stwierdził, że skoro strona sama oświadczyła, że może wpłacać raty w wysokości [...] zł miesięcznie, to nie ma przeszkód do ustalenia wysokość rat w tej właśnie kwocie. Skarżąca zaskarżyła wyżej opisaną decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. W skardze podniosła, że nie stać jej na zwrot kwoty pobranych świadczeń, zaś zaistniała sytuacja powstała nie z jej winy, lecz z winy pracownika organu, który przeoczył doniesione przez nią dokumenty. Przypomniała, że jest w ciąży i nie ma możliwości podjęcia pracy, a jedyny dochód jaki posiada to zasiłki na syna, czyli 500+ oraz świadczenia rodzinne jak i alimenty. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Pomimo doręczenia przez Sąd skarżącej odpisu odpowiedzi na skargę zawierającej wskazany wniosek, nie zażądano przeprowadzenia rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje: Niniejsza sprawa na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2021 r. poz. 2095 ze zm.), została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w związku z wystąpieniem przesłanek w przepisie tym wymienionych. Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 – j.t.), sądy administracyjne są powołane do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie twierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przeprowadzona w tak zakreślonych ramach sądowa kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także z mocy art. 135 p.p.s.a. poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, doprowadziła Sąd do uznania, że akty te nie odpowiadają prawu. Skarga okazała się zatem zasadna, jednak nie z przyczyn w niej podnoszonych. Przedmiotem sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S., którą organ ten zmienił decyzję Burmistrza P. zakresie rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego i ustalił układ ratalny utrzymując w mocy zaskarżoną odwołaniem decyzję w pozostałym zakresie. Decyzja rozkładająca nienależnie pobrane świadczenie na raty i odmawiająca częściowego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń była konsekwencją złożonego przez stronę odwołania z dnia [...] marca 2021 r. (data wpływu do organu [...] marca 2021 r.), od decyzji Burmistrza P. z dnia [...] marca 2021 r., uznającej pobrane przez skarżącą w okresie od dnia [...] grudnia 2019 r. do [...] sierpnia 2020 r. świadczenia rodzinne w formie zasiłku rodzinnego i dodatku do tego zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, w łącznej kwocie [...]zł, za nienależnie pobrane. Skarżąca w piśmie tym, zatytułowanym "odwołanie" wskazała, że co do zasady nie kwestionuje treści decyzji, zaznaczając, że dostarczyła odpis aktu urodzenia syna bezpośrednio po otrzymaniu go z USC i nie powinna ponosić konsekwencji błędu urzędnika, który ten fakt zignorował. Wniosła o rozłożenie należności w kwocie [...]zł na trzy raty po [...] zł i umorzenie pozostałej kwoty nienależnie pobranych świadczeń w kwocie [...]zł powołując się na swoją trudną sytuację. W dniu [...] marca 2021 r. skarżąca złożyła oświadczenie, z którego wynika, że domaga się aby pismo z dnia [...] marca 2021 r. zostało potraktowane jako podanie o rozłożenia należności na raty i częściowe jej umorzenie, a nie jako odwołanie od decyzji. W konsekwencji decyzja Burmistrza P. z dnia [...] marca 2021 r. stała się ostateczna, a organ przystąpił do rozpoznania wniosku skarżącej. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że skoro decyzja o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane stała się ostateczna, to na tym etapie postępowania, w którym przedmiotem jest rozłożenie należności na raty i częściowe jej umorzenie, zarzuty dotyczące procedowania organu, w postępowaniu dotyczącym uznania świadczenia za nienależnie pobrane nie mogą być rozpatrywane. Rozstrzygnięcie to, zgodnie z wynikającą z art. 15 k.p.a. zasadą dwuinstancyjności postępowania mogło zostać zakwestionowane odwołaniem do organu wyższego stopnia. Skoro skarżąca – jak wynika z oświadczenia złożonego w dniu [...] marca 2021 r. zrezygnowała z wniesienia odwołania, to w konsekwencji decyzja nakładająca na skarżącą obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia stała się ostateczna i z godnie z wyrażoną w art. 16 § 1 k.p.a. zasadą trwałości decyzji administracyjnych, jej wzruszenie może nastąpić wyłącznie w przypadkach w tej ustawie przewidzianych (wznowienie postępowania, stwierdzenie nieważności decyzji). Dalej wyjaśnić należy, że decyzja o rozłożeniu należności na raty, czy też ich umorzeniu ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ, po zgromadzeniu materiału dowodowego i wnikliwym jego rozpatrzeniu podejmuje decyzję o uwzględnieniu bądź nieuwzględnieniu wniosku, przy czym rozstrzygnięcie w tym zakresie powinno zostać szczegółowo uzasadnione. Na gruncie badanej sprawy, kluczowe znaczenie dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, ma okoliczność, iż decyzja Burmistrza P. z dnia [...] stycznia 2021 r., uchylająca decyzję z dnia [...] listopada 2019 r., mocą której skarżącej został przyznany zasiłek rodzinny wraz z dodatkiem z tytułu samotnego wychowywania dziecka, została podjęta na skutek wznowienia postępowania administracyjnego, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 5 i art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a. Stosownie do art. 30 u.ś.r., za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 1a) świadczenia rodzinne wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 5 ust. 4c; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; 3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; 4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego; 5) świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Z kolei po myśli art. 30 ust. 2b przywołanej ustawy, od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Zgodnie z treścią tego przepisu nie ma podstaw prawnych do naliczania odsetek ustawowych od nienależnie pobranych świadczeń, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., a więc w sytuacji z jaką mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Oznacza to, że organy obu instancji wadliwie orzekły o obowiązku nienależnie pobranego świadczenia wraz ustawowymi odsetkami za zwłokę. Na marginesie jedynie wskazać należy, że ponownie rozpatrując sprawę organ winien wziąć pod uwagę aktualną sytuację skarżącej i na tej podstawie wydać stosowne rozstrzygnięcie. Z powyższych względów, uznając, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca naruszają przepisy postępowania w stopniu, który miał wpływ na wynik sprawy Sąd, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej.