I SA 1289/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA -Anna Łukaszewska-Macioch Sędziowie NSA -Anna Lech WSA -Monika Nowicka (spr.) Protokolant -Anna Jurak po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2004 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] maja 2002 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty Powiatu Z. z dnia [...] marca 2001 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Wojewody [...] na rzecz M. M. kwotę 30 (trzydzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. . W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego M. M. wnosiła o stwierdzenie nieważności lub uchylenie decyzji Wojewody [...] Nr [...] z dnia [...] maja 2002 r. znak [...] oraz poprzedzającej ją decyzji Starosty Powiatu Z. z dnia [...] marca 2001 Nr [...] wydanych w przedmiocie zwrotu gruntu położonego w Z., przy ulicy [...], o powierzchni 61 m kw., wchodzącego w skład dawnej działki o numerze ewidencyjnym [...] a obecnie stanowiącego część składową nieruchomości mającej urządzoną księgę wieczystą KW Nr [...] prowadzoną przez Sąd Rejonowy w Z. i oznaczonej jako działka o numerze [...]. W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] wniósł o jej oddalenie podtrzymując jednocześnie swoje stanowisko o bezprzedmiotowości w niniejszej sprawie postępowania zwrotowego - z uwagi na treść przepisu art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ( Dz. U. Nr 115, poz. 741 ). Jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie M. i T. M. nabyli w dniu 20 sierpnia 1955 r. nieruchomość położoną w Z. przy ulicy [...] o powierzchni 1338 m kw., stanowiącą działkę o numerze [...], mającą urządzoną księgę wieczystą Kw hip. nr. [...] prowadzoną przez Sąd Rejonowy w Z.. Decyzją Prezydium Miejskiej Rady Narodowej Wydziału [...] w Z. Nr [...] z dnia [...] lipca 1967 r. – w oparciu o przepisy ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego w miastach i osiedlach ( Dz. U. Nr 31, poz. 138 ) i rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1958 r. w sprawie postępowania przy podziale i rozgraniczeniu nieruchomości na terenach budownictwa jednorodzinnego ( Dz. U. Nr 1 z 1959 r., poz.1 ) – objęto podziałem w/w nieruchomość, nabytą przez małżonków M. W wyniku tego podziału małżonkowie M. zachowali zabudowaną działkę d. Nr [...] o powierzchni 0,0607 ha ( obecnie dz. Nr [...] ) i część. dz. Nr [...] o powierzchni 0,0284ha ( obecnie cz. dz. [...] ) łącznie 0,0891 ha, co stanowiło 67% powierzchni pierwotnej nieruchomości. Pozostałe 33 % nieruchomości stało się – po myśli przepisu art. 11 ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach - własnością Skarbu Państwa i zostało rozdysponowane w celu utworzenia działek normatywnych i rozliczenia się z właścicielami sąsiednich nieruchomości. W rezultacie przedmiotowy grunt o powierzchni 61 m kw, odpowiadający wspomnianemu 33% udziałowi Skarbu Państwa, wszedł w skład zabudowanej nieruchomości stanowiącej działkę o numerze ewidencyjnym [...], o powierzchni 533 m kw., mającej urządzoną księgę wieczystą KW [...]. Zgodnie z odpisem z tej księgi z dnia 4 kwietnia 2001 r. współwłaścicielami nieruchomości są: Gmina Miasto Z. w 87/533 częściach, K. i J. małżonkowie K. w 223/533 częściach oraz J. i H. małżonkowie S. w 223/533 częściach a wpisy ujawnione w dziale II księgi zostały dokonane na podstawie wniosków z przed daty 1 stycznia 1998 r. Jak wynika także z akt sprawy objęty wnioskiem grunt jest wydzierżawiany przez Gminę S. B. W dniu 14 grudnia 1998 r. zmarł T. M. a prawa do spadku po nim zostały stwierdzone postanowieniem Sądu Rejonowego w Z. z dnia [...] września 2000 r. sygn. akt [...] na rzecz żony M. M., córki A. P. i syna M. M. Wnioskiem z dnia 4 kwietnia 2000 r. M. M. wystąpiła o zwrot wspomnianych 61 m kw. przejętych przez Państwo przy przeprowadzaniu postępowania podziałowego podnosząc, że grunt ten nie został przeznaczony pod budowę a służy jedynie jako grządki pod uprawę zaś brak jego dodatkowo uniemożliwia jej wjazd na posesję. Jednocześnie A. P. złożyła na piśmie oświadczenie, że będąc stroną postępowania zwrotowego zrzeka się praw do roszczeń w przedmiotowej sprawie na rzecz matki M. M. Analogicznej treści oświadczenie złożyła również - w imieniu ubezwłasnowolnionego częściowo M. M. - jego matka, przy czym oświadczenie to złożyła jako prawny kurator, ustanowiony postanowieniem Sądu Rejonowego w Z. z dnia [...] czerwca 1989 r. sygn. akt [...]. Decyzją z dnia [...] marca 2001 r. Starosta Powiatowy w Z. odmówił zwrotu na rzecz M. M. przedmiotowego gruntu stojąc na stanowisku, że przeprowadzone postępowanie podziałowe miało na celu utworzenie normatywnych działek budowlanych i rozliczenie się z właścicielami działek sąsiednich, czyli uporządkowanie terenu i zagospodarowanie go pod osiedle budownictwa jednorodzinnego pod nazwą "M.". Objęta zaś wnioskiem część przejętej na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości weszła w skład działki nr [...] sąsiadującej z działką wnioskodawczyni i mimo, iż na tej części gruntu nie poczyniono żadnych inwestycji nie jest możliwe orzeczenie o jej zwrocie, ponieważ grunt ten jest zagospodarowany i użytkowany zgodnie z przeznaczeniem. Rozpatrując sprawę na skutek odwołania skarżącej decyzją Nr [...] z dnia [...] maja 2002 r. Wojewoda [...] uchylił decyzję Starosty w całości i umorzył postępowanie organu I instancji. W uzasadnieniu swego stanowiska organ odwoławczy zauważył, że jak wynika z wyżej powołanego odpisu z księgi wieczystej KW Nr [...] wspomniany grunt wchodzi w skład większej nieruchomości, która w całości pozostaje we współwłasności Gminy Miasta Z. i osób fizycznych. Powołując się zatem na przepis art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami, który stanowi, że roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie cytowanej ustawy tj. dniem 1 stycznia 1998 r. nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej, organ odwoławczy uznał, że prowadzenie niniejszego postępowania było bezprzedmiotowe a w związku z tym winno ulec umorzeniu. Decyzję tę zaskarżyła do Sądu M. M. domagając się wydania w sprawie decyzji merytorycznej a ponadto zarzuciła organowi nie wyjaśnienie w pełni kim są współwłaściciele przedmiotowej nieruchomości. W treści bowiem uzasadnienia decyzji Starosty zostały wskazane jako współwłaściciele inne osoby a inne wymienia decyzja Wojewody, powołującego się na treść księgi wieczystej. Poza tym - zdaniem skarżącej - organ odwoławczy uniemożliwiając jej wypowiedzenie się co do zebranych materiałów dowodowych tj. wspomnianego odpisu z księgi wieczystej naruszył przepis art. 10 § 1 i art. 81 k.p.a. bowiem odpis z księgi wieczystej nosi datę 4 kwietnia 2001 r. zaś odwołanie zostało wniesione do Wojewody z datą wcześniejszą bo w dniu 20 marca 2001 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty należy uznać za uzasadnione. Ponadto trzeba wskazać, że - zgodnie z treścią przepisu art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ) - Sąd rozstrzygając sprawę nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi i stwierdzone uchybienia podnosi z urzędu. Zaskarżona decyzja Wojewody została w istocie rzeczy oparta na dowodzie stanowiącym odpis z księgi wieczystej nr [...], pochodzącym z dnia 4 kwietnia 2001 r. a z którym to dokumentem skarżąca istotnie, co słusznie podnosi w skardze, nie miała możliwości się zapoznać i nie mogła się w stosunku do tego dowodu wypowiedzieć. Powyższa okoliczność jest o tyle istotną, że w przedmiotowej sprawie kwestie własności objętego wnioskiem gruntu mają rozstrzygające znaczenie. Jak wynika z akt sprawy grunt, którego zwrotu domagała się M. M. nie stanowi odrębnej nieruchomości, ale wchodzi w skład większej całości, która – na co wskazuje powołany odpis z księgi wieczystej - jest współwłasnością Gminy Miasta Z. i osób fizycznych a część z tych osób, co sygnalizuje skarżąca nie żyje. W postępowaniu wszczętym na skutek wniesienia wniosku o zwrot nieruchomości powinni brać udział wszyscy współwłaściciel nieruchomości, bowiem wynik postępowania dotyczy ich interesu prawnego. Okoliczność, iż tylko jeden ze współwłaścicieli był stroną postępowania zwrotowego mogło by stanowić ewentualną podstawę do wznowienia postępowania w trybie przepisu art. 145 § 1 pkt. 4 k.p.a. Z tych przyczyn w przypadku prowadzenia postępowania zwrotowego należałoby wszystkie osoby żyjące a ujawnione jako współwłaściciele nieruchomości oraz następców prawnych współwłaścicieli zmarłych powiadomić o prowadzonym postępowaniu. Należy również stwierdzić, że nie do końca została wyjaśniona w sprawie kwestia pozostawania w przedmiotowego gruntu we współwłasności, na co wskazuje wspomniany odpis z księgi wieczystej. Skoro bowiem grunt o powierzchni 61 m kw. pozostaje w niepodzielności to czym należy tłumaczyć, że umową dzierżawy Gmina, której udział w całości nieruchomości jest mniejszy niż połowa udziałów bo wynosi zaledwie 87/533 części, a zatem uniemożliwia nawet dokonanie czynności zwykłego zarządu ( art. 201 Kodeksu cywilnego ) wydzierżawiła go uczestniczącej w postępowaniu S. B. Wydzierżawienie nieruchomości stanowiącej współwłasność jest natomiast z reguły traktowane jako czynność przekraczająca zwykły zarząd a zatem do jej zawarcia potrzebna byłaby zgoda wszystkich współwłaścicieli ( art. 199 Kodeksu cywilnego ). Biorąc powyższe pod uwagę trzeba uznać, iż przed podjęciem odpowiedniej decyzji organ powinien wnikliwie zbadać stan prawny objętego wnioskiem gruntu i umożliwić skarżącej zapoznanie się z wszystkimi zgromadzonymi dowodami. Rozpatrując jednak sprawę należy zwrócić jednocześnie uwagę, że w tego rodzaju postępowaniu wniosek o zwrot nieruchomości musi pochodzić od wszystkich byłych jej właścicieli lub ich następców prawnych. Wprawdzie zwrot dopuszczalny jest także, gdy niektórzy ze współwłaścicieli wyraźnie zrezygnują z tego uprawnienia lub wyznaczą jedną osobę, na rzecz której zwrot miałby nastąpić, ale oświadczenia woli tych osób muszą być prawnie skuteczne. Tymczasem jak wynika z akt sprawy skarżąca - działając jako kurator częściowo ubezwłasnowolnionego syna M. M. złożyła w dniu 27 listopada 2000 r. oświadczenie na piśmie, w którym w imieniu syna przekazała na swoją rzecz jego prawa do roszczeń o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Ponieważ na zasadzie przepisu art. 159 § 1 pkt 2 w zw. z art. 178 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego kurator nie może – z wyjątkiem czynności polegających na bezpłatnym przysporzeniu na rzecz podopiecznego -reprezentować osób pozostających pod jego kuratelą przy czynnościach pomiędzy taką osobą a kuratorem i to również przy czynnościach przed sądem lub innym organem państwowym należy stanąć na stanowisku, iż wspomniane oświadczenie M. M., złożone w imieniu syna, było dotknięte wadą nieważności. Skutkuje to uznaniem, że w przedmiotowym postępowaniu M. M. nie składał żadnego oświadczenia oraz nie brał w nim udziału. Słusznie także skarżąca podnosi, iż zgodnie z przepisem art. 10§ 1 w zw, z art. 81 k.p.a. powinna mieć możliwość ustosunkowania się do wszystkich dowodów na których podstawie zostało wydane rozstrzygnięcie. Za nietrafny natomiast trzeba uznać pogląd , że roszczenie o którym mowa w przepisie art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ( Dz. U. Z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ) nie ma charakteru cywilistycznego. Uprawnienie do żądania zwrotu nieruchomości ma charakter cywilnoprawny, choć jego realizacja, czyli przeniesienie własności nieruchomości Skarbu Państwa z powrotem na poprzedniego właściciela lub jego następcę prawnego następuje w drodze postępowania administracyjnego, na skutek wydania prawomocnej decyzji orzekającej o zwrocie nieruchomości ( vide: "Komentarz do ustawy o gospodarce nieruchomościami" pod red. Gerarda Bieńka wyd. Warszawa – Zielona Góra 1998r. tom II, str. 151). W świetle treści księgi wieczystej Kw [...], której wspomniany odpis został dołączony do akt na etapie postępowania odwoławczego, wydaje się rzeczą niesporną, że prawa współwłaścicieli zostały ujawnione przed dniem 1 stycznia 1998 r. Powyższe wskazywało by, iż na podstawie przepisu art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami roszczenia o zwrot nieruchomości już nie przysługują jej byłym właścicielom czy ich następcom prawnym. To czy fakt ten winien być stwierdzony w decyzji merytorycznej o odmowie zwrotu nieruchomości – jak domaga się tego skarżąca - czy też postępowanie takie – jako bezprzedmiotowe – winno ulec umorzeniu nie jest w pełni kwestią oczywistą, choć należy zauważyć, że pogląd iż w tego rodzaju sytuacji postępowanie powinno ulec umorzeniu został wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 czerwca 1991 r. SA/Ka 60/91 opubl. OSP 1993r. Nr 7-8, poz. 147 oraz wyroku z dnia 16 listopada 2000 r. I S.A. 1539/99 LEX nr 75555. Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia i oceny Wojewódzki Sąd Administracyjny z mocy przepisu art. 145 § 1 pkt 1 oraz art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.