I SA/Wa 1010/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz (spr.) Sędziowie WSA Magdalena Durzyńska WSA Gabriela Nowak Protokolant referent Joanna Kicińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2016 r. sprawy ze skargi M. P., A. L., B. J., A. J., A. J. i B. S. na postanowienie Ministra Rozwoju z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia administracyjnego oddala skargę. Minister Rozwoju postanowieniem z [...] maja 2016 r., nr [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własne postanowienie z [...] lutego 2016 r. nr [...] o odmowie wszczęcia z wniosku M. P., A. L., B. J., A. J., A. J. i B. S. postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z [...] października 1949 r. o nacjonalizacji przedsiębiorstw w części dotyczącej przedsiębiorstwa Fabryka [...] SA w [...]. Postanowienie Ministra Rozwoju wydane zostało przy następujących ustaleniach faktycznych i ocenie prawnej sprawy. Orzeczeniem nr [...] z [...] października 1949 r., wydanym przez Ministra Przemysłu Lekkiego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania (opublikowanym w MP Nr A-94, poz. 1133) orzeczono - w trybie przepisów ustawy z 3 stycznia 1946 ro przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) -o przejęciu na własność Państwa szeregu przedsiębiorstw w tym m.in. przedsiębiorstwa pod firmą Fabryka [...] SA w [...]. Spółka Fabryka [...] SA, wpisana była do dawnego Rejestru Handlowego w dziale [...] pod numerem [...]. Nie złożyła przed [...] grudnia 2015 r. wniosku o wpisanie do Krajowego Rejestru Sądowego, a tym samym z dniem [...] stycznia 2016 r., stosownie do art. 9 ust. 2a ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 121, poz. 770 ze zm.) ustał jej byt prawny. Natomiast umową z [...] grudnia 2015 r. powyższa spółka zbyła na rzecz M.P., A. L., B. J., A. J., A. J. i B. S. m.in. "prawa i roszczenia reprywatyzacyjne i odszkodowawcze z tytułu przejęcia przez Państwo przedsiębiorstwa spółki Fabryka [...] SA", a w szczególności "ekspektatywę wierzytelności odszkodowawczej za niezgodne z prawem przejęcie przez Państwo przedsiębiorstwa spółki". Powołując się na powyższa umowę, nabywcy roszczeń wnioskiem z [...] stycznia 2015 r. wystąpili o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego nr [...] z [...] października 1949 r. w części dotyczącej przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa Fabryka [...] SA w [...], jako wydanego z rażącym naruszeniem przepisów ustawy nacjonalizacyjnej. W następstwie rozpoznania tego wniosku Minister Rozwoju postanowieniem z [...] lutego 2016 r., utrzymanym w mocy postanowieniem z [...] maja 2016 r., działając na podstawie art. 61a § 1 k.p.a., odmówił wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności ww. orzeczenia , oceniając że wnioskodawcy nie mają interesu prawnego, kreującego ich przymiot strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. w sprawie nacjonalizacji przedsiębiorstwa, a tym samy nie są legitymowani do skutecznego uruchomienia postępowania nadzorczego mającego za przedmiot to orzeczenie. Wyjaśniając istotę interesu prawnego organ wywodził, że w sprawie o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego status strony przysługuje właścicielowi znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, po udokumentowaniu prawa własności do tego mienia w dacie nacjonalizacji, tj. osobom fizycznym o ile stanowiło ono własność tych osób, względnie ich spadkobiercom, bądź odpowiednio spółkom prawa handlowego. W związku zaś z przedkładaną przez wnioskodawców umową przenoszącą roszczenia reprywatyzacyjne i odszkodowawcze, organ zauważał, że w obowiązującym porządku prawnym pojęcie "roszczeń reprywatyzacyjnych" nie funkcjonuje, a ponadto poddawał w wątpliwość skuteczność przeniesienia takich roszczeń przez spółkę niewpisaną do Krajowego o Rejestru Sądowego. Minister odwołał się w tym aspekcie do art. 9 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym 9Dz.U. Nr 121, poz. 770 ze zm.) i wykładni tych przepisów dokonanej przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 28 lutego 2014 r. IV CSK 365/13, gdzie Sąd ów wywodził, że z ich treści wynika, iż "skutek prawny wpisu do rejestru sądowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nieprzerejestrowanej do Krajowego Rejestru Sądowego, w zakresie jej zdolności sądowej, jest ograniczony do rejestracji spółki oraz dochodzenia lub zaspokojenia roszczeń wobec tej spółki. Spółka taka zachowała zatem byt prawny i posiada osobowość prawną, natomiast nie może wytoczyć powództwa, ani uczestniczyć w obrocie gospodarczym". Niezależnie od powyższego Minister, abstrahując od kwestii skuteczności tej umowy, której jako organ administracji nie jest uprawniony oceniać, zwracał uwagę, że powodowała ona uzyskania przez wnioskodawców przymiotu strony w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego, z uwagi na brak możliwości nabycia w drodze umowy cywilnej prawa do udziału w postępowaniu administracyjnym w charakterze strony. Odwołując się z kolei do poglądów doktryny i judykatury wskazywał nadto, że przedmiotem przelewu w przypadku wierzytelności, może być co do zasady wierzytelność istniejąca, którą cedent może dowolnie rozporządzać. Z taką zaś w rozpoznawanej sprawie nie mamy do czynienie. Na postanowienie to M. P., A. L., B. J., A. J., A. J. i B. S. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając mu: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to poprzez błędna wykładnie i niewłaściwe zastosowanie art. 9 ust. 2 i 3 i 4 ustawy –Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym; 2. naruszenie przepisów postepowania, mającego istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 28 k.p.a. i art. 61a § 1 k.p.a. W oparciu o tak sformułowane zarzuty wnosili o uchylenie zaskarżonego postanowienia, jak też uchylenie poprzedzającego go postanowienia Ministra Rozwoju z [...] lutego 2016 r. W motywach skargi, odwołując się do poglądów wyrażanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego uznających skuteczność przelewu ekspektatywy wierzytelności, skarżący wywodzili, że w sprawie o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego- wbrew temu co przyjął organ - przysługuje im przymiot strony, gdyż skutecznie nabyli ekspektatywę wierzytelności odszkodowawczej za niezgodne z prawem przejęcie przez Państwo przedsiębiorstwa Fabryki [...] SA.. Stąd wszelkie rozważania organu o możliwości umownego zbycia statusu strony nie powinny mieć ich zdaniem znaczenia. Kwestionując z kolei dokonaną przez organ wykładnię przepisów art. 9 ust. 2, 3 i 4 ustawy Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym podnosili, że ani wykładnia literalna, ani systemowa nie przemawia za uznaniem, iż nieprzerejestrowana spółka nie może dokonywać czynności prawnych dotyczących jej majątku. Podnosili w tym aspekcie argument, że zawarte w art. 9 ust. 3 tej ustawy odesłanie, do stosowania (w ograniczonym zakresie) przepisów obowiązujące do dnia wejścia w życie ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym do skutków prawnych wpisów, nie dłużej niż do 31 grudnia 2015 r., odnosi się wyłącznie do przepisów regulujących rejestr handlowy, a nie kwestii związanych ze skutkami prawnymi wpisów wynikającymi z innych aktów prawnych, w tym np. kodeksu cywilnego. Odmienna wykładnia tych przepisów, polegająca na przyjęciu wypływającego z nich ograniczenia zdolności prawnej, czy też zdolności do czynności prawnych podmiotu niewpisanego do Krajowego Rejestru Handlowego, prowadziłaby do ograniczania praw właściciela do rozporządzania rzeczą (art. 140 kc), a tym samym sprzeczna byłaby z Konstytucją RP, a w szczególności jej art. 21 oraz art. 64. W tym stanie rzeczy wnosili oni, w przypadku nie podzielenia powyższego zarzutu, o odmowę zastosowania ww. przepisów ustawy 20 sierpnia 1997 r., jako sprzecznych z Konstytucją RP, a zastosowanie wprost przepisów konstytucyjnych, ewentualnie wystąpienie do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym co do ich zgodności z Konstytucją. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. skarga jest niezasadna. Podstawę prawną zaskarżonego postanowienia stanowił art. 61a § 1 k.p.a., zgodnie z którym, gdy żądanie, o którym mowa w art. 61 k.p.a. (żądanie wszczęcia postępowania), zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Przepis ten znajduje zastosowanie w sprawach o stwierdzenie nieważności decyzji (o ile nie są one wszczynane z urzędu) z uwagi na treść art. 157 § 2 k.p.a., przewidującego możliwość inicjowania postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji na żądanie strony. O tym zaś, kto jest stroną postępowania rozstrzyga art. 28 k.p.a., z którego wynika, że jest nią każdy czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Istoty interesu prawnego – jak wielokrotnie ponoszono w orzecznictwie sądów administracyjnych i na co słusznie zwracał uwagę Minister - należy z kolei upatrywać w jego związku z konkretną normą prawa materialnego, na podstawie której w postępowaniu administracyjnym określony podmiot, w określonym stanie faktycznym, może domagać się konkretyzacji jego uprawnień lub obowiązków, bądź żądać przeprowadzenia kontroli określonego aktu w celu ochrony jego sfery praw i obowiązków przed naruszeniami dokonanymi tym aktem i doprowadzenia tego aktu do stanu zgodnego z prawem. W konsekwencji stroną postępowania w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji jest każdy podmiot, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczyć mogą skutki prawne stwierdzenia nieważności tej decyzji. Przy czym interes tan musi być bezpośredni, aktualny i realny. Postępowanie nieważnościowe, którego przeprowadzenia żądali skarżący dotyczyło orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z [...] października 1949 r. w zakresie odnoszącym się do nacjonalizacji przedsiębiorstwa Fabryka [...] SA w [...]. Skutkiem prawnym owego orzeczenia było odjęcie bez odszkodowania przynależnej dotychczas kupcowi własności przedsiębiorstwa. Stąd stronami postępowania w sprawie o stwierdzenie nieważności tego orzeczenia w rozumieniu art. 28 k.p.a.– jak trafnie wywodził Minister są: Skarb Państwa- jako przejmujący przedsiębiorstwo oraz ów kupiec (właściciel przedsiębiorstwa), czyli jeśli była nim osoba fizyczna – to ta osoba lub jej spadkobiercy, a jeśli była nim spółka prawa handlowego to ta spółka, względnie inne podmioty, które wykażą, że na dzień nacjonalizacji określony składnik majątkowy nie stanowił mienia przedsiębiorstwa ale ich odrębną własność. Tylko praw i uprawnień tych podmiotów dotyczy bowiem ww. orzeczenie nacjonalizacyjne, a w konsekwencji także na sferę ich praw oddziaływało będzie w sposób bezpośredni ewentualne stwierdzenie jego nieważności. Tymczasem z niespornych ustaleń stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, że skarżący: M. P., A. L., B. J., A. J., A. J. oraz B. S. do kręgu wyżej wskazanych podmiotów nie należą. Zawarli oni jedynie w dniu [...] grudnia 2015 r., ze spółką Fabryka [...] SA, jako byłym właścicielem znacjonalizowanego przedsiębiorstwa umowę, zgodnie z którą zbyciu na ich rzecz podlegać miały przysługujące spółce "prawa i roszczenia reprywatyzacyjne i odszkodowawcze z tytułu przejęcia przez Państwo przedsiębiorstwa spółki [...], a w szczególności ekspektatywa wierzytelności odszkodowawczej za niezgodne z prawem przejęcie przez Państwo przedsiębiorstwa [...]" (vide § 2 umowy). Przy czym umowa ta zawarta została w warunkach nieprzerejestrowania spółki zbywającej roszczenia z dawnego Rejestru Handlowego do Krajowego Rejestru Sądowego. Jak zaś zasadnie wywodził organ nadzoru, odwołując się w tym względzie do art. 9 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U Nr 121, poz. 770 ze zm.) i poglądu prawnego wyrażonego przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 28 lutego 2014 r. IV CSK 365/13 (OSNC 2015/1/12), spółka nieprzerejestrowana do Krajowego Rejestru Sądowego do dnia [...] grudnia 2015 r. zachowała jedynie ograniczoną zdolność prawną. Stosowanie przepisów dotychczasowych, do których odsyła ust. 2 art. 9 tej ustawy, w zakresie skutków prawnych wpisu, zostało bowiem - stosownie do ust. 3 tegoż artykułu -ograniczone wyłącznie do rejestracji spółki w Krajowym Rejestrze Sądowym oraz do dochodzenia lub zaspokojenia roszczeń wobec spółki niezarejestrowanej w tym rejestrze. W konsekwencji, jak wywiódł Sąd Najwyższy w przywołanym postanowieniu "skutek prawny wpisu do rejestru sądowego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nieprzerejestrowanej do Krajowego Rejestru Sądowego, w zakresie jej zdolności sądowej, jest ograniczony do rejestracji spółki oraz dochodzenia lub zaspokojenia roszczeń wobec tej spółki. Spółka taka zachowała zatem byt prawny i posiada osobowość prawną, natomiast nie może wytoczyć powództwa, ani uczestniczyć w obrocie gospodarczym". To zaś powoduje, że czynności prawne nieprzerejestrowanej spółki niezwiązane z jej rejestracją (a takową z całą pewnością nie są zawierane przez spółkę w tym okresie umowy) nie mogą być uznane za prawnie skuteczne. Pogląd ten pozostaje także aktualny przy ocenie zdolności do czynności prawnych realizowanych przez nieprzerejestrowane spółki akcyjne. Te wszak analogicznie jak spółki z o.o., podlegają obowiązkowemu wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego (por. art. art. 306 pkt 4 k.s.h. w związku z art. 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym –Dz.U. z 2016 r., poz. 687). O ile były one więc wpisane do dotychczasowych rejestrów sądowych, które to wpisy w myśl art. 9 ust. 2 ustawy Przepisy wprowadzające [...] zachowały moc do 31 grudnia 2015 r., obowiązane były także do złożenia wniosku o ich wpis do obecnego rejestru przedsiębiorców (art. 7 ust. 1 tej ustawy). Konsekwencją niedopełnienia tego obowiązku było zaś ustanie ich bytu prawnego, co z kolei wynika w post z art. 9 ust. 2a ww. ustawy. W tej sytuacji czynienie Ministrowi zarzutu, iż poddając w wątpliwość skuteczność cesji przez spółkę Fabryka [...] SA na rzecz skarżących roszczeń odszkodowawczych, naruszył on art. 9 ust. 2-4 ustawy Przepisy wprowadzające [...], poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw. Sąd nie dostrzega przy tym sprzeczności przyjętego w art. 9 ust. 3 rozwiązania, z wzorcami konstytucyjnymi przywoływanymi przez skarżących, stanowiącymi o ochronie własności i dziedziczenia (art. 21 64 Konstytucji RP), co uzasadniałoby wystąpienie w tym przedmiocie w z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego ze stosownym pytaniem prawnym. Niezależnie od powyższego zauważyć należy, że nawet gdyby przyjąć czysto hipotetycznie, iż w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy cesja roszczeń odszkodowawczych objętych umową z [...] grudnia 2015 r. (jako ekspektatywy wierzytelności), była prawnie skuteczna, to i tak nie mogła ona kreować interesu prawnego skarżących w sprawie o stwierdzenie nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego. Tenże jak już wspomniano wyżej musi być bowiem realny, bezpośredni i aktualny, a zatem uzasadniony okolicznościami i zdarzeniami, które wystąpiły lub nadal trwają. W tym stanie rzeczy nie jest legitymowany do występowania w postępowaniu administracyjnym w charakterze strony ten, kto uzasadnia swojego interesu prawnego upatruje w zdarzeniach i okolicznościami przewidywanych, które wystąpią dopiero w przyszłości (por. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2011 r. sygn. akt I OSK 458/10 i wyrok NSA z dnia 26 lutego 2014 r. sygn. akt II GSK 1916/12 orzeczenia.nsa.gov.pl). Takimi są zaś roszczenie objęte wspomnianą umową. Dotyczą wszak li tylko potencjalnej odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa za szkody wyrządzone bezprawnym orzeczeniem, a więc roszczenia dochodzonego na zasadzie art. 4171 § 2 k.c., które zaktualizuje się dopiero w efekcie wydania decyzji stwierdzającej nieważność orzeczenia nacjonalizacyjnego, co jest zdarzeniem przyszłym i niepewnym. Takie zaś mogą stanowić jedynie przesłankę interesu faktycznego, a nie prawnego, a tym samym nie kreują przymiotu strony w postępowaniu administracyjnym. Skoro zatem skarżącym w postępowaniu mającym na celu wzruszenie orzeczenia nacjonalizacyjnego z 1949 r. nie przysługuje przymiot strony, to podjętemu w takich uwarunkowaniach faktyczno-prawnych postanowieniu Ministra Rozwoju z [...] lutego 2016 r., o odmowie wszczęcia z ich wniosku postępowania nadzorczego mającego za przedmiot owo orzeczenie nie można skutecznie postawić zarzutu naruszenia prawa, a zawłaszcza naruszenia przepisów art. 28 i 61a § 1 k.p.a. Nie narusza ich tym samym także zaskarżone postanowienie Ministra, utrzymujące ww. rozstrzygnięcie w mocy, co czyni skargę niezasadną. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), orzekł jak w sentencji.