I SA/Wa 1053/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie: WSA Dariusz Chaciński (spr.) WSA Emilia Lewandowska Protokolant specjalista Inga Szcześniak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi J.J. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] marca 2018 r. utrzymał w mocy własną decyzję z [...] października 2017 r. o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji. W uzasadnieniu minister wskazał na następujący stan sprawy. Naczelnik Miasta i Gminy [...] decyzją z [...] kwietnia 1975 r. przejął na własność Państwa gospodarstwo rolne o pow. [...] ha (działki ewidencyjne nr: [...],[...],[...] i [...]), położone we wsi [...], stanowiące wówczas własność F. i Z małż. J. Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z [...] kwietnia 1975 r. wystąpił spadkobierca byłych właścicieli przejętej nieruchomości – J.J. Wnioskodawca podniósł, że decyzja Naczelnika Miasta i Gminy [...] z [...] kwietnia 1975 r. została wydana z rażącym naruszeniem prawa, ponadto wskazał, że F.J. nie otrzymał renty, gdyż zmarł przed jej przyznaniem przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] października 2017 r. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta i Gminy [...] z [...] kwietnia 1975 r. J.J. wystąpił z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, że decyzja Naczelnika Miasta i Gminy [...] z dnia [...] kwietnia 1975 r.: 1. zawiera błędy dotyczące roku, rodzaju świadczenia, powierzchni gospodarstwa, wyceny, daty wniosku o przejęcie gospodarstwa; 2. była wadliwa w chwili jej wydania z uwagi na śmierć F.J. w dniu [...] października 1975 r., tj. dzień po wydaniu decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] października 1975 r.; 3. była wadliwa w chwili jej wydania, ponieważ Z.J. nie wyraziła zgody na warunki przejęcia gospodarstwa, a F.J. nie spełniał ustawowego kryterium wieku, dodatkowo grunty zostały przejęte niezgodnie z ówcześnie obowiązującymi przepisami prawa. Utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję (wskazaną na wstępie decyzją z [...] marca 2018 r.) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że podstawę prawną decyzji Naczelnika Miasta i Gminy [...] z [...] kwietnia 1975 r. stanowił art. 9 ust 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), zgodnie z którym Państwo na wniosek rolnika mogło przejąć na własność gospodarstwo rolne za rentę, jeżeli przekazał on wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa, obejmujące co najmniej 2 ha gruntów rolnych i leśnych, a ponadto osiągnął wiek 65 lat mężczyzna, 60 lat kobieta albo zaliczony został do jednej z grup inwalidów, w myśl przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Stosownie do art. 3 ust. 1 ustawy, w przypadku, gdy przekazywane nieruchomości stanowiły współwłasność małżonków lub objęte były wspólnością ustawową albo stanowiły odrębną własność małżonka mogły być przekazane na własność Państwa tylko za zgodą obojga małżonków. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, jeżeli gospodarstwo rolne stanowiło współwłasność małżonków lub objęte było wspólnością ustawową albo stanowi odrębną własność małżonka, renta w zamian za gospodarstwo rolne przysługuje łącznie obydwu małżonkom, choćby warunki do renty spełniał tylko jeden z nich. Minister wskazał, że z aktu nadania z [...] grudnia 1962 r. oraz orzeczenia o wykonaniu aktu nadania z [...] lipca 1963 r. wynika, że F.J. był właścicielem gospodarstwa rolnego, położonego we wsi [...], o pow. [...] ha. W dacie nadania gospodarstwa F.J. (patrz sprostowanie) pozostawał w związku małżeńskim z Z.J., zatem Naczelnik Miasta i Gminy [...] miał prawo uznać, że gospodarstwo stanowiło wspólność ustawową małżonków J. (art. 32 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), chociaż w akcie nadania, jako właściciel wskazany był tylko F.J. (uchwała SN z 10 października 1956 r., III CO 26/56, OSNCK 1957/3/85). W aktach sprawy znajduje się wniosek z 16 kwietnia 1975 r., którym F.J. zwrócił się do Urzędu Miasta i Gminy w [...] z prośbą o przejęcie swego gospodarstwa na własność Państwa z powodu złego stanu zdrowia. Wnioskodawca, urodzony [...] stycznia 1916 r., w dacie wydania decyzji Naczelnika Miasta i Gminy [...] z [...] kwietnia 1975 r. nie spełniał ustawowego kryterium wieku (ukończone 65 lat). Jednakże, kryterium to spełniała małżonka rolnika – Z.J. – w dniu wydania decyzji miała ukończone 61 lat i wyraziła zgodę na przejęcie gospodarstwa (w oświadczeniu podpisanym przez Z.J. widnieje zapis "przyjmuje warunki przekazania gospodarstwa"). W tej sytuacji spełniony został warunek z art. 3 ust. 1 i art. 17 ust. 1 ustawy. Decyzja Naczelnika Miasta i Gminy [...] z [...] kwietnia 1975 r., wbrew zarzutom skarżącego, nie została wydana z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). Nie zaistniały również pozostałe podstawy stwierdzenia nieważności decyzji, przewidzianych w art. 156 § 1 k.p.a. Odnosząc się do zarzutu skarżącego, dotyczącego błędów pisarskich w decyzji Naczelnika Miasta i Gminy [...] Minister wskazał, że nie stanowią one rażącego naruszenia prawa, a tym samym nie mogą stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej. Okoliczność śmierci F.J. (w dniu [...] października 1975 r.), dzień po wydaniu decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (tj. w dniu [...] października 1975 r.), nie może stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta i Gminy [...] z [...] kwietnia 1975 r. W chwili bowiem wydawania i doręczenia zaskarżonej decyzji F.J. żył. Niezasadny jest również zarzut skarżącego dotyczący niewyrażenia zgody przez Z.J. na warunki przejęcia gospodarstwa oraz braku odpowiedniego wieku po stronie F.J. Jak wcześniej zostało wyjaśnione, w aktach sprawy znajdują się dokumenty wskazujące na wyrażenie zgody na przejęcie gospodarstwa. Dodatkowym potwierdzeniem wyrażenia zgody na warunki przejęcia tego gospodarstwa może być również pisemna deklaracja złożona przez Z.J. na egzemplarzu decyzji Naczelnika Miasta i Gminy w [...], o odbiorze decyzji i niewnoszeniu odwołania. Przejmowane gospodarstwo stanowiło wspólność ustawową, a Z.J. (żona F.) w dniu wydania decyzji spełniała ustawowe kryterium wieku. Zarzut dotyczący braku odpowiedniego wieku po stronie F.J. jest zatem bezpodstawny. Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] marca 2018 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł J.J. Podniósł, że wniosek z 16 kwietnia 1975 r. podpisał tylko F.J., który nie spełniał kryterium wieku, a Z.J. nie wyraziła zgody na przejęcie gospodarstwa rolnego i nie podpisała się pod wnioskiem. Ponadto decyzją, którą faktycznie przejęto gospodarstwo, była decyzja z [...] sierpnia 1975 r. Dwie wcześniejsze decyzje: z [...] czerwca 1975 r. i z [...] kwietnia 1975 r., były decyzjami "pustymi", dlatego skarżący zwraca się o stwierdzenie nieważności także decyzji z [...] sierpnia 1975 r. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W ocenie sądu skarga nie ma usprawiedliwionych podstaw. W przedmiocie przejęcia na własność Państwa gospodarstwa rolnego położonego we wsi [...] (działki ewidencyjne nr: [...],[...],[...] i [...]), stanowiącego własność F. i Z. małż. J., Naczelnik Miasta i Gminy [...] rzeczywiście wydał trzy decyzje: z [...] kwietnia 1975 r., z [...] czerwca 1975 r. oraz z [...] sierpnia 1975 r. W niniejszej sprawie przedmiotem postępowania o stwierdzenie nieważności (prowadzonego w oparciu o art. 156 § 1 k.p.a.) była tylko pierwsza z nich, tj. decyzja z [...] kwietnia 1975 r. W stosunku do pozostałych dwóch decyzji (z [...] czerwca 1975 r. oraz z [...] sierpnia 1975 r.) prowadzone były osobne postępowania nadzorcze. Nie można uznać, że decyzja z [...] kwietnia 1975 r. była decyzją nieistniejącą ("pustą", jak określa ją skarżący). Posiada ona bowiem niezbędne elementy, jakie powinna zawierać decyzja administracyjna – oznaczenie organu, który ją wydał, adresata, datę, rozstrzygnięcie, uzasadnienie, pouczenie o możliwości zaskarżenia oraz podpis osoby upoważnionej do reprezentowania organu (zob. art. 99 § 1 k.p.a. w wersji z 1975 r., obecnie art. 107 § 1 k.p.a.). Jej odbiór został również pokwitowany przez Z.J. (co oznacza, że weszła do obrotu prawnego), z adnotacją o antydatowaniu i ze zrzeczeniem się odwołania. Istniał więc przedmiot postępowania nadzorczego, w przeciwnym razie wniosek skarżącego o stwierdzenie nieważności byłby bezprzedmiotowy. Ponieważ była to chronologicznie pierwsza decyzja w sprawie, nie można też uznać, że rozstrzygała sprawę już poprzednio rozstrzygniętą decyzją ostateczną (art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a.). Taki zarzut stawiany był dwóm następnym decyzjom, ale o wadach decyzji z [...] sierpnia 1975 r., wbrew temu, czego oczekuje skarżący, nie orzekano w tym postępowaniu, ale w odrębnym. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z 29 maja 1974 r. o przekazywaniu na własność Państwa gospodarstw rolnych za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), który to przepis stanowił podstawę prawną decyzji z [...] kwietnia 1975 r., "Państwo na wniosek rolnika przejmie na własność gospodarstwo rolne za rentę, jeżeli przekaże on wszystkie nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa, obejmujące co najmniej 2 ha gruntów rolnych i leśnych, a ponadto: 1) osiągnął wiek 65 lat mężczyzna, a 60 lat kobieta albo 2) zaliczony został do jednej z grup inwalidów, w myśl przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin." Przy czym przejęcie gospodarstwa stanowiącego wspólność ustawową małżonków (jak w tym wypadku) wymagało zgody ich obojga (art. 3 ust. 1), a renta w zamian za gospodarstwo rolne przysługiwała łącznie obydwu małżonkom, choćby warunki do renty spełniał tylko jeden z nich (art. 17 ust. 1 ustawy z 1974 r.). Ponieważ Z.J. spełniała przesłankę wiekową do przekazania gospodarstwa za rentę (osiągnęła 60 lat), a F.J. nie (nie osiągnął 65 lat), to w okolicznościach tej sprawy, po wyrażeniu przez nich obojga zgody na przejęcie gospodarstwa, rentę mogli uzyskać obydwoje małżonkowie. W powyższym stanie prawnym przyjąć należy zatem, że z wnioskiem (z 16 kwietnia 1975 r.) o wszczęcie postępowania w przedmiocie przejęcia na własność Państwa gospodarstwa rolnego za rentę mógł wystąpić F.J., gdyż miał w tym interes prawny (zob. art. 25 k.p.a. w brzmieniu z 1975 r., obecnie art. 28 k.p.a.), chcąc uzyskać rentę (jak podał we wniosku z uwagi na zły stan zdrowia), a Z.J. mogła na to wyrazić zgodę już w trakcie postępowania, bez konieczności składania podpisu na samym wniosku. Jej zgoda była bowiem warunkiem przejęcia gospodarstwa za rentę, ale nie warunkiem żądania wszczęcia postępowania w sprawie. W aktach sprawy znajduje się oświadczenie Z.J. (bez daty) o przyjęciu warunków przekazania gospodarstwa za rentę i wyrażeniu zgody "na zagospodarowanie mojej ziemi przez Urząd Miasta i Gminy ...", co należy odczytać jako zgodę na przekazanie gospodarstwa Państwu za rentę. Wprawdzie w tym oświadczeniu słowa "nie wyraża zgody", zamieszczone pod podpisem, zostały skreślone, ale nie wiadomo kiedy, przez kogo i w jakich okolicznościach. Biorąc pod uwagę, że Z.J. kwitując odbiór decyzji z [...] kwietnia 1975 r. zrzekła się odwołania od niej, skarżący musiałby wykazać (potwierdzić odpowiednim orzeczeniem), że oświadczenie Z.J. zostało sfałszowane, aby można było uznać, że treść tego oświadczenia była inna niż ostateczne wyrażenie zgody na przejęcie gospodarstwa. Gdyby takie fałszerstwo się potwierdziło, byłaby to podstawa do ewentualnego wznowienia postępowania nieważnościowego. Do tego czasu należy jednak przyjmować, że Z.J., po niewątpliwie toczących się uzgodnieniach, wyraziła zgodę na przejęcie gospodarstwa za rentę. Na chwilę obecną nie ma bowiem podstaw do kwestionowania prawdziwości jej oświadczenia o wyrażeniu zgody, zwłaszcza w kontekście braku woli odwołania się od decyzji z [...] kwietnia 1975 r. Ponieważ przejęcie gospodarstwa nastąpiło na wniosek rolnika, po wyrażeniu zgody przez obydwoje małżonków, z których jeden spełniał przesłankę wieku (Z.J. ukończyła 60 lat), to nie ma podstaw do uznania rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.) przez decyzję z [...] kwietnia 1975 r., w kontekście norm zawartych w art. 9 ust. 1 w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 17 ust. 1 ustawy z 29 maja 1974 r. o przekazywaniu na własność Państwa gospodarstw rolnych za rentę i spłaty pieniężne. Jak przyjmuje się w orzecznictwie "O rażącym naruszeniu prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt. 2 k.p.a. decydują łącznie trzy przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony, oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze – skutki, które wywołuje decyzja. Oczywistość naruszenia prawa polega na "rzucającej się w oczy" (prima facie) sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia, a przepisem stanowiącym jego podstawę prawną. Musi to być więc wada jednoznacznie ujmowana przez wszystkich. (...) Chodzi więc o przepis niewywołujący rozbieżności w praktyce. Wreszcie skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszającą prawo, to skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności – gospodarcze lub społeczne skutki naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organy praworządnego państwa" (por. wyrok NSA z 2 sierpnia 2018 r., I OSK 2323/16, LEX nr 2558848). W niniejszej sprawie nie sposób mówić nawet o oczywistej sprzeczności rozstrzygnięcia z powołanymi wyżej normami prawnymi, nie mówiąc już o innych przesłankach rażącego naruszenia prawa. W kontekście rażącego naruszenia prawa nieistotne są też różnice w powierzchni gospodarstwa wymienione w poszczególnych decyzjach – w decyzji z [...] kwietnia 1975 r. [...] ha zamiast [...] ha – co może wskazywać na omyłkę pisarską, jeśli w rozstrzygnięciu wymienione zostały poszczególne działki wchodzące w skład przejmowanego gospodarstwa. Skarżący nie wykazał również, że w sprawie wystąpiły inne przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji, wymienione w art. 156 § 1 k.p.a., a sąd, orzekając w granicach sprawy (art. 134 § 1 p.p.s.a.), także ich nie dostrzegł. Mając to na uwadze, na podstawie art. 151 p.p.s.a., sąd oddalił skargę.