I SA/Wa 1102/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Lenart Sędziowie Sędzia WSA Łukasz Trochym Asesor WSA Mateusz Rogala (spr.) Protokolant referent Aneta Suchecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 października 2023 r. sprawy ze skarg J. R. i S. G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] marca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP oddala skargi. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia 14 marca 2023 r. nr DAP-WOSRFR.7280.7-2.2023.JL Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, działając m.in. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołań: S. G. oraz J. R., utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 21 listopada 2022 r. nr [...] odmawiającą J. R. w ½ części oraz S. G. w ½ części potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. B. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonych w miejscowości [...], pow. [...], woj. [...] oraz w miejscowości [...] pow. [...], woj. [...]. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ stwierdził, że wnioskiem z dnia 27 grudnia 1990 r. S. G. wystąpił o przyznanie odszkodowania za mienie pozostawione przez jego krewnego A. B. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej na terenie byłego województwa [...]. Minister wyjaśnił, że decyzjami: z dnia 24 maja 2017 r. nr [...] oraz z dnia 11 czerwca 2019 r. nr [...] Wojewoda Mazowiecki stwierdził, że następcy prawni A. B., tj. odpowiednio S. G. oraz J. R. posiadają prawo do rekompensaty w części dotyczącej nieruchomości w postaci folwarku [...] gm. [...], pow. [...], woj. [...] (ogółem 152,3913 ha wraz z zabudowaniami). Z kolei decyzją z dnia 11 czerwca 2019 r. nr [...] Wojewoda Mazowiecki odmówił J. R. oraz S. G. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nieruchomości [...] w rejonie [...] obwodu [...]; [...], pow. [...], woj. [...] oraz w [...] woj. [...]. Wojewoda podał, że żądanie dotyczące potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość [...] stanowi nieuprawnione rozszerzenie pierwotnie złożonego wniosku, a więc nie może zostać uwzględnione, natomiast w stosunku do nieruchomości położonych w [...] i w [...] organ uznał, że wnioskodawcy nie udowodnili, że nieruchomości te stanowiły własność A. B. Decyzją z dnia 13 marca 2020 r. nr DAP-WOSR-7280-29/2020/JL Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji uchylił w całości decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia 11 czerwca 2019 r. i przekazał sprawę Wojewodzie do ponownego rozpatrzenia. Organ odwoławczy podzielił stanowisko Wojewody w stosunku do majątku [...], natomiast w zakresie dotyczącym nieruchomości położonych w [...] i [...] uznał, że decyzja została wydana z naruszeniem art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., ponieważ organ I instancji nie dokonał oceny całości zgromadzonego materiału dowodowego na okoliczność pozostawienia przez A. B. nieruchomości położonych w miejscowości [...] oraz w miejscowości [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 lipca 2020 r. sygn. akt I SA/Wa 1232/20 oddalił sprzeciw S. G. od powyższej decyzji, zaś Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2021 r. sygn. akt I OSK 1127/21 oddalił skargę kasacyjną od tego wyroku. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy wskazaną na wstępie decyzją z dnia 21 listopada 2022 r. Wojewoda Mazowiecki odmówił J. R. w ½ części i S. G. w ½ części potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez A. B. nieruchomości poza obecnymi granicami RP w miejscowości [...] i w miejscowości [...]. Organ uznał, że strony nie udowodniły, iż A. B. był właścicielem ww. nieruchomości. W dalszej części uzasadnienia zaskarżonej decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że z przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r., poz. 2097, powoływanej dalej jako ustawa z dnia 8 lipca 2005 r.), regulujących tryb potwierdzania prawa do rekompensaty, wynika przede wszystkim konieczność weryfikacji, czy i jakich nieruchomości pozostawionych na Kresach Wschodnich A. B. był właścicielem. Organ powołał następnie przedstawione przez strony dowody na okoliczność, że A. B. był przedwojennym właścicielem nieruchomości położonych w [...] i [...], tj. zaświadczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w [...] z dnia [...] maja 1945 r. nr [...], potwierdzające, że A. B. zgłosił swe prawa jako repatriant i został zarejestrowany w Państwowym Urzędzie Repatriacyjnym w [...], a także zgłosił swe prawa do tartaku, młyna parowego i placów w [...] oraz domu i ogrodu w mieście [...], a także opis i szacunek zastawionego zboża należącego do A. B. jako właściciela obiektu o obszarze 1350 ha, sporządzonego przez Państwowy Bank Rolny Oddział w [...] w dniu [...] września 1939 r., gdzie wśród nieruchomości wymieniony jest m.in. folwark [...]. W ocenie Ministra, pierwszy z wymienionych dokumentów nie stanowi dowodu potwierdzającego prawo własności nieruchomości położonych w [...] i [...], nie jest to bowiem dokument o którym mowa w art. 6 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Tylko orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej stanowi pełnoprawny dowód w postępowaniu o potwierdzenie prawa do rekompensaty, natomiast samo zgłoszenie przez repatrianta prawa do tartaku, młyna parowego i placów w [...] oraz domu i ogrodu w mieście [...] nie jest równoznaczne z uznaniem, że A. B. był faktycznie właścicielem tego mienia. Odnosząc się do drugiego z wymienionych dowodów, Minister stwierdził, że wyżej ocenia informacje zawarte w kwestionariuszu opracowanym dla Biblioteki PAN we [...] w roku 1963/64 przez A. B. czyli osobę wskazaną jako właściciel pozostawionych nieruchomości, gdzie stwierdza on, że: "Powierzchnia majątku z folwarkami [...] i [...] przed 1914 r. wynosiła około 1500 ha przeszło. W roku 1921-23 część fol. [...] została rozparcelowana, zaś pozostałość ok. 100 ha wydzielono moim siostrom A. i M." Organ uznał, że z fragmentu tego jednoznacznie wynika, iż folwark [...] nie należał do A. B., lecz do jego sióstr – A. i M. J. R. oraz S. G. wnieśli na powyższą decyzję skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. J. R. zaskarżyła decyzję Ministra w całości, wniosła o jej uchylenie w całości i zarzuciła jej naruszenie: 1. przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść wydanej decyzji, tj. art. 7 k.p.a. w zw. z art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., poprzez niewyjaśnienie stanu faktycznego oraz błędną ocenę i niewyczerpujące rozpatrzenie całości zgromadzonego materiału dowodowego, co spowodowało błąd w ustaleniach faktycznych, poprzez przyjęcie, że A. B. nie był właścicielem gruntów oraz nieruchomości w [...] i [...], podczas gdy z całości zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że nim był, albowiem ww. folwarki wchodziły w skład majątku ziemskiego [...]; 2. prawa materialnego, tj. art. 2 w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., poprzez brak przyznania skarżącej prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez A. B., położonych w miejscowości [...] i [...], podczas gdy A. B. - poprzednik prawny skarżącej - był ich właścicielem. W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie wprowadza ograniczeń dowodowych, wymieniając jedynie przykładowo możliwe do przeprowadzenia dowody. Tymczasem, jednym z dowodów, który rozwiewa wątpliwości w kwestii wykazania, kto był właścicielem majątku ziemskiego w [...] są powszechnie dostępne informacje zawarte w opracowaniach historycznych. Zdaniem skarżącej, nie jest prawdą, że złożone wraz z wnioskiem dokumenty tylko "opisywały zakres roszczeń wnioskodawcy". Zakres roszczeń wnioskodawcy wynikał z treści samego wniosku i był ujęty szeroko ("nieruchomości pozostawione na terenie byłego województwa [...]"), zaś dołączone dokumenty były tylko dowodami, którymi wówczas wnioskodawca dysponował i które mogły być (i były) uzupełniane później, w toku postępowania, innymi dowodami. Skarżąca zwróciła uwagę, że "majątek ziemski" oznaczał całość dóbr należących do określonych właścicieli ("dziedziców"), a jego ośrodkiem była siedziba właścicieli (dwór, pałac). Majątek ziemski miał własną księgę hipoteczną i był z reguły niepodzielny. Do takiego majątku mogło należeć kilka folwarków (gospodarstw rolnych), położonych w różnych miejscowościach, co nie naruszało jedności tego majątku. W stanie faktycznym niniejszej sprawy ośrodkiem całego majątku ziemskiego był dwór w [...], a należały do niego również folwarki [...], [...] oraz dom i ogród w miejscowości [...]. Właścicielem tego majątku w okresie międzywojennym był W. B., a po jego śmierci w 1932 r. - syn A. B. Błędem organu jest więc odrębne traktowanie nieruchomości ("folwarków") położonych w [...], podczas gdy należały one do całości majątku ziemskiego, którego ośrodkiem byt dwór w [...] - miejsce zamieszkania A. B. Zdaniem skarżącej, okoliczność, że około 100 ha z folwarku [...] "wydzielono" siostrom A. B., nie oznacza, że przeszło na nie prawo własności - mogło przecież chodzić tylko o pobieranie pożytków. S. G. zaskarżył decyzję Ministra w całości, wniósł o jej uchylenie w całości oraz o uchylenie decyzji organu I instancji, a także zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie: 1. art. 138 § 1 pkt 1 i art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 107 § 1 pkt 5 k.p.a., poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji pomimo nieokreślenia w niej przedmiotu rozstrzygnięcia; 2. art. 107 § 3 w zw. z art. 7, art. 8 § 1, art. 9 i art. 11 k.p.a., poprzez brak uzasadnienia dla twierdzeń organu, a to brak wyjaśnienia dlaczego organ nie przyjmuje do wiadomości dowodów dotyczących sprawy, oraz poprzez sprzeczność rozstrzygnięcia Ministra z rozstrzygnięciem zawartym w decyzji Ministra z dnia 14 marca 2023 r.; 3. art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a., poprzez ignorowanie dowodów dotyczących własności bez uzasadnienia. W odpowiedziach na skargi organ wniósł o ich oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skargi nie zasługują na uwzględnienie. W ocenie Sądu, organy obydwu instancji prawidłowo uznały, że w toku postępowania strony nie wykazały, iż A. B. był właścicielem będących przedmiotem wniosku nieruchomości, tj. tartaku, młyna parowego i placów budowlanych – folwark [...], domu i ogrodu – miejscowość [...], i z tej przyczyny zasadnie uznały, że żądanie skarżących w tym zakresie nie mogło zostać uwzględnione. Jak wynika z treści art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty należy dołączyć dowody, które świadczą o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, oraz o rodzaju i powierzchni tych nieruchomości. Dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, mogą być w szczególności: 1) urzędowy opis mienia; 2) orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny; 3) dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw (art. 6 ust. 4). Jak stanowi art. 6 ust. 5 ustawy, w przypadku braku dokumentów, o których mowa w ust. 4 pkt 1 i 2, dowodami, o których mowa w ust. 1 pkt 1, mogą być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: 1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej; 2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2016 r. poz. 2147, z późn. zm.) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty. Ponadto, jeżeli wniosek nie spełnia wymogów określonych w ust. 1-3, wojewoda wzywa wnioskodawcę do usunięcia braków w terminie 6 miesięcy od dnia doręczenia wezwania. Należy zgodzić się ze skarżącą, że użyty w art. 6 ust. 4 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. zwrot "w szczególności" oznacza, że ustawodawca nie ograniczył środków dowodowych mających świadczyć o pozostawieniu nieruchomości wyłącznie do wymienionych w tym przepisie dokumentów. Jednak, w ocenie Sądu, dowody powoływane przez wnioskodawców powinny mieć taki charakter, aby (podobnie jak dokumenty wymienione w art. 6 ust. 4 pkt 1-4 ustawy) jednoznacznie potwierdzać okoliczność, że wnioskodawca lub jego poprzednik prawny był właścicielem nieruchomości, która została opuszczona w warunkach określonych w art. 1 i 2 ustawy. Zdaniem Sądu, w zakresie nieruchomości będących przedmiotem zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji, organy zasadnie uznały, że tego rodzaju dokumentów strony w toku postępowania nie przedstawiły. Jak wynika z załączonego do wniosku z dnia [...] grudnia 1990 r. zaświadczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego w [...] z dnia [...] maja 1945 r. nr [...], A. B. zgłosił swe prawa jako repatriant i został zarejestrowany w Państwowym Urzędzie Repatriacyjnym w [...], a także zgłosił swe prawa do tartaku, młyna parowego i placów w [...] oraz domu i ogrodu w mieście [...] (k. 2 akt administracyjnych). Co istotne, w toku postępowania przed Państwowym Urzędem Repatriacyjnym nie zostało potwierdzone, by A. B. był właścicielem ww. nieruchomości, bowiem nie zostało przedłożone odpowiednie orzeczenie PUR na tę okoliczność, tj. dokument wymieniony w art. 6 ust. 4 pkt 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Wspomniane zaświadczenie potwierdza jedynie, że w 1945 r. A. B. twierdził, iż był właścicielem nieruchomości w [...] i [...], nie potwierdza zaś samego faktu bycia właścicielem, co zasadnie oceniły organy obydwu instancji. Z kolei ze złożonego w toku postępowania opisu i szacunku zastawionego zboża należącego do A. B. jako właściciela obiektu o obszarze 1350 ha, sporządzonego przez Państwowy Bank Rolny Oddział w [...] w dniu [...] września 1939 r. (k. 188 akt administracyjnych) również nie wynika, by A. B. był właścicielem spornych nieruchomości. Sam fakt, że w nagłówku tego dokumentu wpisano m.in. folwark [...] nie jest wystarczające do potwierdzenia, że folwark ten wówczas był własnością A. B. Omawiany dokument nie został sporządzony na okoliczność potwierdzenia prawa własności, do czego zresztą, co oczywiste, Państwowy Bank Rolny nie był uprawniony. Trudno zatem wyciągać z treści opisu i szacunku zboża tak daleko idących wniosków co do prawa własności konkretnych nieruchomości, tj. tartaku, młyna parowego i placów w [...]. W pozostałym zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, szczegółowo opisanym przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, brak jest jakichkolwiek innych dokumentów, które potwierdzałyby prawo własności A. B. do nieruchomości położonych w [...] i [...]. Nie można natomiast, jak czynią to skarżący, wywodzić z faktu, że A. B. był właścicielem dworu w [...], prawa własności położonych w okolicy tego dworu folwarków. Jak wynika z wyżej powołanych przepisów, to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przedłożenia dokumentów mających świadczyć o pozostawieniu nieruchomości poza obecnymi granicami RP. W przypadku niewypełnienia tego obowiązku, organ, zgodnie z art. 6 ust. 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wzywa wnioskodawcę do uzupełnienia braków w terminie 6 miesięcy od dnia doręczenia wezwania. Takie wezwanie organ w niniejszej sprawie wystosował (pisma z dnia 1 października 2008 r. oraz z dnia 4 listopada 2008 r. – k. 10 i 14 akt administracyjnych). Jednak skarżący w wyznaczonym terminie nie nadesłali dokumentów, które w sposób jednoznaczny potwierdzałyby fakt, że A. B. był właścicielem nieruchomości położonych w [...] i [...]. Okoliczności takich organ nie mógł domniemywać w oparciu o "znaczenie historyczne pojęć ‘majątek ziemski’ i ‘folwark’", bowiem potwierdzenie prawa do rekompensaty może nastąpić wyłącznie w przypadku, gdy wszystkie przesłanki przewidziane w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. zostaną przez wnioskodawcę wykazane. Zdaniem Sądu, zgromadzony w rozpoznawanej sprawie materiał dowodowy, w szczególności dokumenty złożone przez strony postępowania, nie stanowią wystarczającego dowodu na potwierdzenie okoliczności pozostawienia majątku, w zakresie nieruchomości w [...] i [...], poza obecnymi granicami RP. Odnosząc się do zarzutu skarżącego dotyczącego nieokreślenia przez organ I instancji przedmiotu postępowania, Sąd stwierdza, że w decyzji Wojewody Mazowieckiego z dnia 21 listopada 2022 r. nr [...] jednoznacznie wskazano, że rozstrzygnięcie odmowne zostało wydane po rozpoznaniu wniosku S. G. o potwierdzenie prawa do rekompensaty i że dotyczy ono nieruchomości położonych w miejscowościach: [...] i [...]. Nie można również zgodzić się ze skarżącym, że rozstrzygnięcie Ministra pozostaje w sprzeczności z rozstrzygnięciem zawartym w decyzji z dnia 14 marca 2023 r. dotyczącej folwarku [...], bowiem rozstrzygnięcie to dotyczyło innej nieruchomości niebędącej przedmiotem niniejszego postępowania. Z tych przyczyn Sąd uznał, że organy obydwu instancji prawidłowo odmówiły skarżącym potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP położonych w miejscowościach [...] i [...], wobec nieudowodnienia, że A. B. był właścicielem tych nieruchomości. Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.