I SA/Wa 1336/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska Sędziowie: WSA Dorota Apostolidis (spr.) WSA Emilia Lewandowska Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2011 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaty świadczeń alimentacyjnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza W. z dnia [...] marca 2011 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia [...] maja 2011 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza W. z dnia [...] marca 2011 r., nr [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu wypłaconych P. S. świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami – przypisanych do zwrotu dłużnikowi alimentacyjnemu decyzją tego organu z dnia [...] lutego 2011 r., nr [...]. Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym: Decyzją z dnia [...] lutego 2011 r., wydaną z upoważnienia Burmistrza W., Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w W. ustalił obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego – J. S., świadczenia z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami przyznanego osobie uprawnionej – P. S. w okresie od 1 października 2009 r. do 30 września 2010 r. Wnioskiem z dnia 22 lutego 2011 r. J. S. wystąpił o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzją z dnia [...] marca 2011 r. Burmistrz W. odmówił umorzenia powyższych należności i wskazał, że w celu ustalenia aktualnej sytuacji dochodowej, zdrowotnej i rodzinnej wnioskodawcy przeprowadzono wywiad, z którego wynika, że jest on osobą rozwiedzioną, prowadzącą samodzielnie gospodarstwo domowe, ma ograniczoną władzę rodzicielską wobec swoich dzieci i nie posiada obecnie żadnego źródła utrzymania. Od dnia 23 października 2009 r. jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w W. jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. Do 2008 r. wnioskodawca pracował w zawodzie kierowcy lecz prawo jazdy odebrane zostało za jazdę pod wpływem alkoholu, natomiast obecnie pracuje dorywczo. W związku z powyższym organ uznał, że w chwili obecnej nie zachodzą okoliczności kwalifikujące do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, bowiem wnioskodawca jest osobą w wieku aktywności zawodowej, o dobrym stanie zdrowia i powinien samodzielnie czynić starania celem spłaty zadłużenia i łożenia bieżących alimentów na dzieci. Na skutek odwołania od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. decyzją z dnia [...] maja 2011 r. utrzymało ją w mocy i wskazało, że w wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, iż wnioskodawca aktualnie odzyskał prawo jazdy, jednak ma problem ze znalezieniem stałej pracy, z uwagi na fakt, że był karany. Jest on osobą zdrową, w wieku aktywności zawodowej. W aktach sprawy znajduje się pismo Powiatowego Urzędu Pracy informujące, że w dniu 11 marca 2011 r. J. S. otrzymał skierowanie do pracy w zawodzie kierowcy [...], jednak zwrócił je, gdyż nie został zatrudniony z powodu [...]. Oceniając materiał dowodowy organ uznał, że nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń, tym bardziej, że wnioskodawca posiadał stałe zatrudnienie, ale utracił je w związku ze stratą prawa jazdy za kierowanie pod wpływem alkoholu. Nie jest to zatem okoliczność, która mogłaby usprawiedliwiać uchylanie się od łożenia środków finansowych na utrzymanie rodziny, a poprzez umorzenie zadłużenia obciążenie nim budżetu państwa. Organ podał, że nie kwestionuje trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy, wobec czego poinformował go o możliwości rozłożenia należności na raty. Od powyższej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł J. S. wnosząc o uchylenie decyzji I i II instancji. W uzasadnieniu wskazał, że przy wydawaniu decyzji organy skupiły się bardziej na tym co może zaistnieć w przyszłości, nie zaś na aktualnym stanie. U podstaw decyzji odmownej legła bowiem perspektywa możliwości osiągnięcia lepszych zarobków, czy zaistnienia zdarzeń powodujących przysporzenie majątkowe na rzecz skarżącego. Takie postępowanie zbędnym czyni zapis zawarty w art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 1, poz. 7 ze zm.). O wszystkim decydowałaby bowiem perspektywa zarobkowania w przyszłości, nie zaś aktualna sytuacja dochodowa i rodzinna. Takie podejście do sprawy, nie uwzględnia niekorzystnych sytuacji, które mogą zaistnieć w przyszłości, tj. choroba, kalectwo, wypadek, załamanie rynku pracy. Zdaniem organu sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego może co do zasady stanowić przesłankę umorzenia należności, jednakże wybór rozstrzygnięcia ostatecznie należał do tego organu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, pod kątem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sąd ocenia kwestionowane rozstrzygnięcie organu pod kątem jego zgodności z obowiązującymi przepisami prawa materialnego i procesowego. W sytuacji, gdy sąd uzna, że organ wydając decyzję uchybił przepisom prawa w stopniu rażącym, albo mającym lub mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, eliminuje taką decyzję z obrotu prawnego. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie, sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, stanowiący materialno-prawną podstawę zaskarżonej decyzji, umożliwia na wniosek dłużnika alimentacyjnego, umorzenie jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, z uwzględnieniem sytuacji dochodowej i rodzinnej. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej. Z przywołanej normy prawnej wynika, że rozstrzygnięcie organu w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego ma charakter uznaniowy, na co w szczególności wskazuje użyty w treści dyspozycji tej normy zwrot "organ może". Z powyższego wynika, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy stanowi co do zasady przesłankę umorzenia przez organ właściwy wierzyciela tego rodzaju należności, jednakże wybór rozstrzygnięcia po dokonaniu jej analizy, należy ostatecznie do organu administracji, który przedstawia swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny, w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez sąd sprowadza się do badania, czy organ przy wydaniu tej decyzji nie przekroczył granic uznania dozwolonego prawem oraz czy właściwie ocenił stan faktyczny sprawy, a także czy należycie uzasadnił rozstrzygnięcie z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa. Jakkolwiek uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w przedmiocie umorzenia należności oznacza, że organ orzekający może, ale nie musi umorzyć należności, to jednak decyzje wydane w tym trybie nie mogą być dowolne. Wymagają uzasadnienia odpowiadającego dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a., który stanowi, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Podkreślenia wymaga, że w szczególności decyzje odmowne (negatywne) dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi zatem wynikać między innymi, iż organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Uzasadnienie realizować winno wyrażoną w art. 11 k.p.a. zasadę przekonywania, zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny wyjaśniać stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możności doprowadzić do wykonania przez strony decyzji. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji w części obejmującej odmowę umorzenia zadłużenia skarżącego z tytułu świadczeń alimentacyjnych nie spełnia wskazanych wymogów. Organ nie podał przekonujących argumentów przemawiających za odmową umorzenia J. S. należności wypłaconych tytułem świadczeń alimentacyjnych. Organ wskazał, że w trakcie przeprowadzonego z wnioskodawcą wywiadu ustalono, że jest on osobą rozwiedzioną, prowadzącą samodzielnie gospodarstwo domowe, ma ograniczoną władzę rodzicielską i obecnie nie posiada stałego źródła utrzymania. Organ ustalił, że skarżący od dnia 23 października 2009 r. jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w W. jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. Z zebranego wywiadu wynikało, że J. S. do 2008 r. pracował w zawodzie kierowcy, ale prawo jazdy zostało mu odebrane za jazdę pod wpływem alkoholu, przy czym czyni on obecnie starania celem odzyskania prawa jazdy. Organ ustalił, że skarżący pracuje dorywczo i dochód z tej pracy wyniósł w lutym 2011 r. – [...] zł. Powodem dla jakiego organ I instancji odmówił umorzenia należności była okoliczność, że wnioskujący jest osobą w wieku aktywności zawodowej, o dobrym stanie zdrowia i powinien samodzielnie czynić starania celem spłacenia zadłużenia wobec OPS w W. i łożenia bieżących alimentów na rzecz dzieci. Organ I instancji nie zważył prawidłowo okoliczności faktycznych, które pomimo ich wskazania przez wnioskującego na poparcie trudnej sytuacji materialnej nie zostały poddane merytorycznej ocenie. Wobec treści uzasadnienia wskazać należy, że do powyższych okoliczności organ w ogóle się nie odniósł. Oceniając z kolei decyzję SKO pod tym kątem stwierdzić należy, że dokonana przez organ ocena materiału dowodowego nosi znamiona dowolności, a wręcz sprzeczności, jest przy tym zdaniem sądu pobieżna, przez co nie spełnia standardów wynikających z art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., obligujących organy do podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Organ ma obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, a następnie oceny, na podstawie jego całokształtu, czy dana okoliczność została udowodniona. Podobne wady zawierają decyzje obu organów, pomimo uzupełnienia w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji okoliczności faktycznych o kwestie wysokości łącznego zadłużenia skarżącego wynoszącego [...] zł oraz braku składników majątkowych i oszczędności w zasobach J. S. Nie można na gruncie niniejszego stanu faktycznego zgodzić się ze stwierdzeniem, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie ma charakteru szczególnego, w okolicznościach, gdy skarżący jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Bezspornym jest, że na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów obowiązuje zasada regresu, polegającego na zwrocie przez dłużnika alimentacyjnego świadczenia, jakim skredytowano wierzytelność alimentacyjną wynikającą z orzeczenia sądu rodzinnego. Co więcej, z zasady tej wyprowadza się zasadę samofinansowania funduszu alimentacyjnego, a więc równego poziomu wpływów (z tytułu zwrotów żądanych od dłużników) i wydatków (z tytułu świadczeń wypłacanych osobom uprawnionym do alimentacji). Niemniej jednak w sytuacji, gdy ustawodawca wprowadza wyjątki od tych zasad, umożliwiając umorzenie należności w całości lub w części, rzeczą organu jest szczegółowa analiza sytuacji ubiegającego się o umorzenie i uwzględnienie wszystkich okoliczności, które składają się na "sytuację dochodową i rodzinną", o jakiej mowa w art. 30 ust, 2 cyt. ustawy. Nie może być wątpliwości, że pojęcie to obejmuje całokształt sytuacji osobistej, w tym także uzyskiwane dochody, status materialny, stan zdrowia, sytuację życiową. Brak uwzględnienia w realiach rozpoznawanej sprawy wszystkich tych okoliczności. Przede wszystkim jednak sprzeczności, w które popada organ stwierdzając w uzasadnieniu, że w oparciu o przywołaną prawidłowo podstawę prawną, której dyspozycja została wypełniona - wobec stwierdzenia trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej, organ w rezultacie nie znajduje podstawy do umorzenia należności. Organ stwierdza, że "sytuacja materialna dłużnika może w przyszłości ulec zmianie w wyniku podjęcia lepiej płatnej stałej pracy bądź zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie majątku dłużnika". Organ stwierdza, że trudna sytuacja dłużnika w dacie orzekania nie musi oznaczać umorzenia należności, pomimo przyjęcia, iż "należy bowiem w świetle zgromadzonego materiału dowodowego zgodzić się z wnioskodawcą, że obecnie jednorazowa spłata zadłużenia przekracza jego możliwości finansowe", co wskazuje, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co obliguje sąd do ich uchylenia. W orzecznictwie wielokrotnie wskazuje się na rolę organu odwoławczego, który winien ponownie rozpoznać sprawę i orzec mając na względzie przeprowadzoną analizę obowiązującego stanu prawnego oraz poczynione przez siebie ustalenia faktyczne, aktualne na dzień podejmowania rozstrzygnięcia. To, czy organ odwoławczy prawidłowo z tej roli się wywiązał, wynikać winno z ostatecznie zajętego stanowiska, popartego należytym przedstawieniem przesłanek jakie organ wziął pod uwagę. Rola uzasadnienia decyzji nabiera szczególnej wagi w sprawach w których organ działa w ramach uznania administracyjnego. Jeżeli zatem organ stwierdza, że zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do uwzględnienia wniosku strony i np. umorzenia zadłużenia, to ma obowiązek wyraźnie wskazać, jakie konkretne argumenty o tym przesądziły. Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w którym stwierdzono, że organ winien przekonać wnioskującą stronę, iż nie ma racji, twierdząc, że nie jest w stanie spłacić należności i jednocześnie wskazać, jakie możliwości w tym zakresie strona realnie posiada (wyrok z dnia 17 marca 2008 r., sygn. akt: V SA/Wa 2985/07). Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji w tej części, która stanowi o rozważaniach i ustaleniach Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. wykazała, że zajęte stanowisko w sprawie organ przedstawił w sposób nie odpowiadający wymogom określonym przez art. 107 § 3 k.p.a. Według ustaleń Kolegium J. S. nie posiada rodziny na swoim utrzymaniu. Jednocześnie organ jednak nie wskazuje, że na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny ustalony przez sąd na rzecz jego [...] dzieci na łączną kwotę [...] zł miesięcznie i czy obowiązek ten J. S. obecnie wypełnia. Argumentując zajęte stanowisko w sprawie organ odwoławczy nie odwołał się do jakiejkolwiek konkretnej kwoty, czy to istniejącej należności, uzyskiwanych dochodów, czy też ponoszonych przez skarżącego stałych wydatków. Ponownie rozpoznając sprawę organ zobowiązany będzie uwzględnić przedstawione przez sąd uwagi odnosząc je do aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, nie przesądzając ostatecznego wyniku sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.