I SA/Wa 1411/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marek Wroczyński (spr.) Sędziowie: WSA Dorota Apostolidis WSA Mirosław Gdesz Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 sierpnia 2013 r. sprawy ze skargi J. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata A. B., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz tytułem 23% podatku od towarów i usług kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm. – dalej jako Kpa), po rozpatrzeniu odwołania J. Z. (dalej: wnioskodawca, skarżący) od decyzji Wójta Gminy S. z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uchyliło w/w decyzję organu I instancji w całości i umorzyło należności w kwocie [...] zł łącznie z odsetkami wypłacone na rzecz syna D. w okresie od 1 października 2008 r. do 13 marca 2009 r. Jednocześnie odmówiło umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń na rzecz syna T. za okres od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie, organ odwoławczy wyjaśnił, że wnioskiem z dnia 1 października 2010 r. J. Z. wystąpił o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jednocześnie wskazał, że w przedmiotowej sprawie toczyło się już postępowanie zakończone decyzją ostateczną, która w wyniku zaskarżenia do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wyrokiem z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 511/11 została uchylona zaskarżona decyzja wraz z poprzedzającą ją decyzją organu I instancji, zaś decyzja Wójta Gminy S. z dnia [...] maja 2012 r. jest kolejną zapadłą po ponownym rozpoznaniu sprawy. Odmawiając umorzenia należności organ I instancji wskazał, że zaległość powstała na skutek wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie zasiłkowym 2008/2009 tj. od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. dla uprawnionych D. Z. w kwocie [...] zł i T. Z. w kwocie [...] zł. Powstanie tego zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania wnioskodawcy, który nie wywiązywał się z obowiązku alimentacyjnego nałożonego wyrokiem Sądu, zatem dłużnik winien liczyć się z koniecznością zapłaty należności. Organ I instancji wyjaśnił, że żądanie zwrotu kwoty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może być postrzegane jako dodatkowa uciążliwość, czy kara, ale prosty zwrot kwoty świadczeń wypłacanych na rzecz osoby uprawnionej. Jeśli Sąd nie zwalnia dłużnika z obowiązku alimentacji, to nie ma powodów, dla których organ miałby umarzać te należności. Odwołanie od decyzji Wójta Gminy S. z dnia [...] maja 2012 r. złożył J. Z. podnosząc, że jego syn D. od 20 czerwca 2008 r. wspólnie z nim zamieszkuje i jest na jego utrzymaniu. Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. w dniu [...] września 2012 r. uchyliło w/w decyzję organu I instancji w całości i umorzyło J. Z. należności w kwocie [...] zł łącznie z odsetkami wypłacone na rzecz syna D. w okresie od 1 października 2008 r. do 13 marca 2009 r. Jednocześnie odmówiło umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń na rzecz syna T. za okres od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wyjaśnił, że prawne możliwości skorzystania przez dłużnika alimentacyjnego z dobrodziejstwa umorzenia jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty stwarza przepis art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2012, poz. 1228 ze zm.). Przesłankami jego zastosowania są natomiast "sytuacja dochodowa i rodzinna". Organ odwoławczy wyjaśnił, że sytuację tę ustalono na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia 29 listopada 2010 r., wywiadu alimentacyjnego z dnia 9 stycznia 2012 r. oraz przesłuchania strony w dniu 7 maja 2012 r. Na podstawie uzyskanych w ten sposób informacji organ ustalił, że J. Z. zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z pełnoletnim synem D., utrzymuje się z pracy dorywczej, uzyskując dochód ok. [...] zł. jest także właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] ha przeliczeniowego. Posiada wykształcenie zasadnicze w zawodzie [...]. Na podstawie analizy akt sprawy organ odwoławczy ocenił, że w całym okresie wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna D. tj. od dnia 1 października 2008 r. do dnia 13 marca 2009 r. zamieszkiwał on wraz z ojcem. Organ podkreślił, że fakt ten został potwierdzony również w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 511/11. W tej części organ odwoławczy zakwestionował stanowisko Wójta Gminy S., według którego okoliczność ta nie jest jednoznaczna. W ocenie organu odwoławczego w wymienionym okresie wnioskodawca był podwójnie obciążony finansowo na rzecz syna D., bowiem utrzymywał go zaspakajając wszystkie jego potrzeby i jednocześnie był zobowiązany do płacenia na jego rzecz alimentów do rąk matki faktycznie nie zajmującej się synem. Zdaniem organu odwoławczego jest to okoliczność mająca istotny wpływ na sytuację dochodową i rodzinną J. Z. i dająca podstawę do umorzenia świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna D. Jednocześnie organ odwoławczy wyjaśnił, że nie znalazł podstaw do umorzenia w całości bądź w części tego rodzaju świadczeń w odniesieniu do drugiego syna T., bowiem wnioskodawca posiada możliwości zarobkowe i może wywiązać się z obowiązku zwrotu wypłaconych świadczeń. Organ nie stwierdził, aby w sprawie zachodziły szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie w całości kwoty tych świadczeń. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył J. Z. W uzasadnieniu skargi wskazał, że nie czuje się "winien wyłudzenia pieniędzy z funduszu alimentacyjnego", a "winą za taki stan rzeczy" obarczył Sąd Rejonowy w P. Wydział Rodzinny i Nieletnich, Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w S. i G. oraz Komornika przy Sądzie Rejonowym w G. Zdaniem skarżącego instytucje te wiedziały, że syn D. zamieszkuje z nim od 20 czerwca 2008 r. a mimo to wydawały niesprawiedliwe rozstrzygnięcia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wniosło o jej oddalenie podkreślając, że zaskarżona decyzja została wydana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności faktycznych, a ich ocena skonkretyzowana w rozstrzygnięciu. Odnosząc się do zarzutów skargi organ wyjaśnił, że dotyczą one wadliwej zdaniem skarżącego działalności instytucji, nie podlegających jego ocenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie podkreślić należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny nie orzeka o istocie sprawy administracyjnej, czyli nie przyznaje określonych uprawnień, jak i nie odmawia ich przyznania, lecz rozstrzyga o legalności decyzji, to jest o ich zgodności z prawem na podstawie stanu prawnego i faktycznego istniejącego w dniu wydania zaskarżonej decyzji. Działając zaś w granicach kompetencji wynikających z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) w związku z art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwaną p.p.s.a. (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), sąd administracyjny jest obowiązany skontrolować, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu, czy też to prawo narusza i w zależności od tej oceny orzec w sposób przewidziany w art. 145 lub art. 151 p.p.s.a. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji, Sąd stosownie do treści art. 134 p.p.s.a. nie jest związany granicami skargi. Przepis ten umożliwia Sądowi wszechstronne i obiektywne zbadanie sprawy niezależnie od podniesionych zarzutów. Z akt sprawy wynika, że decyzją Dyrektora GOPS w S. z dnia [...] listopada 2010 r. orzeczono o obowiązku zwrotu przez J. Z. należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z ustawowymi odsetkami na rzecz uprawnionych T. i D. Z. Z wnioskiem o umorzenie należności za okres zasiłkowy 2008/2009 zwrócił się J. Z. Okolicznością bezsporną w sprawie jest, że w całym okresie wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna D. Z. tj. od dnia 1 października 2008 r. do dnia 13 marca 2009 r. zamieszkiwał on z zobowiązanym do alimentacji ojcem. Fakt ten poza oświadczeniem skarżącego został potwierdzony również w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 511/11, który uchylając decyzje organów obu instancji stwierdził, że przekroczyły one granice uznania administracyjnego i nie dokonały prawidłowej wykładni użytego przez ustawodawcę w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pojęcia "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną", co w konsekwencji doprowadziło do sytuacji, że skarżący od dnia 20 czerwca 2008 r. (od tej daty syn z nim zamieszkiwał) do dnia [...] marca 2009 r. był podwójnie obciążony finansowo na rzecz syna D. – utrzymywał go zaspokajając w pełni wszystkie jego potrzeby i jednocześnie zobowiązany był do płacenia na jego rzecz alimentów do rąk matki faktycznie nim się nie zajmującej. Słusznie zatem organ odwoławczy rozpoznając ponownie sprawę uznał, że jest to okoliczność mająca istotny wpływ na sytuację dochodową i rodzinną skarżącego i dająca podstawę do przychylenia się do wniosku o umorzenie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna D. Jakkolwiek skarżący zdaje się kwestionować w całości zaskarżoną decyzję to rozstrzygnięcie w części dotyczącej umorzenia świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz syna D. jest dla niego korzystne i zgodne z jego wnioskiem. Sąd podziela także rozstrzygnięcie organu odwoławczego o odmowie umorzenia skarżącemu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz syna T. Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z treści tego unormowania wynika w sposób nie budzący wątpliwości uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie, na co zresztą trafnie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Tym samym wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zależy wyłącznie od woli organu właściwego wierzyciela nawet wtedy, gdy w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające jego uwzględnienie, z tym jednak zastrzeżeniem, iż nie może to oznaczać dowolności podjętego rozstrzygnięcia. Jego wydanie musi bowiem zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 30 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, oraz jej analizą, z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego, co wynika także z art. 25 wskazanej ustawy. Organ administracji powinien zatem nie tylko poczynić ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 Kpa), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 Kpa), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 Kpa), ale także załatwić sprawę, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kpa). Organ właściwy wierzyciela powinien więc rozważyć szczegółowo kwestie istnienia bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz okoliczności uzasadniające zakres jej ewentualnego zastosowania, co następnie winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. W orzecznictwie sądowym nie budzi natomiast wątpliwości, iż sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Zdaniem sądu materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. Wniosek skarżącego został bowiem rozpatrzony przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej przez niego przedstawionej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Skarżący zresztą ustaleń tych nie kwestionuje, ani też nie wskazuje, że jakichś dowodów nie przeprowadzono. Zauważyć przy tym trzeba, iż wprawdzie sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy może, co do zasady stanowić przesłankę umorzenia przez organ właściwy wierzyciela tego rodzaju należności, jednakże wybór rozstrzygnięcia po dokonaniu jej analizy, jak już wyżej wskazano, należy ostatecznie do organu administracji, który w rozpatrywanej sprawie przedstawił swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny. W orzecznictwie sądowym nie budzi natomiast wątpliwości, że za wyjątkową nie może zostać uznana sytuacja będąca efektem zawinionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji. W przeciwnym wypadku naganne działania dłużnika, sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłacanych zaliczek alimentacyjnych, uprzednio spełnianych na koszt podatnika. Nie można przy tym zapominać o charakterze zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci mają charakter obligatoryjny. Ponadto należy mieć na uwadze fakt, że wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego (lub świadczeń z nim związanych) mają charakter wyjątkowy i jako takie, zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi, powinny być interpretowane w sposób ścisły a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Na podstawie wywiadu środowiskowego, wywiadu alimentacyjnego oraz przesłuchania strony ustalono, że skarżący utrzymuje się z prac dorywczych, jest właścicielem gospodarstwa rolnego, posiada wykształcenie w zawodzie [...], stan jego zdrowia umożliwia mu wykonywanie prac różnego rodzaju. Prawidłowo więc wywiódł organ odwoławczy, że skarżący posiada własne możliwości aby wywiązać się z nałożonego obowiązku zwrotu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz syna T. Zdaniem Sądu na gruncie niniejszej sprawy organ odwoławczy prawidłowo zastosował przepis art. 138 § 1 pkt 2 Kpa wydając decyzję o charakterze merytoryczno-reformatoryjnym. Stan faktyczny sprawy ustalony przez organ I instancji był bowiem niewątpliwy, nie zachodziła potrzeba uzupełnienia materiału dowodowego, a słuszne zakwestionowanie merytorycznego rozstrzygnięcia organu I instancji wynikało z jego nieprawidłowości w części. Organ odwoławczy nie naruszył także zakazu reformationis in peius. Spełnione zatem zostały warunki do wydania rozstrzygnięcia na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 Kpa. Z tych też względów Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a.orzekł jak w sentencji wyroku.