I SA/Wa 1482/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska Sędziowie WSA Jolanta Dargas WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant Zbigniew Dzierzęcki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 lutego 2011 r. sprawy ze skargi S. W., L. W., R. W., R. W. i R. W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oddala skargę. Minister Skarbu Państwa, po rozpatrzeniu odwołania S. W., R. W., R. W., R. W., L. W., decyzją z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2010 r., nr [...] odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty S. W., R. W., R. W., R. W. oraz L. W. z tytułu pozostawienia przez R. W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości N. w województwie [...]. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Pismem z dnia 21 października 2005 r. S. W., R. W., R. W., R. W. oraz L. W. złożyli wniosek o ustalenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wniosek obejmował nieruchomości pozostawione przez R. W. położone w miejscowości N. w woj. [...]. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lutego 2010 r., nr [...] odmówił potwierdzenia wnioskodawcom prawa do rekompensaty. W uzasadnieniu organ stwierdził, że ze zgromadzonych w sprawie dowodów nie wynika, by R. W. opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn określonych w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.). Wojewoda [...] zaznaczył, iż R. W. nie był właścicielem przedmiotowej nieruchomości w dniu 1 września 1939 r. Powyższe prawo nabył już po zmianie granic państwowych, po ośmiu latach od zakończenia wojny. Od powyższej decyzji S. W., R. W., R. W., R. W. oraz L. W. złożyli odwołanie. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [....] maja 2010 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2010 r., nr [...]. W uzasadnieniu organ podał, że z treści art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wynikają przesłanki otrzymania prawa do rekompensaty. Minister zauważył, że art. 2 tej ustawy nie zawiera przesłanki w postaci posiadania prawa własności do nieruchomości na dzień 1 września 1939 r. W konsekwencji za nieuzasadnione należy uznać twierdzenie organu wojewódzkiego jakoby dla potwierdzenia prawa do rekompensaty właściciel pozostawionych nieruchomości musiał dysponować prawem do jej własności na dzień 1 września 1939 r. Organ odwoławczy zaznaczył, że z przytoczonych przepisów wynika jednak, że właściciel mienia musiał posiadać tytuł własności nieruchomości na chwilę jej pozostawienia. Regulacja art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wprowadza także dodatkową przesłankę w postaci istniejącego przymusu, pod którego wpływem musieli działać obywatele polscy opuszczający swoje nieruchomości. Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie precyzuje, co należy uważać za zmuszanie, a zatem trzeba uznać, że przymus, pod wpływem którego działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej, może mieć różny charakter (np. przymus bezpośredni, ekonomiczny, uzasadniona obawa o własne lub najbliższych zdrowie i życie itp.). Biorąc powyższe pod uwagę Minister wskazał, że właściciel pozostawionej nieruchomości kupił ją 10 lipca 1953 r. (po powrocie z łagrów) i pod koniec tego roku opuścił byłe terytorium RP. Zdaniem organu, powyższe okoliczności budzą wątpliwości w kontekście spełnienia przesłanek przyznania prawa do rekompensaty. W świetle art. 1 ustawy jednym z niezbędnych warunków do uzyskania rekompensaty jest bowiem wykazanie przymusu opuszczenia byłych terytoriów RP. Zakupienie budynku mieszkalnego w 1953 r., tj. w chwili, kiedy granice Państwa Polskiego zostały dawno ustalone, przemawia za tym, iż R. W. miał zamiar zamieszkania w nabytej nieruchomości. Oczywistym więc wydaje się, iż nie dokonałby takiej transakcji, gdyby znajdował się w sytuacji "przymuszającej" go do pozostawienia mienia. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu wojewódzkiego według, którego R. W. nie był zmuszony do opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie Ministra, R. W. nie został wypędzony ze swojej nieruchomości, jak również nie zaszły żadne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1 września 1939 r., które zmuszałyby właściciela mienia do opuszczenia nieruchomości. Zdaniem Ministra, potwierdzeniem powyższego stanu rzeczy jest choćby dowód z protokołu przesłuchania R. W. (przeprowadzonego przed Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce - Instytutu Pamięci Narodowej). Z powyższego protokołu wynika, że R. W. po odbyciu kary 8 lat i 2 dni w łagrach powrócił do kraju, tj. do rodziców, którzy mieszkali na terenie Polski. Właściciel nieruchomości zaznaczył ponadto, że w Polsce poza nim nie mieszkał żaden żołnierz jego oddziału bowiem wszyscy mieszkali na B. w miejscowości K. w odległości 5 km od N. Z tak przedstawionego stanu faktycznego sprawy wynika, że żołnierze odbywający analogiczną służbę wojskową z R. W. nie wyjechali z terenów utraconych przez II Rzeczypospolitą Polską, a w związku z tym można przyjąć, iż ewentualny powód, pod wpływem którego działał R. W. opuszczając byłe terytorium RP nie był związany z przymusem wynikającym z wybuchu wojny rozpoczętej 1 września 1939 r. Z akt przedmiotowej sprawy nie wynika również, aby R. W. opuszczając swoją nieruchomość działał pod wpływem przymusu ekonomicznego lub uzasadnionej obawy o zdrowie i życie własne lub najbliższych. W konsekwencji organ uznał, że stronom nie należy się prawo do rekompensaty po właścicielu pozostawionego mienia, gdyż okoliczności w jakich działał R. W. kierując się do kraju nie stanowiły wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej, jak również nie miały związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Od decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] S. W., R. W., R. W., R. W. oraz L. W. wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie: 1) prawa procesowego poprzez niedopełnienie obowiązków spoczywających na organie administracji publicznej z mocy art. 6 kpa, art. 7 kpa, art. 8 kpa, art. 77 kpa, art. 80 kpa, art. 86 kpa, co miało istotny wpływ na wynik sprawy; 2) prawa materialnego, tj. art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez błędną wykładnię tych przepisów, co miało wpływ na wynik sprawy. Skarżący wnieśli o: 1) uchylenie decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2010 r., nr [...] oraz utrzymującej ją w mocy decyzji Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] jako naruszających prawo; 2) zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, na rzecz skarżących według norm przepisanych. W uzasadnieniu podnieśli, że ustalenia Ministra odnośnie braku przesłanek do wypłaty rekompensaty za mienie zabużańskie są całkowicie dowolne. Wnioskodawcy w wielu pismach kierowanych do organów administracji wskazywali w jakich okolicznościach doszło do pozostawienia mienia poza granicami kraju. Sporna nieruchomość w 1938 r. zakupiona została przez A. W. A. i K. W. pod koniec wojny zesłani zostali na S., a R. W. pozbawiony wolności i deportowany na roboty przymusowe od 1945 r. do 1953 r. do ZSRR. W czasie wojny R. W. walczył w partyzantce [...] okręgu N. Z uwagi na działania władz sowieckich, aby nie dopuścić do zaboru mienia siostra K. W. dokonała sprzedaży tej nieruchomości E. J. W lipcu 1953 r. R. W. po powrocie z zesłania zmuszony był ją ponownie odkupić, następnie z uwagi na panującą sytuację polityczną i społeczną, położenie w jakim się znalazł repatriowany był do Polski w listopadzie 1953 r. pozostawiając w miejscowości Nieśwież należącą do niego nieruchomość. Zdaniem skarżących, zdumienie budzi twierdzenie organu, że R. W. nie opuszczał miejscowości N. pod wpływem przymusu. R. W. w czasie wojny służył w [...]. W dniu [...] maju 1945 r. wyrokiem Trybunału Wojskowego Wojsk NKWD skazany został na 10 lat pozbawienia wolności i 5 lat pozbawienia praw obywatelskich. Zwolniony z obozu pracy opuścił go w dniu 1 stycznia 1953 r. Powrócił do miejscowości N., którą z uwagi na represje zmuszony był w tym samym roku opuścić. W aktach sprawy znajduje się szereg dokumentów, które potwierdzają powyższe okoliczności. A przecież jak wynika z orzecznictwa przesłankę istnienia przymusu pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej można udowodnić każdym środkiem dowodowym. Ustalenia organu odnośnie swobody w działaniu R. W. w 1953 r. i wykluczenia związku pomiędzy koniecznością wyjazdu z tamtych terenów z wypędzeniem, przyczynami wynikającymi z wojny rozpoczętej w 1939 r., w kontekście zgromadzonych dowodów, a także w kontekście tła historycznego tamtych czasów, należy uznać za absurdalne. Na dzień opuszczenia miejscowości N. w listopadzie 1953 r. R. W. dysponował tytułem własności, co do pozostawionej nieruchomości. W ocenie skarżących, gdyby R. W. nie zamierzał pozostać w miejscowości N. po powrocie z obozu pracy nie zabiegałby o odzyskanie majątku rodzinnego. R. W. w lipcu 1953 r. odkupił tę nieruchomość, a w listopadzie tego samego roku wskutek permanentnego prześladowania zmuszony był te tereny opuścić, a majątek nieruchomy pozostawić władzom sowieckim. Faktu odkupu nieruchomości nie można oceniać w kategoriach wolnorynkowej transakcji w zupełnym oderwaniu od okoliczności, że był to wcześniej majątek rodziców R. W. i został czasowo zbyty osobie trzeciej tylko w celu uniknięcia jego zaboru przez ówczesne władze. Skarżący podnieśli, że nie można zgodzić się ze stanowiskiem organu, że okolicznością świadczącą o braku przymusu jest fakt pozostania przez innych żołnierzy [...] na terenie B. Okoliczność ta nie wyklucza przesłanki przymusu w przypadku R. W. R. W. w piśmie z dnia 23 lutego 1994 r. kierowanym do Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (załączonym zresztą do akt niniejszej sprawy) wyjaśniał pisemnie, że osoby służące w partyzantce wraz z nim, które pozostały na tych terenach żyły w obawie represji w razie ujawnienia ich przeszłości. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest uzasadniona. Z przepisów art. 1, art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) wynika, że prawo do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej mogą zrealizować będący obywatelem polskim spadkobiercy właściciela tychże nieruchomości tylko wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je w związku z jedną z poniższych przyczyn: 1) w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie umów z lat 1944 -1945; (art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 1 pkt 1-4 tej ustawy); 2) wskutek pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzecząpospolitą Polską, a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. (art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 1a tej ustawy); 3) w wyniku przymusowego opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 2 tej ustawy). Spadkobierca, aby spełnić powyższe wymogi obowiązany był do ich udokumentowania w oparciu o dowody, o których mowa w art. 6 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Dowodami świadczącymi o pozostawieniu nieruchomości, z uwagi na wystąpienie przedstawionych wyżej przyczyn opuszczenia byłego terytorium RP, mogły być w szczególności: urzędowy opis mienia, orzeczenie wydane przez były Państwowy Urząd Repatriacyjny, dokumenty urzędowe, w tym sądowe, a także dokumenty pozyskane z archiwów państwowych Republiki Białoruś, Republiki Litewskiej, Federacji Rosyjskiej, Ukrainy lub innych państw oraz wydane przez władze polskie (art. 6 ust. 1 pkt 1, ust. 4 pkt 1-3 tej ustawy). W przypadku braku dokumentów, o których mowa wyżej, dowodami mogły być oświadczenia dwóch świadków złożone, pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, przed notariuszem, organem prowadzącym postępowanie lub w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, którzy: 1) zamieszkiwali w miejscowości, w której znajduje się nieruchomość pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, lub w miejscowości sąsiedniej; 2) nie są osobami bliskimi - w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 i Nr 281, poz. 2782 oraz z 2005 r. Nr 130, poz. 1087) - właścicieli lub spadkobierców ubiegających się o potwierdzenie prawa do rekompensaty (art. 6 ust. 5 pkt 1 i 2 tej ustawy). Rację należy przyznać Ministrowi Skarbu Państwa, że w niniejszej sprawie S. W., R. W., R. W., R. W., L. W., mimo wezwania organu (pismo Wojewody [...] z dnia [...] października 2008 r.), nie udowodnili na podstawie dowodów, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1, ust. 4 pkt 1-3 powołanej wyżej ustawy, że ich poprzednik prawny R. W. opuścił byłe terytorium RP na skutek wypędzenia lub opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. na podstawie umowy, o której mowa w art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy, czy pozostawił mienie w związku z umową z 1951 r., o której mowa w art. 1 ust. 1a ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Skarżący nie wykazali również, że R. W. był w jakikolwiek sposób zmuszony do opuszczenia byłego terytorium RP na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., czego wymaga przepis art. 1 ust. 2 tej ustawy. Zgromadzone przez organy w postępowaniu administracyjnym oświadczenia R. W. (pisma z dnia 20 stycznia 1989 r., 20 lutego 1998 r., protokół przesłuchania świadka z 16 maja 1991 r., życiorys z 14 stycznia 1992 r.) i jego żony S. W. (pisma z dnia 11 października 2006 r., 23 listopada 2008 r., k-161) oraz umowa z dnia 20 lipca 1953 r., zaświadczenie Związku Sybiraków z dnia 28 sierpnia 1991 r., zaświadczenie Archiwum Państwowego w L. z dnia 24 marca 2010 r. potwierdzają jedynie, że R. W. (były żołnierz [...]) po odbyciu kary pozbawienia wolności powrócił w styczniu 1953 r. do miejscowości N. W dniu 20 lipca 1953 r. zawarł umowę kupna posesji położonej w N. przy ul. [...]. We wrześniu 1953 r. otrzymał dokumenty niezbędne do przesiedlenia się na terytorium Polski, zaś w październiku 1953 r. przekroczył punkt repatriacyjny w T. i udał się do rodziców zamieszkujących we wsi L. koło W., a następnie w listopadzie 1953 r. udał się do brata zamieszkującego w S. Zdaniem Sądu, z materiału dowodowego wynika, że powodem opuszczenia byłego terytorium RP przez R. W. (wówczas niespełna 30-letniego mężczyzny) była chęć dołączenia do najbliższej rodziny, która już wcześniej powróciła do Polski. Zgromadzone w sprawie dokumenty nie potwierdzają, że R. W. przed wyjazdem był prześladowany przez ówczesne władze radzieckie za swą działalność partyzancką, pochodzenie, czy z innych powodów poddany presji przesiedlenia się na terytorium PRL. Z pisma Archiwum Akt Nowych w W. z dnia [...] lipca 2006 r. i pisma PCK z dnia 20 stycznia 2010 r. nie wynika zaś w jakich okolicznościach R. W. opuścił byłe terytorium RP. Wbrew temu co twierdzą skarżący w skardze brak obiektywnego dowodu (dokumentów, zeznań świadków) na to, czy i przez kogo R. W. był represjonowany lub permanentnie prześladowany i na czym te działania konkretnie miały by polegać. Wobec tego w niniejszej sprawie skarżący nie wykazali, że ich poprzednik prawny był zmuszony opuścić byłe terytorium RP i że opuszczenie miejscowości N. miało związek z wojną rozpoczętą w 1939 r. Skoro tak to w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. (opuszczenia przez właściciela pozostawionego mienia byłego terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy) Sąd podziela stanowisko skarżących, że powszechnie znany jest fakt trudnej sytuacji ludności narodowości polskiej, która po II wojnie światowej pozostała poza granicami II RP. Uszło jednak uwadze skarżących, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty (...) nie przewiduje przyznania rekompensaty każdemu właścicielowi który pozostawił mienie i opuścił byłe terytorium RP, a jedynie osobom, które mogą wykazać na podstawie konkretnych i obiektywnych dowodów, że właściciel pozostawionego mienia opuścił byłe terytorium RP na skutek wypędzenia lub podczas ewakuacji dokonanej na podstawie tzw. układów republikańskich, czy opuszczenia terytorium RP w związku z umową graniczną z 1951 r. albo w wyniku zmuszenia do opuszczenia terytorium RP w innych okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. Biorąc to wszystko pod uwagę Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.