I SA/Wa 1587/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Bożena Marciniak, asesor WSA Iwona Ścieszka (spr.), sędzia WSA Przemysław Żmich, Protokolant referent Wiktoria Sosnowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi B.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] marca 2021 r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz B.M. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] maja 2021 r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej: k.p.a.) oraz art. 2 pkt 7 lit. d, art. 28 ust. 1 w zw. z art. 27 ust. 9 oraz art. 23 ust. 1, 1a i 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 808 ze zm., dalej: u.p.o.u.a.), po rozpatrzeniu odwołania B. M.od decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...] marca 2021 r. w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i nałożenia obowiązku ich zwrotu, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Podstawą do ustalenia powyższego obowiązku była okoliczność otrzymania przez B. M. od dłużnika alimentacyjnego kwoty [...] zł tytułem zaległych alimentów w trakcie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W związku z powyższą okolicznością, Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], działająca z upoważnienia Prezydenta Miasta [...], uznała za nienależnie pobrane przez B. M. świadczenia w wysokości [...] zł tj. świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone dla H. M. i W. M. za okres od [...].10.2016 r. do [...].09.2017 r. w wysokości otrzymanych w dniu [...].02.2021 r. alimentów od dłużnika (pkt 1). W pkt 2. decyzji organ I instancji ustalił obowiązek zwrotu kwoty wskazanej w punkcie 1 oraz odsetek od tej kwoty w wysokości [...] zł naliczonych na dzień wydania decyzji. Powołując się na treść art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. organ uznał uzyskane w tym okresie kwoty za nienależnie pobrane świadczenie. Organ zauważył przy tym, że strona była prawidłowo poinformowana, jakie okoliczności powodują ustanie prawa do świadczeń. W przypadku powstania jakichkolwiek wątpliwości świadczeniobiorca miał możliwość uzyskania wyczerpujących informacji pod numerem telefonu wskazanym w decyzji lub osobiście w siedzibie działu świadczeń rodzinnych. Od powyższej decyzji B. M. wniosła odwołanie akcentując w szczególności, że w tym okresie spełniała wszystkie przesłanki ustawowe do otrzymania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Nie była w stanie przewidzieć sytuacji, która będzie miała miejsce w 2021 roku. Podała, że kwotę [...] zł otrzymała od brata dłużnika alimentacyjnego na poczet zaległych świadczeń alimentacyjnych i kwotę tę rozdysponowała na spłatę długów, które zaciągnęła na utrzymanie swoich dzieci. Ponadto, dłużnik alimentacyjny zaprzestał płacić zasądzonych alimentów na dzieci od 2012 r. i uzyskaną kwotę zarachowała na poczet zadłużenia z tych lat, kiedy jeszcze nie otrzymywała świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Aktualnie sytuacja osobista jej rodziny jest bardzo trudna. Kolegium utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję zaznaczyło na wstępie, że prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla H. M. i W. M. w wysokości po [...] zł miesięcznie, pobranych przez B. M. ustalono w drodze decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...] października 2016 r. obejmując okres od dnia [...] października 2016 r. do dnia [...] września 2017 r. W dniu [...] lutego 2021 r. do MOPS w [...] wpłynęła informacja od komornika prowadzącego postępowanie egzekucyjne wraz z pismem B. M. z [...] lutego 2021 r. o otrzymaniu przez nią kwoty [...] zł tytułem zaległych alimentów. Powyższe strona potwierdziła na oświadczeniu pod odpowiedzialnością karną z dnia [...] marca 2021 r., iż w dniu [...] lutego 2021 r. otrzymała kwotę [...] zł tytułem zaległych alimentów. Doszło zatem do sytuacji, że w tym samym okresie świadczeniowym B. M. otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz otrzymała od dłużnika alimentacyjnego kwotę [...] zł tytułem zaległych alimentów. W ocenie Kolegium wystąpiła zatem niedopuszczalna kumulacja świadczeń tj. jednoczesne otrzymywanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz alimentów. Otrzymanie przez osobę uprawnioną alimentów w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego przesądza o uznaniu tych świadczeń za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d) u.p.o.u.a. Artykuł 28 tej ustawy przewiduje natomiast, że środki uzyskane z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet istniejącego jego zobowiązania z tytułu wypłaconych zastępczo przez gminę świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych, a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela. W świetle przywołanej wyżej definicji bez znaczenia prawnego jest przy tym na poczet jakich należności alimentacyjnych (zaległych czy bieżących) miały służyć przekazane wierzycielowi bezpośrednio przez dłużnika bądź przez prowadzącego względem niego egzekucję komornika, środki finansowe. W związku z czym, pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego i otrzymując w tym czasie alimenty osoba je pobierająca znajduje się w sytuacji, którą należy zakwalifikować jako naruszenie kolejności zaspokojenia przez dłużnika alimentacyjnego wierzycieli, określonej w art. 28 tej ustawy. Pominięcie tej kolejności jest traktowane zaś jako sytuacja pobierania świadczenia nienależnego, zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. Organ podkreślił, że B. M. była wystarczająco poinformowana o konsekwencji otrzymania alimentów w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stosowne w tym zakresie pouczenie zawarte było w decyzji o przyznaniu świadczeń. Złożenie podpisu na formularzu wniosku stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Będąc zatem świadomą niedopuszczalności pobrania świadczenia bezpośrednio od dłużnika, strona pobrała to świadczenie i zaliczyła je na poczet alimentów zaległych, co uczyniła niezgodnie z kolejnością wynikającą z art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. Zachowanie to wypełniło wskazaną w art. 2 pkt 7 lit. d tej ustawy przesłankę uzasadniającą podjęcie decyzji o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, co skutkuje orzeczeniem o obowiązku ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami, stosownie do art. 23 ust. 1 i 1a u.p.o.u.a. Kolegium poinformowało jednocześnie o wynikającej z art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a. możliwości skorzystania z dobrodziejstwa umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, po uwzględnieniu sytuacji rodzinnej. W skardze złożonej na opisaną wyżej decyzję B. M. podniosła następujące zarzuty: 1. naruszenie przepisu prawa procesowego tj. art. 156 § 1 pkt 4 k.p.a., poprzez skierowanie decyzji administracyjnej tylko do skarżącej B. M., zamiast także do W. M>, która jest już osobą pełnoletnią i przez co powinna zostać uznana za stronę w przedmiotowej sprawie, w związku z czym nastąpiło nieprawidłowe określenie obowiązku; 2. naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez to, że organ I instancji w sposób nieprawidłowy dokonał ustaleń faktycznych i nie wyjaśnił sprawy co do istoty a w dalszej kolejności nie dopełnił obowiązku wyczerpującego zebrania materiału dowodowego i wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, co pozwoliłoby na ocenę, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone odwołującej za okres od dnia [...].10.2016 do [...].09.2017 r., są świadczeniami nienależnie pobranymi, zaś skarżąca będąca świadomą niedopuszczalności pobrania pobrała je bezpośrednio od dłużnika, a nadto ustalenie iż nastąpiła niedopuszczalna kumulacja świadczeń; 3. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 23 w zw. art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. poprzez błędną wykładnię tych przepisów i niewłaściwą interpretację zwrotu "świadczenie nienależnie pobrane" w związku z czym uznanie wypłaconych świadczeń alimentacyjnych skarżącej jako świadczeń nienależnie pobranych, podczas gdy z toku sprawy nie wynika, aby zaszły przesłanki ustawowe do uznania wypłaconych świadczeń jako świadczeń nienależnie pobranych. Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pismem procesowym z [...] listopada 20121 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał stanowisko wyrażone w skardze i wniósł o: 1. stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji; 2. rozważenie stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...] marca 2021 r.; 3. umorzenie postępowania administracyjnego w całości z uwagi na jego bezprzedmiotowość, w sytuacji skierowania decyzji do osoby niebędącej stroną, 4. zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Jednocześnie pełnomocnik skarżącej zwrócił się o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodów uzupełniających z następujących dokumentów: - zaświadczenia komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z [...] lutego 2021 r. w celu wykazania faktu istniejącego zadłużenia R. B. wobec W. M. oraz wobec Funduszu Alimentacyjnego, a także wysokości tego zadłużenia; - wypisu aktu notarialnego z [...] lutego 2021 r. Rep. A numer [...], w celu wykazania faktu, że kwota [...]złotych otrzymana przez skarżącą w trakcie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego w dniu [...] lutego 2021 r. nie była kwotą otrzymaną od dłużnika alimentacyjnego; - informacji Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z [...] listopada 2021 r. o stanie zaległości w sprawie egzekucyjnej, w celu wykazania faktu istniejącego zadłużenia R. B. wobec W. M. oraz wobec Funduszu Alimentacyjnego, a także wysokości tego zadłużenia. Na rozprawie w dniu [...] grudnia 2021 r. Sąd dopuścił jako dowód w sprawie przedłożone dokumenty. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 – dalej: p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Oznacza to, że sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze. Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych wyżej kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], jak i poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta [...] naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie, aczkolwiek nie wszystkie podniesione w niej argumenty Sąd uznał za zasadne. Na wstępie – w odniesieniu do stanowiska skarżącej - wyjaśnienia wymaga, że świadczenie, którego zwrotu dotyczy zaskarżona decyzja, zostało przyznane na okres [...].10.2016 r. – [...].09.2017 r. na rzecz uprawnionych małoletnich – H. M. i W. M. a pobrane przez skarżącą, jako przedstawiciela ustawowego uprawnionych. Fakt uzyskania w 2020 r. pełnoletności przez W. M. pozostawał bez wpływu na zakres podmiotowy postępowania. W orzecznictwie podkreśla się, że żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. można kierować jedynie wobec osoby, która pobrała takie świadczenie (por. wyroki WSA w Gliwicach z 2 sierpnia 2012 r., IV SA/Gl 1214/11; z 23 czerwca 2015 r., IV SA/Gl 872/14; z 14 lipca 2015 r., IV SA/Gl 875/14; wyrok WSA w Opolu z 21 lipca 2016 r., II SA/Op 218/16; tak też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 15 września 2009 r., sygn. akt I OSK 21/09, na gruncie podobnej regulacji wynikającej z art. 15 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej; Dz. U. Nr 86, poz. 732, ze zm.). Postępowanie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia jest postępowaniem odrębnym od postępowania o przyznanie tego świadczenia i kwestia uzyskania pełnoletności przez osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego nie ma decydującego znaczenia dla określenia osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a więc nie decyduje o zakresie podmiotowym postępowania i nie determinuje bezwarunkowo adresata decyzji. Prawidłowo zatem – wbrew wywodom skargi - organ I instancji skierował wydaną w sprawie decyzję do skarżącej, nie do jej pełnoletniej córki. Przechodząc do dalszych rozważań podkreślić trzeba, że zgodnie z treścią art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, obowiązana jest do ich zwrotu. Ustalona w art. 2 pkt 7 lit. d tej ustawy definicja nienależnie pobranego świadczenia przyjmuje, że nienależnie pobrane świadczenie to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Przypadek ten będzie miał miejsce, jeżeli dojdzie do jednoczesnego pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz otrzymania od dłużnika zaległych lub bieżących alimentów. O jednoczesności pobierania obu świadczeń można zaś mówić wtedy, gdy świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego dotyczy tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty. Wtedy kumulacja tych świadczeń powoduje, że świadczenie z funduszu może stać się świadczeniem nienależnie pobranym (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1073/10; CBOSA). Drugim zaś warunkiem dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest okoliczność pobrania przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania) – por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 688/21, CBOSA. Z powyższego wynika, że warunek jednoczesności pobierania świadczeń alimentacyjnych i uzyskania należnych alimentów powinien być w pierwszej kolejności rozważony w aspekcie czasowym i rozumiany jako zbieg wpłat z tych tytułów w danym okresie rozliczeniowym. Nie spełnia tego warunku sytuacja, w której dochodzi do bezpośredniej zapłaty alimentów przez zobowiązanego na rzecz osoby uprawnionej po zakończonym 12-miesięcznym okresie, w którym przyznane świadczenia alimentacyjne zostały wypłacone. W takiej sytuacji brak podstaw do dokonywania dalszej analizy podyktowanej badaniu stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie w kontekście złej wiary, podczas gdy nie mogła ona przewidzieć, że za kilka lat uzyska od zobowiązanego jakieś kwoty tytułem zaległych alimentów. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd uznał, że nie sposób przyjąć, by zaistniałe okoliczności wypełniały przesłanki z art. 23 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a. Fakt przyjęcia przez skarżącą od zobowiązanego w dniu [...] lutego 2021 r. kwoty [...] złotych tytułem zaległych alimentów nie mogła stać się podstawą do domagania się przez organ pomocy społecznej zwrotu wypłaconych w okresie od [...] października 2016 r. do [...] września 2017 r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jako świadczeń nienależnie pobranych. Wypłata alimentów od dłużnika nie nastąpiła bowiem w okresie, w jakim jednocześnie wierzyciel otrzymywał świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ zastosuje się do wiążącej oceny prawnej wyrażonej w niniejszym orzeczeniu Sądu. Rozważy w szczególności, czy w powyższym okresie świadczeniowym skarżąca, oprócz świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uzyskała jednocześnie przysługujące uprawnionym alimenty bądź jakiekolwiek kwoty tytułem wypełnienia obowiązku alimentacyjnego, w razie zaś uzyskania negatywnej w tym zakresie odpowiedzi, umorzy postępowanie jako bezprzedmiotowe. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800, ze zm.).