I SA/Wa 1593/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.), sędzia WSA Iwona Kosińska, Protokolant referent stażysta Magdalena Murawska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] marca 2021 r., nr [...] 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz skarżącej B.M. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Zaskarżoną decyzją z [...] maja 2021 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu odwołania B. M. od decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...] marca 2021 r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i nałożenia obowiązku ich zwrotu, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] marca 2021 r. uznał w pkt 1 za nienależnie pobrane przez B. M. świadczenia w wysokości [...]zł, tj. świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone dla H. M. i W. M. za okres od [...] października 2017 r. do [...] września 2018 r. w wysokości otrzymanych [...] lutego 2021 r. alimentów od dłużnika. W punkcie 2 decyzji organ I instancji ustalił obowiązek zwrotu kwoty wskazanej w punkcie 1 oraz odsetek od tej kwoty w wysokości [...] zł naliczonych na dzień wydania decyzji w terminie 7 dni od daty, kiedy decyzja stanie się ostateczna. Prezydent w uzasadnieniu decyzji wskazał, że B. M. w trakcie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymała od dłużnika alimentacyjnego kwotę [...] zł tytułem zaległych alimentów. Powołując się na treść przepisu art. 2 pkt 7 lit. d ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U z 2020 r., poz. 808) organ I instancji uznał wypłacone świadczenia za nienależnie pobrane. B. M. była prawidłowo poinformowana, jakie okoliczności powodują ustanie prawa do świadczeń. Pouczenie zawarte w decyzji administracyjnej ustalającej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego było jasne i czytelne, zaś w przypadku powstania jakichkolwiek wątpliwości świadczeniobiorca miał możliwość uzyskania wyczerpujących informacji pod numerem telefonu wskazanym w decyzji lub osobiście w siedzibie działu świadczeń rodzinnych. Ostatecznie, powołując się na przepis art. 23 ustawy, uzasadniono obowiązek zwrotu otrzymanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Poinformowano także o możliwości ubiegania się o umorzenie należności do zwrotu, w całości lub w części, odroczenia terminu płatności lub rozłożenia jej na raty. Od powyższej decyzji odwołanie złożyła B. M. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając sprawę wskazało, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy z [...]września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla H. M. i W. M. w wysokości po [...] zł miesięcznie, pobranych przez B. M. ustalono na podstawie decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...] października 2017 r., nr [...] obejmujące okres od [...] października 2017 r. do [...] września 2018 r. Kolegium podało, że [...] lutego 2021 r. do MOPS w [...] wpłynęła informacja od komornika prowadzącego postępowanie egzekucyjne wraz z pismem B. M. z [...] lutego 2021 r. o otrzymaniu przez nią kwoty [...] zł tytułem zaległych alimentów. Powyższe potwierdziła B. M. w oświadczeniu pod odpowiedzialnością karną z [...] marca 2021 r., iż [...] lutego 2021 r. otrzymała kwotę [...] zł tytułem zaległych alimentów. Zdaniem organu doszło do sytuacji, że w tym samym okresie świadczeniowym B. M. otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz otrzymała od dłużnika alimentacyjnego kwotę [...] zł tytułem zaległych alimentów. W ocenie Kolegium wystąpiła zatem niedopuszczalna kumulacja świadczeń, tj. jednoczesne otrzymywanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz alimentów. Organ podkreślił, że zgodnie z przepisami ustawy (art. 9 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 11) świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest wypłacane zamiast alimentów i tylko w przypadku, gdy osoba na której ciąży obowiązek alimentacyjny nie wywiązuje się z tego obowiązku, a egzekucja alimentów jest bezskuteczna. Nie można jednocześnie otrzymywać świadczeń z funduszu alimentacyjnego i alimentów. Otrzymanie przez osobę uprawnioną alimentów w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego przesądza o uznaniu tych świadczeń za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Artykuł 28 ustawy przewiduje natomiast, że środki uzyskane z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego w pierwszej kolejności przekazywane są na poczet istniejącego jego zobowiązania z tytułu wypłaconych zastępczo przez gminę świadczeń z funduszu, zaliczek alimentacyjnych, a dopiero w dalszej kolejności z tytułu należności wierzyciela. Wobec przywołanej wyżej definicji bez znaczenia prawnego jest przy tym na poczet jakich należności alimentacyjnych (zaległych czy bieżących) miały służyć przekazane wierzycielowi bezpośrednio przez dłużnika bądź przez prowadzącego względem niego egzekucję komornika, środki finansowe. W związku z czym pobierając świadczenie z funduszu alimentacyjnego i otrzymując w tym czasie alimenty osoba je pobierająca znajduje się w sytuacji, którą należy zakwalifikować jako naruszenie kolejności zaspokojenia przez dłużnika alimentacyjnego wierzycieli, określonej w art. 28 ustawy. Pominięcie tej kolejności jest traktowane jako sytuacja pobierania świadczenia nienależnego, zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Kolegium podkreśliło, że B. M. była wystarczająco poinformowana o konsekwencji otrzymania alimentów w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stosowne w tym zakresie pouczenie zawarte było w decyzji o przyznaniu świadczeń. Złożenie podpisu na formularzu wniosku stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Będąc zatem świadomą niedopuszczalności pobrania świadczenia bezpośrednio od dłużnika, strona pobrała to świadczenie i zaliczyła je na poczet alimentów zaległych, co uczyniła niezgodnie z kolejnością wynikającą z art. 28 ust. 1 ustawy. Wypełniło to wskazaną w art. 2 pkt 7 lit. d ustawy przesłankę nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, co skutkuje orzeczeniem o obowiązku jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami, stosownie do art. 23 ust. 1 i 1a ustawy. Kolegium poinformowało jednocześnie o wynikającej z art. 23 ust. 8 ustawy możliwości umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty, po uwzględnieniu sytuacji rodzinnej. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] maja 2021 r. złożyła B. M. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów: 1. prawa procesowego, tj. art. 156 § 1 pkt 4 kpa, poprzez skierowanie decyzji tylko do skarżącej, zamiast także do W. M., która jest już pełnoletnia i powinna zostać uznana za stronę w przedmiotowej sprawie, w związku z czym nastąpiło nieprawidłowe określenie obowiązku; 2. prawa procesowego, tj. art. 7, 77 § 1 i 80 kpa, poprzez to, że organ I instancji w sposób nieprawidłowy dokonał ustaleń faktycznych i nie wyjaśnił sprawy co do istoty, a w dalszej kolejności nie dopełnił obowiązku wyczerpującego zebrania materiału dowodowego i wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, co pozwoliłoby na ocenę, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone odwołującej za okres od [...] października 2017 r. do [...] września 2018 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi, zaś skarżąca będąca świadomą niedopuszczalności pobrania, pobrała je bezpośrednio od dłużnika, a nadto ustalenie, iż nastąpiła niedopuszczalna kumulacja świadczeń; 3. prawa materialnego, tj. art. 23 w zw. art. 2 pkt 7 ustawy, poprzez błędną wykładnię tych przepisów i niewłaściwą interpretację zwrotu "świadczenie nienależnie pobrane" w związku z czym uznanie wypłaconych świadczeń alimentacyjnych skarżącej jako świadczeń nienależnie pobranych, podczas gdy z toku sprawy nie wynika, aby zaszły przesłanki ustawowe do uznania wypłaconych świadczeń jako świadczeń nienależnie pobranych. Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji i umorzenie postępowania. Zarzuty rozwinęła w uzasadnieniu skargi. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Pismem procesowym z [...] marca 2022 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymał stanowisko wyrażone w skardze i wniósł o: 1. stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji; 2. rozważenie stwierdzenia nieważności decyzji organu I instancji; 3. przeprowadzenie dowodów uzupełniających z następujących dokumentów: - zaświadczenia komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z [...] lutego 2021 r. w celu wykazania faktu istniejącego zadłużenia R. B. wobec W. M. oraz wobec Funduszu Alimentacyjnego, a także wysokości tego zadłużenia; - wypisu aktu notarialnego z [...] lutego 2021 r., Rep. A nr [...] w celu wykazania faktu, że kwota [...] zł otrzymana przez skarżącą w trakcie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego [...] lutego 2021 r. nie była kwotą otrzymaną od dłużnika alimentacyjnego; - informacji Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z [...] listopada 2021 r. o stanie zaległości w sprawie egzekucyjnej, w celu wykazania faktu istniejącego zadłużenia R. B. wobec W. M. oraz wobec Funduszu Alimentacyjnego, a także wysokości tego zadłużenia. Pełnomocnik wniósł o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego. Zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu pisma, wskazując m.in., że dłużnik alimentacyjny po to, aby nie spłacać zadłużenia alimentacyjnego darował swój udział w spadku po matce bratu. Skarżąca wytoczyła wówczas powództwo o uznanie powyższej czynności dłużnika za bezskuteczną wobec wierzycieli - małoletnich dzieci. Dzięki temu udało się skarżącej otrzymać od brata dłużnika alimentacyjnego kwotę [...] zł Na rozprawie w dniu [...] kwietnia 2022 r. Sąd dopuścił, jako dowód w sprawie, przedłożone dokumenty na okoliczności wskazane w piśmie pełnomocnika skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 134 § 1 ppsa sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Oznacza to, że sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze. Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych wyżej kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek nie wszystkie zarzuty w niej zawarte są zasadne. Chybiony jest zarzut skargi dotyczący skierowania zaskarżonej decyzji do skarżącej, a nie do pełnoletniej obecnie córki W. M. W orzecznictwie podkreśla się, że żądanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 ustawy można kierować jedynie do osoby, która pobrała takie świadczenie (por. wyroki WSA w Gliwicach: z 2 sierpnia 2012 r., sygn. akt IV SA/Gl 1214/11; z 23 czerwca 2015 r., sygn. akt IV SA/Gl 872/14; wyrok WSA w Opolu z 21 lipca 2016 r., sygn. akt II SA/Op 218/16; wyrok NSA z 15 września 2009 r., sygn. akt I OSK 21/09 wydany na podstawie podobnej regulacji - wynikającej z art. 15 ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej). Postępowanie o zwrot nienależnie pobranego świadczenia jest postępowaniem odrębnym od postępowania o przyznanie tego świadczenia i kwestia uzyskania pełnoletniości przez osobę uprawnioną do świadczenia alimentacyjnego nie ma znaczenia dla określenia osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a więc nie decyduje o zakresie podmiotowym postępowania i nie determinuje bezwarunkowo adresata decyzji. Prawidłowo zatem organy skierowały wydane w sprawie decyzje do skarżącej, nie do jej pełnoletniej córki. Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana jest do ich zwrotu. Natomiast stosownie do art. 2 pkt 7 lit. d ustawy nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego oznacza świadczenia wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Przypadek ten będzie miał miejsce, jeżeli dojdzie do jednoczesnego pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz otrzymania od dłużnika zaległych lub bieżących alimentów. O jednoczesności pobierania obu świadczeń można zaś mówić wtedy, gdy świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego dotyczy tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty. Wtedy kumulacja tych świadczeń powoduje, że świadczenie z funduszu może stać się świadczeniem nienależnie pobranym (wyrok NSA z 3 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1073/10). Drugim warunkiem dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest okoliczność pobrania przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania) (wyrok NSA z 8 listopada 2021 r., sygn. akt I OSK 688/21). Z powyższego wynika, że warunek jednoczesności pobierania świadczeń alimentacyjnych i uzyskania należnych alimentów powinien być w pierwszej kolejności rozważony w aspekcie czasowym i rozumiany jako zbieg wpłat z tych tytułów w danym okresie rozliczeniowym. Nie spełnia tego warunku sytuacja, w której dochodzi do bezpośredniej zapłaty alimentów przez zobowiązanego na rzecz osoby uprawnionej po zakończonym okresie, w którym przyznane świadczenia alimentacyjne zostały wypłacone. W takiej sytuacji brak jest podstaw do dokonywania dalszej analizy podyktowanej badaniu stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie. Przenosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy nie sposób przyjąć, aby zaistniałe okoliczności wypełniały przesłanki z art. 23 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Fakt przyjęcia 8 lutego 2021 r. przez skarżącą od brata dłużnika alimentacyjnego B. B. kwoty [...] zł, zaliczonej przez nią na zaległe alimenty od ojca jej dzieci – R. B. nie mógł stać się podstawą do domagania się przez organ pomocy społecznej zwrotu wypłaconych w okresie od [...] października 2017 r. do [...] września 2018 r. świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jako świadczeń nienależnie pobranych. Wypłata powyższej kwoty nie nastąpiła bowiem w okresie, w jakim jednocześnie wierzycielka otrzymywała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Zasadne są wobec tego zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organy przepisów art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Ze wszystkich wyżej podanych przyczyn Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 135 ppsa orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa. Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni stanowisko przedstawione w niniejszym uzasadnieniu.