I SA/Wa 1595/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Sędziowie WSA Dariusz Chaciński WSA Gabriela Nowak Protokolant starszy sekretarz sądowy Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpoznaniu odwołania M. W., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta miasta W. z dnia [...] marca 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania M. W. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. W. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Na skutek wniosku M. W. Prezydent miasta W. decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką J. W. W uzasadnieniu organ wskazał, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 18-go roku życia i w związku z tym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Od powyższej decyzji M. W. wniosła odwołanie. Decyzją z dnia 29 lipca 2015 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114) – zwanej dalej "uśr". świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1b uśr świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Kolegium wskazało, że z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 13 grudnia 2004 r. wynika, iż J. W. - matka odwołującej się – jest całkowicie niezdolna do pracy i trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Jednakże nie został ustalony termin powstania jej niepełnosprawności, a tym samym nie zostały spełnione warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia. Jednocześnie Kolegium wskazało, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 stwierdził, że art. 17 ust. 1b uśr w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Jednakże skutkiem tego orzeczenia w odniesieniu do przepisu art. 17 ust. 1b jest jedynie stwierdzenie, że opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być przez ustawodawcę traktowani jako podmioty należące do tej samej klasy. Nie mogą być zatem - co do zasady - traktowani w sposób odmienny. W stanie prawnym sprzed wydania wyroku Trybunału ich sytuacja prawna była zróżnicowana. Zróżnicowanie to było powiązane z określeniem momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, jako istotnego kryterium regulacji prawnej. Trybunał nie podważył założenia, że okres życia, w którym pojawia się niepełnosprawność, może mieć związek z oceną posiadania przez daną osobą majątku pozwalającego na samodzielne zapewnienie sobie godziwej egzystencji. Jednak dotychczasowy sposób zastosowania przez ustawodawcę tego kryterium prowadził do arbitralnego zróżnicowania w obrębie tej samej grupy podmiotów podobnych. Zatem ustawodawca zobowiązany jest precyzyjnie określić racjonalne przesłanki, od których uzależni zróżnicowany poziom świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Za punkt wyjścia musi jednak przyjąć jednakowe traktowanie takich opiekunów niezależnie od istniejącego już w ustawie preferencyjnego traktowania opiekunów niepełnosprawnych dzieci. Wykonanie niniejszego wyroku Trybunału Konstytucyjnego wymaga podjęcia działań ustawodawczych, które doprowadzą do przywrócenia równego traktowania opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Trybunał nie przesądza, jaki model ustalenia świadczeń dla tych opiekunów należy przyjąć. Ustawodawca ma w tej kwestii pewien margines swobody. Powinien wszakże uwzględnić zarówno możliwości finansowania świadczeń z budżetu państwa, jak i uszanować poprawnie nabyte prawa osób, które korzystają obecnie ze świadczeń w zaufaniu do państwa. Skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki. Od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2015 r. M. W. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu podniosła, że w czasie wywiezienia mamy do obozu pracy 31 sierpnia 1944 r. miała ona skończone 18 lat, ale była osobą małoletnią. Fakt niemożności udokumentowania, czy mama wówczas uczyła się był spowodowany wojną i Powstaniem Warszawskim i powinien być potraktowany jako okoliczność wyjątkowa. Skarżąca podała, że mama nie porusza się samodzielnie, wymaga całodobowej opieki i pielęgnacji, prawie nie widzi i nie słyszy. M. W. wskazała, że od kilku lat opiekuje się mamą, co jest odciążeniem dla Państwa i w związku z tym nie może podjąć pracy zarobkowej. Pozbawienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uważa w tej sytuacji za krzywdzące. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje. Skarga jest uzasadniona. Sąd zauważa, że podstawę materialnoprawną odmownej decyzji Prezydenta miasta W. z dnia [...] czerwca 2015 r. stanowił przepis art. 17 ust. 1b uśr, który przewiduje, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia (pkt 1) lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia (pkt 2). Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], powołując przepis art. 17 ust. 1b uśr trafnie stwierdziło, że matka wnioskodawczyni jest osobą niepełnosprawną stale i trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Błędnie natomiast stwierdziło Kolegium, że wobec braku ustalonego terminu niepełnosprawności nie jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Rację ma organ odwoławczy, że przepis art. 17 ust. 1b uśr był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) orzekł, że przepis ten w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem Trybunału, przesłanka wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, stanowiąca warunek przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, powoduje zróżnicowanie sytuacji prawnej w gronie opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych. Takie zróżnicowanie w wersji przyjętej przez ustawodawcę nie ma konstytucyjnego uzasadnienia. Ustawodawca powinien w jednakowy sposób uregulować prawo do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunów osób niepełnosprawnych, które nie są dziećmi. Konstytucja nie stwarza bowiem podstaw różnicowania sytuacji prawnej podmiotów należących do tej grupy. Takie zróżnicowanie mogłoby być uznane za uzasadnione tylko, gdyby opierało się na obiektywnych kryteriach odnoszących się do oceny całokształtu sytuacji materialnej osoby niepełnosprawnej. Trybunał Konstytucyjny nie skorzystał jednak z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej przepisu art. 17 ust. 1b uśr, co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis (we wskazanym w wyroku zakresie) domniemania konstytucyjności i to od momentu wejścia w życie tegoż przepisu. Skoro stwierdzona została niezgodność z Konstytucją RP danego przepisu w zakresie wskazanym w powyższym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, to Sąd był zobligowany tę okoliczność wziąć pod uwagę przy ocenie legalności wydanych w sprawie decyzji. Sąd administracyjny jest bowiem związany orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego, które weszło w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod pozycją 1443, a nie stanowiskiem prezentowanym przez Trybunał w uzasadnieniu tegoż orzeczenia. W konsekwencji organy obu instancji, odmawiając przyznania wnioskodawcy pomocy finansowej, rozstrzygnęły wniosek M. W. na podstawie przepisu uznanego za niekonstytucyjny w zakresie wprowadzającym przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, polegającą na wprowadzeniu wymogu powstania u osoby wymagającej opieki niepełnosprawności przed ukończeniem 18-tego roku życia lub gdy się uczy 25-tego roku życia. Taki stan rzeczy obligował Sąd do uchylenia wydanych w sprawie decyzji, jako naruszających przepis prawa materialnego. Rozpoznając sprawę ponownie Prezydent miasta W. winien ocenić przesłanki przyznania M. W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym (art. 3 pkt 21 uśr) matką J. W., z pominięciem przeszkody do przyznania świadczenia odnoszącej się do powstania u osoby wymagającej opieki niepełnosprawności przed ukończeniem wieku określonego w przepisie art. 17 ust. 1b uśr. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.