I SA/Wa 1666/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wesołowska Sędziowie WSA Magdalena Durzyńska (spr.) WSA Iwona Kosińska Protokolant starszy referent Justyna Kobylarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z [...] marca 2018 r. nr [...] i umarza postępowanie administracyjne; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz P. S. kwotę 497 (czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją [...] z [...] czerwca 2018 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej jako organ/SKO), działając na podstawie art. 127 § 2 w związku z art. 17 pkt 1 kpa oraz art. 3 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tj. z 2018 r, poz. 570) a także art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] marca 2018 r. Nr [...] uznającą za nienależnie pobrane przez P. S. (dalej jako skarżący) świadczenie wychowawcze przyznane mu na córkę K. S. i wypłacone mu w okresie od [...] września 2016 r. do [...] czerwca 2017 r. w łącznej wysokości [...] zł oraz zobowiązał do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Organ podał, że na skutek zawiadomienia z czerwca 2017 r. pochodzącego od E. S. (żony skarżącego), że od września 2016 r. zamieszkuje sama z dziećmi, ponieważ mąż wyprowadził się z domu, ostateczną decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. Nr [...] Prezydent [...] uchylił swoją decyzję z dnia [...] czerwca 2016 r. Nr [...] przyznającą P. S. świadczenie wychowawcze na córkę K. S. (drugie dziecko w rodzinie) w wysokości [...] zł miesięcznie, na okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] września 2017 r. W uzasadnieniu podano ponadto, że we wniosku o świadczenie wychowawcze z dnia [...] czerwca 2016 r. skarżący wskazał, że jest żonaty i posiada dwoje dzieci ale wywiad środowiskowy potwierdził doniesienie jego żony a ponadto do akt wpłynęło postanowienie Sądu Okręgowego w [...] z dnia [...] sierpnia 2017 r. sygn. akt [...] C [...], z którego wynika, że P. S. został zobowiązany do łożenia na zaspokojenie potrzeb rodziny kwoty w łącznej wysokości [...] zł miesięcznie (w tym po [...] zł miesięcznie na rzecz każdego dziecka). SKO podało, ze skoro od września 2016 r. skarżący nie zamieszkuje z rodziną i nie przeznacza otrzymywanych świadczeń wychowawczych na utrzymanie dzieci, to świadczenie wychowawcze wypłacone mu za okres od [...] września 2016 r. do [...] czerwca 2017 r. (gdyż od [...] lipca 2017 r. została wstrzymana wypłata) jest świadczeniem nienależnie pobranym, w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11.02.2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ( t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1851, dalej jako ustawa). Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze wg tego przepisu uważa się: świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. Dalej organ podał, że legalna definicja "rodziny" została unormowana w art. 2 pkt 16 ustawy. Stanowi on, że pod pojęciem rodziny ustawodawca rozumie: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia (...). Wyjaśnił, że tylko ten rodzic ma prawo do świadczenia wychowawczego, który faktycznie sprawuje nad dzieckiem opiekę a w konsekwencji przyjął, że z chwilą wyprowadzenia się z domu (od września 2016 r.) skarżący utracił prawo do jego otrzymywania. Organ wskazał przy tym, że zarówno we wniosku z dnia [...] czerwca 2016 r., jak w decyzji z dnia [...] czerwca 2016r., skarżący "był pouczony o konieczności informowania o każdej zmianie mającej wpływ na prawo doświadczenia wychowawczego". W skardze zarzucono SKO: 1) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie tj. art. 138 § 1 pkt 1 kpa poprzez całkowicie bezpodstawne utrzymanie w całości w mocy zaskarżonej decyzji Prezydenta [...], podczas gdy odwołanie od ww. decyzji zasługiwało w całości na uwzględnienie z powodu licznych naruszeń przepisów prawa materialnego oraz szeregu przepisów postępowania, w szczególności w zakresie zebrania i zbadania pełnego materiału dowodowego, co skutkować powinno uchyleniem w całości zaskarżonej decyzji organu I instancji; 2) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia tj. art. 107 § 1 i 3 w związku z art. 138 § 1 pkt 1 kpa poprzez nie rozpoznanie wszystkich zarzutów i twierdzeń podniesionych w odwołaniu; 3) art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 15 kpa poprzez ograniczenie się przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w niniejszej sprawie do poddania kontroli decyzji organu I instancji w sposób sprawozdawczy, w ogóle nie odnosząc się do poszczególnych elementów stanu faktycznego, jak i prawnego oraz zarzutów i twierdzeń odwołania kwestionujących wydaną przez organ I instancji decyzję, przyjmując w całości za prawidłowe ustalenia faktyczne dokonane przez organ I instancji, a tym samym naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania; 4) naruszenie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 kpa poprzez nie podjęcie przez organy obu instancji wszystkich niezbędnych czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz nie załatwienie przedmiotowej sprawy, bacząc na interes społeczny oraz słuszny interes obywateli oraz nie zebranie i nie rozpatrzenie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego, co znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, poprzez nie wzięcie pod uwagę argumentów, wniosków, zastrzeżeń i dowodów wskazanych przez skarżącego w zakresie sprawowania przez niego opieki na dziećmi. 5) naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie, tj. art. 107 § 1 i 3 poprzez brak sporządzenia należytego uzasadnienia faktycznego i prawnego decyzji, 6) naruszenie art 6 kpa poprzez przeprowadzenie postępowania administracyjnego przez organy obu instancji z rażącym naruszeniem przepisów kodeksu postępowania administracyjnego; 7) naruszenie art. 8 kpa poprzez przeprowadzenie postępowania przez organ w niniejszej sprawie w sposób nie budzący zaufania do organów władzy publicznej; 8) art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 1 ustawy poprzez jego błędne zastosowanie w sprawie i uznanie, iż P. S. pobrał nienależnie świadczenie wychowawcze, a tym samym zobowiązany jest do jego zwrotu, w sytuacji, gdy w sprawie niniejszej nie wystąpiły przesłanki powodujące ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego, a w szczególności brak było podstaw do stwierdzenia, że w okresie od [...].09.2016 r. do [...].06.2017 r. nie sprawował opieki nad dziećmi i nie przeznaczał w tym czasie otrzymywanych świadczeń wychowawczych na rzecz ich utrzymania, a ponadto że P. S. posiadał świadomość tego, iż otrzymywane świadczenia wychowawcze są świadczeniami pobranymi nienależnie. Mając na uwadze powyższe skarżący na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 ppkt a i c w zw. z art. 135 ppsa, wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i zasądzanie od SKO na jego rzecz kosztów postępowania. Wg skarżącego brak jest podstaw do uznania, że w spornym okresie nie sprawował opieki nad dziećmi i nie przeznaczał w tym czasie otrzymywanych świadczeń wychowawczych na ich utrzymanie. Ponownie, jak w odwołaniu od decyzji I instancji, skarżący podniósł, że udokumentował, że w tym czasie świadczenie wychowawcze było przekazywane na jego konto, do którego dostęp miała żona E. S. a ponadto, że środki z tego tytułu przeznaczał na utrzymanie dzieci. Skarżący zarzucił przede wszystkim, że żaden z organów nie zajął się kwestią związaną z wyjaśnieniem tego, czy posiadał on świadomość tego, że w sprawie mogło dojść do takiej zmiany okoliczności, która wpłynęłaby na zmianę osoby uprawnionej do odbioru świadczeń wychowawczych. Podał, że pozostawał w uzasadnionym przekonaniu, iż skoro jego władza rodzicielska nie została w żaden sposób ograniczona, regularnie spotyka się i przebywa z dziećmi (w okresie objętym decyzją sprawował faktyczną opiekę na dziećmi), a ponadto oboje z żoną mają nieograniczony dostęp do środków z programu 500+ przelewanych na rachunek bankowy, to nie zachodzą żadne przesłanki do zmiany osoby uprawnionej do odbioru świadczeń wychowawczych. Wskazał na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] z dnia [...] maja 2018 roku, sygn. akt: [...] SA/Łd [...], w którym jednoznacznie wskazano, że przy wykładni instytucji świadczenia nienależne pobranego należy posługiwać się wykładnią wypracowaną na kanwie analogicznych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych; nie można zatem mylić "nienależnego świadczenia" ze "świadczeniem nienależnie pobranym" tj. świadczeniem pobranym przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skarżący przywołał wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 grudnia 2009 roku, sygn. akt: 1 OSK 826/09; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn. akt: IV SA/G1 398/09; wyrok NSA z dnia 2 października 2013 r. w sprawach o sygn. akt I OSK 2998/12. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie Sad zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 25 ust. 2 ustawy za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się: 1) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania; 1a) świadczenie wychowawcze wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 7 ust. 3a; 2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; 3) świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze; 4) świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego; 5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Jako podstawę prawną zaskarżonej decyzji organ wskazał art. 25 ust. 2 pkt. 1 ustawy. Chodzi tu o świadczenie wychowawcze "wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego". Za taką okoliczność organ przyjął zamieszkiwanie skarżącego poza domem rodzinnym po przyznaniu mu prawa do świadczenia wychowawczego. Przesłanki ustania lub zawieszenia prawa do świadczenia nie zostały jednak określone w ustawie wprost, a w każdym razie z jej przepisów nie wynika wprost, iż okresowa bądź stała zmiana miejsca zamieszkania jednego z małżonków powoduje utratę bądź ustanie tego prawa. Ponadto, jak zasadnie podniesiono w skardze, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić jedynie wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która je pobiera, iż świadczenie to jej nie przysługuje. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Innymi słowy nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie wychowawcze w świetle dowodów, ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" a w konsekwencji, że można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 25 ustawy. Przede wszystkim bowiem osoba pobierająca to świadczenie winna być pouczona o braku prawa do jego pobierania. W tym kontekście należy podnieść, iż w odróżnieniu od twierdzenia organu, pouczenie skarżącego, iż ciąży na nim obowiązek "informowania o każdej zmianie mającej wpływ na prawo doświadczenia wychowawczego" nie jest tożsame z pouczeniem o "braku prawa do jego pobierania". To całkowicie odmienne terminy dotyczące innych pouczeń. Ponadto, nawet przy przyjęciu, iż skarżący winien informować organ o przesłankach powodujących ustanie bądź zawieszenie prawa do świadczeń – organ winien wykazać, iż z pouczenia bądź z przepisu ustawy wynika, że przesłanka ta zachodzi w razie (jak ma to miejsce w kontrolowanej sprawie) zaprzestania wspólnego zamieszkiwania razem z rodziną w rozumieniu art. 2 pkt 16 ustawy. Tymczasem z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, iż skarżący był pouczony, a w braku pouczenia winien był wiedzieć, jakie okoliczności nie powodujące zmiany w dochodach rodziny – stanowią przesłankę do zastosowania art. 25 ustawy. Rodzinę w rozumieniu przepisów ustawy tworzą bowiem małżonkowie niezależnie od tego czy zamieszkują razem czy nie. Będący podstawą przyznawania świadczeń dochód takiej rodziny, jak wynika z art. 2 pkt. 4 ustawy, oznacza sumę dochodów członków rodziny, a więc obojga małżonków, którzy z mocy przepisów ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy mają obowiązek na takich samych zasadach zaspakajać podstawowe potrzeby dzieci. Jednocześnie jak jednoznacznie wynika z art. 4 ust. 2 ustawy, "świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka" – bez zastrzeżenia, iż wspólnie z dzieckiem zamieszkują; w razie zaś zbiegu do tego prawa - temu z rodziców, który sprawuje faktycznie opiekę nad dzieckiem, a jeżeli opieka jest sprawowana równocześnie – temu z rodziców który pierwszy złoży wniosek (art. 22 ustawy). Dopiero na kanwie orzecznictwa wykształciła się zasada, iż beneficjentem świadczenia wychowawczego jest rodzic dziecka zamieszkujący wspólnie z dzieckiem i sprawujący nad nim faktyczną opiekę (por. np. wyrok w Kielcach II SA/Ke 497/17 z 26 -10-2017r., LEX nr 2400050). Z akt sprawy administracyjnej nie wynika, iż o zasadzie tej skarżący został kiedykolwiek poinformowany. Zasadnie zatem zarzucono w skardze, że zadaniem organu było ustalenie czy skarżący miał świadomość tego, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego a także ustalenie czy faktycznie, jak twierdzi żona skarżącego, istotnie w spornym okresie zaniechał on sprawowania opieki nad córką albo też, że środki te nie były przeznaczane na potrzeby dziecka. Ponieważ jednak z akt nie wynika aby o ww okolicznościach skarżący był pouczony, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a i c ppsa uchylił zaskarżoną decyzję i w oparciu o art. 135 ppsa również decyzję organu I instancji i umorzył postępowanie administracyjne w tym zakresie jako bezprzedmiotowe (art. 145 § 3 ppsa). Z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem przywołanych skutecznie w skardze przepisów procedury organ dokonał błędnych ustaleń faktycznych co do świadomości skarżącego o braku podstaw do pobierania ww świadczenia a w konsekwencji niezasadnie zastosował art. 25 ust. 1 w zw. z art. 25 ust. 2 pkt. 1 ustawy. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 ppsa.