I SA/Wa 1774/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie: Sędzia WSA Iwona Maciejuk Sędzia WSA Przemysław Żmich(spr.) Protokolant referent stażysta Joanna Kicińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lutego 2015 r. sprawy ze skargi A.H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenie 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta W. z [...] grudnia 2013 r. nr [...] 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata M.S., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, tytułem 23% podatku od towarów i usług kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W., decyzją z dnia [...] marca 2014 r., nr [...] po rozpatrzeniu odwołania A.H., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta W. z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...] orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie w formie spożywanych gorących posiłków w miesiącu czerwcu 2013 r. oraz o żądaniu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w wysokości [...] zł. Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Decyzją Prezydenta W. z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...], przyznano A.H. prawo do korzystania z jednego gorącego posiłku dziennie w okresie od [...] maja 2013 r. do [...] czerwca 2013 r. w F.. W świetle zgromadzonych dokumentów ustalono następnie, że w maju 2013 r. świadczeniobiorca otrzymał pomoc finansową od matki w wysokości [...] zł, która w myśl ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej stanowiła w tym miesiącu dochód własny. O zmianie swojej sytuacji materialnej A.H. poinformował organ pisemnie dopiero w dniu 19 czerwca 2013 r., wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 109 ustawy o pomocy społecznej. W tej sytuacji Prezydent W., decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie w formie spożywanych gorących posiłków w miesiącu czerwcu 2013 r. w wysokości [...] zł, przyznane decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. oraz o żądaniu zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Odwołanie od powyższej decyzji złożył A.H. kwestionując rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. rozpoznając sprawę stwierdziło, że decyzja organu pierwszej instancji jest prawidłowa. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 109 ustawy o pomocy społecznej, osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Powyższe stanowi podstawową powinność beneficjentów pomocy społecznej, zaś zaniechanie w tym zakresie - w przypadku, gdy zmiana sytuacji dochodowej powoduje przekroczenie ustawowego kryterium dochodowego — skutkuje utratą prawa do przyznanego świadczenia. Organ drugiej instancji zaznaczył, że ustawowy obowiązek informowania o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń, wynikający z art. 109 ustawy o pomocy społecznej, pozostaje w ścisłym związku z pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego" zdefiniowanym w art. 6 pkt 16 tej ustawy. Za "świadczenie nienależnie pobrane" ustawodawca nakazuje rozumieć - świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Zgodnie zaś z art. 98 powołanej ustawy, świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wskazało, że o treści art. 109 ustawy o pomocy społecznej A.H. pouczony został w decyzji przyznającej świadczenie. Obowiązek poinformowania o otrzymanej od matki pomocy materialnej w wysokości [...] zł, a tym samym o zmianie sytuacji dochodowej ciążył zatem na stronie z mocy prawa. Skarżący nie poinformował jednak (niezwłocznie) organu pierwszej instancji o zmianie swojej sytuacji dochodowej. Zasadnie zatem organ orzekł obowiązek zwrotu przyznanego świadczenia pieniężnego. Organ odwoławczy podkreślił, że art. 98 ustawy o pomocy społecznej zawiera odesłanie do art. 104 ust. 4 tej ustawy, który stanowi, że w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Powyższy przepis zastosowany został przez organ pierwszej instancji. Organ odwoławczy zaznaczył, że w przedmiotowej sprawie, zgodnie z zaleceniami zawartymi w decyzji SKO z dnia [...] listopada 2013 r., nr [...], organ pierwszej instancji przeprowadził stosowny wywiad środowiskowy oraz ustalił istotne okoliczności faktyczne dotyczące sytuacji finansowej, rodzinnej i zdrowotnej skarżącego, celem prawidłowego zastosowania art. 104 ust. 4 powołanej ustawy. Uzasadnienie decyzji jest zdaniem Kolegium zrozumiałe i odpowiada dyspozycjom art. 107 § 3 kpa. Organ pierwszej instancji nie przekroczył granic uznania administracyjnego uznając, że nie wystąpiły przesłanki, o których mowa w art. 104 ust. 4, do umorzenia bezspornych zobowiązań (należności) skarżącego z tytułu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Kolegium uznało ponadto, że Prezydent W. nie naruszył przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Trafnie organ pierwszej instancji przyjął, że sytuacja skarżącego jest trudna, jednak nie jest na tyle wyjątkowa, aby umorzyć jego zobowiązania z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Ponadto odmowa umorzenia należności nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej, a zobowiązany do ich uiszczenia może występować o umorzenie tak długo, jak długo należność ta istnieje, zwłaszcza wówczas, gdy jego sytuacja ulegnie pogorszeniu. Osoba zobowiązana może ponadto występować z innymi wnioskami, o których mowa w art. 104 ust. 4 powołanej ustawy. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł A.H., zarzucając w szczególności, że uzasadnienie decyzji jest niezgodne ze stanem faktycznym, a postępowanie wyjaśniające nie zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy. Zdaniem skarżącego organ nie uwzględnił wyjaśnień zawartych w piśmie z dnia 9 września 2013 r., a tym samym naruszone zostały przepisy art. 7, art. 8, art. 78 § 1 i art. 107 § 3 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. W ocenie Sądu skarga jest zasadna, bowiem zaskarżona decyzja z dnia [...] marca 2014 r. oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, wydane zostały bez podstawy prawnej w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa, co daje podstawę do stwierdzenia ich nieważności. W rozpoznawanej sprawie organy administracji publicznej uznały, że przyznane A.H. w czerwcu 2013 r., na mocy decyzji z dnia [...] kwietnia 2013 r., świadczenie w formie spożywanych gorących posiłków było świadczeniem nienależnie pobranym i orzekły o zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w wysokości [...] zł. Podstawę prawną rozstrzygnięcia organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2013 r., poz. 182 ze zm.). Zauważyć trzeba, że zgodnie z art. 98 tej ustawy, świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. W myśl zaś art. 6 pkt 16 powołanej ustawy, za świadczenie nienależnie pobrane uważa się świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Powołany przepis art. 6 pkt 16 zawiera zatem definicję pojęcia świadczenia nienależnie pobranego jednoznacznie wskazując, że za świadczenie nienależnie pobrane można uznać jedynie pomoc o charakterze pieniężnym. Katalog świadczeń pieniężnych i niepieniężnych zawiera z kolei przepis art. 36 ust. 1 i ust. 2 powołanej ustawy. Zgodnie z treścią art. 36 ust. 1 pkt a) – h) tej ustawy świadczenia pieniężne to: zasiłek stały, zasiłek okresowy, zasiłek celowy i specjalny zasiłek celowy, zasiłek i pożyczka na ekonomiczne usamodzielnienie, pomoc na usamodzielnienie oraz na kontynuowanie nauki, świadczenie pieniężne na utrzymanie i pokrycie wydatków związanych z nauką języka polskiego dla cudzoziemców, którzy uzyskali w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy, ochronę uzupełniającą lub zezwolenie na pobyt czasowy udzielone w związku z okolicznością, o której mowa w art. 159 ust. 1 pkt 1 lit. c lub d ustawy z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, wynagrodzenie należne opiekunowi z tytułu sprawowania opieki przyznane przez sąd. Rodzaje świadczeń niepieniężnych określone natomiast zostały w art. 36 ust. 2 powołanej ustawy i stosownie do treści art. 36 ust. 2 pkt j) tej ustawy posiłek stanowi świadczenie o charakterze niepieniężnym. Zdaniem Sądu organy rozpoznające niniejszą sprawę nie mogły zatem wydać decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia w formie gorących posiłków, w oparciu o art. 98 w związku z art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej, bowiem świadczenie to (gorący posiłek), przyznane decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r., nie stanowiło świadczenia pieniężnego. Jak zaś wyżej wskazano tylko do świadczeń o takim charakterze ma zastosowanie powołany art. 6 pkt 16 powołanej ustawy. W rozpoznawanej sprawie zaistniały zatem przesłanki uzasadniające stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, wydane one bowiem zostały bez podstawy prawnej w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Zauważyć przy tym trzeba, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż "wydanie decyzji bez podstawy prawnej" oznacza, że albo nie ma przepisu prawnego, który umocowuje administrację publiczną do działania, albo też przepis jest, ale nie spełnia wymagań podstawy prawnej działania organów administracji w tej sprawie, polegającego na wydawaniu decyzji rozumianych jako indywidualne akty administracyjne zewnętrzne. Innymi słowy, przez pojęcie decyzji wydanej bez podstawy prawnej rozumie się decyzję, wydaną w sytuacji, gdy brak było w przepisach prawa powszechnie obowiązującego właściwej materialnej lub formalnej podstawy do dokonania rozstrzygnięcia w drodze decyzji administracyjnej (wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2011 r., sygn. akt I OSK 1147/11). Taka sytuacja – w ocenie Sądu - ma miejsce w rozpoznawanej sprawie. Mając zaś na uwadze, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji podlegają wyeliminowaniu z obrotu prawnego ze wskazanej wyżej przyczyny, Sąd nie badał ich merytorycznie pod względem zgodności z prawem. W świetle powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) orzekł jak w sentencji. W przedmiocie wynagrodzenia adwokata za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu orzeczono w oparciu o art. 250 powołanej ustawy oraz § 2 ust. 3 i § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 46).