I SA/Wa 1814/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie WSA Przemysław Żmich WSA Dariusz Chaciński (spr.) Protokolant Anna Traczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 marca 2010 r. sprawy ze skargi J. N. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty oddala skargę. Postanowieniem nr [...] z dnia [...].09.2008 r. Wojewoda [...] przekazał według właściwości Wojewodzie [...] wniosek J. N. o potwierdzenie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione przez jego poprzedników prawnych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w miejscowości S., gmina B., powiat R. [...]. Przekazując wniosek Wojewoda [...] powołał się na art. 5 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 8.07.2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm. – dalej: ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z 2005 r.), który nakazuje ustalać właściwość miejscową organu według ostatniego miejsca zamieszkania osoby będącej właścicielem pozostawionej nieruchomości, jeżeli wniosek składa jego spadkobierca. W ocenie Wojewody [...] jednym ze współwłaścicieli nieruchomości pozostawionej [...] był S. N. – ojciec wnioskodawcy, ostatnio zamieszkały w D. na terenie Województwa [...], co uzasadnia przekazanie wniosku temu Wojewodzie. Po rozpatrzeniu wniosku J. N. przekazanego powyższym postanowieniem, Wojewoda [...] decyzją nr [...] z dnia [...].06.2009 r., wydaną na podstawie art. 7 ust. 2 w zw. z art. 1 i art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z 2005 r., odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Wojewoda ustalił po pierwsze, iż miejscowość S. (gmina B., powiat R.), w której położona była nieruchomość "pozostawiona poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej", w dniu 1 września 1939 r. nie wchodziła w skład terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Miejscowość ta stanowiła część terytorium [...] (tzw. [...]) i była oddalona o około [...] kilometrów na [...] od granic Rzeczypospolitej z 1939 r. Po drugie, właścicielką nieruchomości w miejscowości S. była K. N. W tej sytuacji, w ocenie organu I instancji, decyzja musiała być odmowna, gdyż ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z 2005 r. "reguluje tylko sprawy rekompensat za nieruchomości pozostawione na obszarze byłego państwa polskiego, to jest w jego granicach na dzień 1 września 1939 r." Wnioskodawca nie przedstawił też dokumentów potwierdzających następstwo prawne po K. N., dokumentów związanych z jej repatriacją oraz dokumentów potwierdzających obywatelstwo polskie właścicielki pozostawionej nieruchomości w dniu 1.09.1939 r. Nie spełnione zostały więc przesłanki z art. 1 i art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z 2005 r. Od powyższej decyzji Wojewody [...] odwołanie do Ministra Skarbu Państwa złożył J. N. W odwołaniu przedstawił opis losów swojej rodziny, przekazany mu przez wuja T. N., którego spotkał w 1961 r. na [...]. Z relacji tego ostatniego wynikać miało, że do marca 1945 r. W. i K. N. (dziadkowie odwołującego) zamieszkiwali w miejscowości S. [...] i byli [...], W. i K. N., a ich syn T. został [...]. Drugi z synów – S. (ojciec J.) przeżył, bo nie było go w tym czasie w domu. Ponadto odwołujący się uważa, że dziadkowie byli Polakami, a za utratę ich majątku należy mu się rekompensata. Jedynie dla porządku i jasności zdarzeń w tym miejscu zaznaczyć należy, że W. N. (dziadek odwołującego) postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia [...].03.1976 r. sygn. [...] został uznany za zmarłego w dniu [...] stycznia 1918 r. Po rozpatrzeniu odwołania Minister Skarbu Państwa decyzją nr [...] z dnia [...].08.2009 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Podzielił przy tym pogląd organu I instancji, że warunkiem niezbędnym do potwierdzenia prawa do rekompensaty musi być "fakt położenia nieruchomości pozostawionej w granicach Rzeczypospolitej Polskiej na dzień 1 września 1939 r." W postępowaniu bezspornie zostało wykazane, że nieruchomość w miejscowości S. położona była poza terytorium II RP, co samo przez się przesądza o wyniku sprawy. Inny, zgromadzony w aktach materiał dowodowy pozostaje bez wpływu na istotę rozstrzygnięcia. Od tej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł J. N. W skardze powtórzył argumenty podane w odwołaniu, a ponadto załączył artykuł z gazety omawiający projekt ustawy reprywatyzacyjnej, z którego skarżący wyciągnął wnioski, iż narodowość i miejsce zamieszkania nie mają znaczenia dla przyznania rekompensaty za mienie pozostawione za granicą w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu, mimo iż organy obydwu instancji po części błędnie ustaliły stan faktyczny w sprawie. W ostateczności nie miało to jednak wpływu na treść rozstrzygnięcia. Zarówno organ I, jak i II instancji przyjęły, że właścicielką całej nieruchomości pozostawionej w miejscowości S. była K. N. – babka skarżącego, opierając to ustalenie na treści zaświadczenia z dnia [...].01.2004 r. wydanego przez Centralne Archiwum Państwowe [...]. Zaświadczenie to nie jest jednak tak jednoznaczne. Opiera się bowiem na kilku źródłach: archiwum Głównej Komisji Klasyfikacyjnej Gruntów (prowadzonego dla celów podatkowych), zbiorach archiwalnych Ludowego Komisariatu Rolnego [...] oraz archiwum Komisji Gruntów przy Radzie Ministrów [...]. Z tego pierwszego źródła wynika, że właścicielem nieruchomości o łącznej powierzchni [...] ha byli nie wymienieni z imienia i nazwiska spadkobiercy W. N. (stan na [...].12.1935 r.), natomiast z drugiego z wymienionych archiwów wynika, że w postanowieniu Komisji Rolnej z dnia [...].12.1940 r. jako była właścicielka [...] ha ziemi wymieniona została K. N., która przed tą datą nieruchomość opuściła. Majątek przejęto do Państwowego Funduszu Ziemi, co potwierdza także trzecie z wymienionych archiwów. Mimo braku pełnej jasności, co do stanu prawnego nieruchomości w miejscowości S. można przyjąć, że po 1918 r. (data śmierci W. N.) pozostawała ona we współwłasności, a co najmniej współwłaścicielami jej byli "spadkobiercy" W. N. Z postanowienia Sądu Rejonowego w S. z dnia [...].06.1976 r. sygn. akt [...] wynika, że jedynym spadkobiercą W. N. był jego syn S. (k. 52), po którym z kolei dziedziczy skarżący – J. N. (choć to ostatnie postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia [...].03.2007 r. sygn. [...] w przedmiocie spadku, znajdujące się w aktach sprawy (k. 70), budzi pewne wątpliwości, co do swojej poprawności, gdyż stwierdza nabycie spadku łącznie po dwóch osobach). Tak więc skarżący J. N. wykazał swoje następstwo prawne po jednym ze współwłaścicieli pozostawionej nieruchomości. Nie wykazał natomiast obywatelstwa polskiego S. N. w dniu 1.09.1939 r. (art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z 2005 r.). Jednak zasadniczą i zarazem pierwotną przyczyną oddalenia skargi jest to, na co zwróciły uwagę organy obydwu instancji, iż nieruchomość pozostawiona w miejscowości S. w dniu 1.09.1939 r. nie wchodziła w skład terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z 2005 r. wynika, że zarówno wypędzenie (ust. 1), jak i opuszczenie (ust. 2) ma mieć związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., a więc i terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, z którego nastąpiło wypędzenie lub które zostało opuszczone, odnosi się do granic z 1939 r. "Podkreślić należy, że Państwo Polskie we wszystkich wcześniejszych aktach prawnych również zobowiązywało się tylko do zaliczania wartości mienia pozostawionego na terenach, które nie weszły w skład obecnego obszaru Państwa, ale które należały do września 1939 r. do Polski. Wynikało to zarówno z art. 9 dekretu z dnia 6 grudnia 1946 r. o przekazaniu przez Państwo mienia nierolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. nr 71, poz. 389), jak i z art. 14 ust. 1 i 3 dekretu z dnia 10 grudnia 1952 r. o odstępowaniu przez Państwo nieruchomego mienia nierolniczego na cele mieszkaniowe (Dz. U. nr 49, poz. 326) oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159). We wszystkich tych przepisach mówiło się wyraźnie o zaliczaniu wartości mienia pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa" (por. uchwała SN z dnia 17.10.1991 r. III CZP 99/91, OSNC 1992/4/61). To samo wynikało także z art. 81 ust. 1 (art. 88 ust. 1) ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127), z art. 212 ustawy z dnia 21.08.1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) oraz z poprzedniej "ustawy zabużańskiej" z 12.12.2003 r. W powołanej wyżej uchwale III CZP 99/91 wydanej na gruncie art. 88 ust. 1 (wcześniej art. 81 ust. 1) ustawy z 1985 r. Sąd Najwyższy wyprowadził tezę, że "repatriantom, którzy przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwali na terenie [...], a nie Polski, i którzy pozostawili tam mienie nieruchome, nie przysługują uprawnienia przewidziane w art. 81 ust. 1 z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości". Sąd Najwyższy zauważył, że "skoro w ustawie mówi się jednoznacznie o osobach, ‘które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa’, to za logicznie uzasadniony można uznać jedynie wniosek, że uprawnienia wynikające z tej ustawy (konkretnie z art. 81 ust. 1) dotyczą tylko osób, które posiadały i pozostawiły mienie nieruchome na obszarze, który przed rozpoczęciem II wojny światowej należał do Rzeczypospolitej Polskiej. Przy odmiennym założeniu zawarty w art. 81 ust. 1 zwrot ‘na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru państwa’ byłby wręcz niezrozumiały." Potwierdzenie takiego stanowiska można odnaleźć również w doktrynie. "Osoby repatriowane lub przesiedlone (nawet jeśli są to obywatele polscy) z terenów nie będących przed wojną obszarem RP, które pozostawiły tam swoje mienie – nie mają szans w swych staraniach o odszkodowanie za pozostawiony majątek. (...) Mienie zabużańskie, to majątki pozostałe na terenach obecnej Białorusi, Ukrainy i tzw. Litwy Wileńskiej. Natomiast pojęcie to nie obejmuje majątków pozostawionych na terenach nie wchodzących w skład przedwojennego obszaru Rzeczypospolitej Polskiej: np. Litwy Kowieńskiej, Łotwy, Estonii, Rumunii, Czechosłowacji, Węgier" (zob. J. Majorowicz i A. Poczobutt (w) "Roszczenia rewindykacyjne i odszkodowawcze w związku z utratą własności nieruchomości jako przedmiot działalności Rzecznika Praw Obywatelskich – Poradnik RPO Utracone Majątki Zwrot i Odszkodowania, Warszawa 1992, str. 33). Takie same wnioski wypływają z określenia kategorii zabużan, jako podmiotów uprawnionych do ekwiwalentu, w opracowaniu dokonanym przez Instytut Wymiaru Sprawiedliwości (zob. Kamil Zaradkiewicz (w) "Mienie zabużańskie" jako otwarta kwestia majątkowa w prawie polskim, Warszawa 2002, str. 20-21). W tej sytuacji trudno zgodzić się z inną argumentacją, przedstawioną chociażby w wyroku NSA z dnia 11.07.2008 r. I OSK 1087/07 (LEX nr 495954), iż w art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z 2005 r. "chodzi wyraźnie o nieruchomości poza obecnymi granicami RP a nie poza terytorium II RP." W szczególności trudno zgodzić się z uzasadnieniem do takiej tezy, iż oprócz wykładni gramatycznej, która w ocenie tego sądu jest jasna i jednoznaczna, miałaby ją potwierdzać także wykładnia historyczna. Sąd w niniejszym składzie uważa, że nie ma uzasadnionych powodów do tego, aby art. 1 ust. 1 i 2 obecnej ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z 2005 r. w zakresie pojęcia "mienia zabużańskiego", za pozostawienie którego przysługuje rekompensata, rozumieć inaczej, niż wynika to z uchwały SN z 17.10.1991 r. III CZP 99/91 oraz z poglądów doktryny przywołanych wyżej. Hipoteza normy uprawniającej do rekompensaty (wcześniej ekwiwalentu) zawarta w przepisie art. 1 ust. 1 ustawy z 2005 r. - "z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (...) w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r." - nie różni się w żaden sposób od tych hipotez zawartych w poprzednich normach, jakie uprawniały do ekwiwalentu za "mienie zabużańskie" pod rządami wcześniejszych przepisów. Już tylko na marginesie dodać należy, że wnioski wyciągnięte przez skarżącego z załączonego do skargi artykułu prasowego odnoszą się do projektu zupełnie innej ustawy, przygotowywanego przez Ministra Skarbu Państwa, potocznie zwanego ustawą reprywatyzacyjną. Problem rekompensat za "mienie zabużańskie" uregulowany jest w innym akcie prawnym. W tej sytuacji, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.