I SA/Wa 2175/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Bożena Marciniak sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.) asesor WSA Nina Beczek po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 lutego 2024 r. sprawy ze skargi M.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Siedlcach z dnia 31 sierpnia 2023 r. nr SKO.4000-1735/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Siedlcach decyzją z 31 sierpnia 2023 r. nr SKO.4000-1735/2023 utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Siedlce z 6 lipca 2023 r. nr SR/4120-1/552/6990/SP/134/23 odmawiającą przyznania M. G. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Powyższa decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: M. G. wnioskiem z 25 maja 2023 r. 2023 r. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką - S. C. , ur. 28 listopada 1934 r., która zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 11 lutego 2020 r. nr [...] jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji. Data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji istniała na dzień 1 listopada 2019 r. Prezydenta Miasta Siedlce decyzją z 6 lipca 2023 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując, że w momencie powstania niepełnosprawności S. C. nie został spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.) oraz niepodejmowanie zatrudnienia przez M. G. nie wynika bezpośrednio z obowiązku sprawowania opieki nad matką. M. G. wniosła odwołanie od powyższej decyzji. Samorządowe Kolegium Odwoławczemu w Siedlcach rozpoznając sprawę przytoczyło przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych określające warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń, w tym art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5, art. 24, art. 23 i podkreśliło, że z ustaleń organu I instancji ustaleń wynika, że M. G. opiekuje się matką, która wymaga wsparcia przy czynnościach bytowych, w związku z zaliczeniem do znacznego stopnia niepełnosprawności (wywiad rodzinny z 7 czerwca 2023 r.). Według wywiadu środowiskowego M. G. mieszka razem z matką i pomaga jej w codziennym funkcjonowaniu. Matka porusza się samodzielnie w obrębie mieszkania, na zewnątrz korzysta z laski. S. C. jest samodzielna w czynnościach fizjologicznych oraz w przygotowywaniu i spożywaniu posiłków. Samodzielnie utrzymuje codzienną higienę osobistą. Potrzebuje asysty przy kąpieli. Samodzielnie ubiera się. Córka pomaga matce przy podawaniu i dawkowaniu leków, umawianiu na wizyty lekarskie i uczestniczeniu w nich. Wykupuje leki, załatwia sprawy urzędowe, opłaca rachunki, robi zakupy. Dba aby dom był zamknięty. Kolegium zaznaczyło, że M. G. pracowała w I kwartale 2022 r., następnie ze względu na opiekę nad ojcem, a później nad matką nie pracowała. Według pracownika socjalnego czas poświęcony matce nie jest przeszkodą do podjęcia przez M. G. pracy zawodowej. Niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez stronę nie wynika z konieczności sprawowania opieki nad matką. W oświadczeniu z 7 czerwca 2023 r. M. G. potwierdziła zakres obowiązków wobec matki, który pokrywa się z ustaleniami pracownika socjalnego oraz podała, że nie jest w stanie podjąć pracy w pełnym wymiarze. Mogłaby natomiast pracować w niepełnym wymiarze, w godzinach porannych. SKO w Siedlcach zaznaczyło, że organ I instancji w zaskarżonej decyzji, jako przesłankę do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego wskazał okoliczność, że nie wykazano, że niepełnosprawność marki powstała do ukończeniu 18 roku życia lub do ukończeniu 25 roku życia w trakcie nauki w szkole. Tym samym, zdaniem organu pierwszej instancji, nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponadto niepodejmowanie zatrudnienia przez M. G. nie wynika bezpośrednio z obowiązku sprawowania opieki nad matką. Odnosząc się do powyższego SKO zaznaczyło, że na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (Dz. U. poz. 1443) art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych utracił moc w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, Tym samym w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W ocenie Kolegium, okoliczność, że niepełnosprawność matki skarżącej powstała po ukończeniu przez nią wieku wskazanego w art. 17 ust. 1b ustawy nie stanowi przeszkody w przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Do rozważenia pozostaje zatem czy M. G. spełnia pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy zaznaczył, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem podstawową przesłanką jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad bliską osobą, o określonym stopniu niepełnosprawności. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest przyznawane za sama opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej zatrudnienie lub wykonywanie innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad bliską osobą, która jej wymaga. Świadczenie pielęgnacyjne, jako forma wsparcia rodziny, jest kierowane do tych członków rodziny, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny czynią to w tak dużym - a wynikającym ze stopnia niepełnosprawności osoby, którą się opiekują - zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie innej pracy, przy czym przez rezygnację z zatrudnienia w znaczeniu art. 17 ustawy należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnieni w celu jej sprawowania. Kolegium zaznaczyło, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki. Jednak z treści art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że aby można mówić o opiece w jej rozumieniu musi być ona stała i długoterminowa. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia albo jej niepodejmowaniem, a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Zdaniem organu odwoławczego zgromadzony materiał dowodowy wskazuje, że nie istnieje związek przyczynowo- skutkowy między zakresem sprawowanej opieki nad matką, stanowiącej zwykłe obowiązki domowe /przygotowanie posiłków, podawanie leków, zakupy, w tym lekarstwa, pomoc w kąpieli, sprzątanie, kontakt z lekarzem i uczestnictwo w wizytach lekarskich, zamykanie drzwi wejściowych/, a nie podejmowaniem zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze. Analiza i ocena czynności opiekuńczych, których wymaga osoba niepełnosprawna i zakres opieki stanowi w istocie czynności pomocowe w życiu codziennym i w ocenie SKO nie determinuje, po stronie skarżącej konieczności niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Według ustaleń skarżąca jest zdolna do pracy, a przyczyną niepodejmowania zatrudnienia nie jest opieka nad matką, co M. G. sama oświadczyła. Wykazana opieka nad matką nie stanowi oczywistej przeszkody do wykonywania pracy zawodowej. Związek między niepodejmowaniem pracy, a sprawowaną opieką nie jest więc bezpośredni i ścisły. Jeżeli nie występuje podstawowa przesłanka przyznania świadczenia w postaci związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją lub nie podejmowaniem pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, wszelkie pozostałe przesłanki tracą w istocie znaczenie. Tym samym w ocenie organu odwoławczego w sprawie nie zostały spełnione przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia. M. G. wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając: 1. naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnie, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnej S. C. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczna nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia, 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię, tj.: - art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie, wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wydanego przez ZUS Oddział w Siedlcach z 11 lutego 2020 r., że niepełnosprawna S. C. pomimo stwierdzonej niezdolności do samodzielnej egzystencji nie wymaga stałej opieki córki, która nie musi rezygnować z zatrudnienia. W uzasadnieniu skargi skarżąca przytoczyła argumenty na poparcie podnoszonych zarzutów i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, a także o zwrot kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Siedlcach w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Organ odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego powołał się na brak związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Ponadto organ I instancji powołał się na niekonstytucyjny przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. W pierwszej kolejności jako prawidłowe Sąd ocenił stanowisko organu odwoławczego w zakresie dotyczącym uznania za wadliwe rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji odmawiającego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu niespełnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Rozważania Kolegium w tej części znajdują bowiem potwierdzenie w treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. K 38/13 oraz w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych. Przechodząc do dalszej oceny wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Literalne brzmienie przepisu art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r. jak i cel świadczenia pielęgnacyjnego prowadzi do wniosku, że z założenia miało ono stanowić pomoc "ze strony państwa dla osoby zdolnej do pracy, lecz niezatrudnionej i niewykonującej innej pracy zarobkowej z powodu konieczności sprawowania opieki" nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (zob. uzasadnienie wyroku TK z 18 lipca 2008 r. w sprawie P 27/07. Ten kluczowy cel świadczenia pielęgnacyjnego, czyli rekompensowanie braku dochodów z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie stracił na aktualności. Świadczenie pielęgnacyjne niezmiennie jest formą rekompensaty osobie zobowiązanej do alimentacji, sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny - za rezygnację z zatrudnienia albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania tej opieki. Niezbędne zatem dla uzyskania świadczenia, jest niebudzące wątpliwości ustalenie zakresu sprawowanej opieki oraz związku rezygnacji z zatrudnienia z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Sam fakt legitymowania się przez członka rodziny orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie gwarantuje automatycznie uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakres sprawowanej opieki musi być tego rodzaju, że obiektywnie wyklucza możliwość jakiegokolwiek zarobkowania (por. wyrok NSA z dnia 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20, CBOSA). Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie powinno, a wręcz nie może być okazją do zwiększenia dochodu w sytuacji, gdy rezygnacja z pracy nie jest ściśle powiązana z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zdaniem Sądu przeprowadzone postępowanie administracyjne, w szczególności przeprowadzony wywiad środowiskowy - wykazało, że w przypadku Skarżącej zakres wykonywanej opieki nie uprawniał do otrzymania przedmiotowego świadczenia. Wynika bowiem z jego ustaleń, że M. G. mieszka razem z matką i pomaga jej w codziennym funkcjonowaniu. Matka porusza się samodzielnie w obrębie mieszkania, na zewnątrz korzysta z laski. Jest samodzielna w czynnościach fizjologicznych oraz w przygotowywaniu i spożywaniu posiłków. Samodzielnie utrzymuje codzienną higienę osobistą. Potrzebuje asysty przy kąpieli. Samodzielnie ubiera się. Córka pomaga matce przy podawaniu i dawkowaniu leków, umawianiu na wizyty lekarskie i uczestniczeniu w nich. Wykupuje leki, załatwia sprawy urzędowe, opłaca rachunki, robi zakupy. Dba aby dom był zamknięty. To zaś oznacza, że matka Skarżącej pomimo obiektywnie sędziwego wieku pozostaje w stanie zdrowia, który pozwala jej na znaczną samodzielność w domu i nie powoduje sytuacji, że każda czynność życiowa wymaga pomocy i asysty osoby trzeciej. W szczególności sama się porusza, sama korzysta z toalety, spożywa a nawet przygotowuje posiłki oraz przy pomocy laski wychodzi z domu. Taki stan rzeczy nie jest zatem przeszkodą dla Skarżącej do podjęcia pracy, zwłaszcza w niepełnym wymiarze czasu, czemu zresztą Skarżąca nie zaprzecza. W świetle powyższego Sąd podzielił ustalenia i oceny dokonane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.