I SA/Wa 2258/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Trochym sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.) sędzia WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [..] lipca 2021 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania E. J., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że E. J. wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością opieki nad ojcem, który posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie to wydano na stałe, wskazano w nim, że niepełnosprawność ojca istnieje od [...]-go roku życia, ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia [...] grudnia 2015 r. Po rozpatrzeniu złożonego wniosku organ I instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia, ponieważ z przedstawionego orzeczenia nie wynika, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, żona posiada orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym (brak takiego orzeczenia w aktach sprawy). W aktach sprawy przedłożono zaświadczenie lekarskie, że ze względu na stan zdrowia żona nie jest w stanie samodzielnie opiekować się mężem. Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, E. J. wniosła odwołanie. W uzasadnieniu wskazała na naruszenie przepisów prawa materialnego mające istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, poprzez zastosowanie normy prawnej art. 17 ust. 1b bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wnioskodawczyni wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Po rozpatrzeniu złożonego odwołania organ II instancji stwierdził, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ odwoławczy przywołał treść art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. z 2020 r. Dz. U. poz. 111). Przywołał także i omówił treść oraz znaczenie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Organ wyjaśnił, że z akt sprawy wynika, że ojciec wnioskodawczyni pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu odwoławczego, w takiej sytuacji powołane przepisy prawa umożliwiają ewentualnie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji osoby niepełnosprawnej w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Organ II instancji podkreślił, że nie może zastępować komisji lekarskich i samodzielnie ustalać, czy osoba nieposiadająca orzeczenia o stopniu niepełnosprawności może lub nie sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną. Wnioskodawczyni stwierdza, że jej mama z uwagi na stan zdrowia nie może samodzielnie sprawować opieki nad mężem, przedstawia jednak na tę okoliczność jedynie zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia matki, a nie orzeczenie właściwej Komisji Lekarskiej. Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego, w przypadku sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie chodzi tylko o brak możliwości sprawowania opieki przez osoby w pierwszej kolejności zobowiązane do opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale także o brak możliwości dostarczenia przez te osoby środków pieniężnych potrzebnych do zapewnienia odpowiedniej opieki przez inne osoby (Naczelnego Sądu Administracyjnego sygn. akt I OSK 742/17). W tym stanie faktycznym i prawnym organ II instancji, nie kwestionując, że skarżąca pomaga ojcu w jego bieżącym funkcjonowaniu, orzekł jednak w oparciu o przepisy prawa, a te nie pozwalają na uwzględnienie odwołania skarżącej i wydania innego rozstrzygnięcia. Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła E. J.. W uzasadnieniu skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji rażące naruszenie przepisów prawa materialnego, czyli art. 17 ust 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie faktycznym opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że opieka ta powinna być sprawowana przez żonę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji, a także zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego wedle norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przede wszystkim wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2019 r. Dz. U. poz. 2325 ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność skargi. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. z 2020 r. Dz. U. poz.111 ze zm.). Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2a tej ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jednakże świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca jest córką osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jej ojciec pozostaje w związku małżeńskim z matką skarżącej, która jak wynika z uzasadnienia decyzji organu I instancji, na dzień wydawania decyzji przez ten organ legitymowała się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W aktach sprawy brak jest takiego dokumentu. Skarżąca do akt sprawy dołączyła jedynie poświadczoną za zgodność z oryginałem kserokopię "Zaświadczenia Lekarskiego" z dnia [...] maja 2021 r. wydanego na prośbę matki skarżącej przez lekarza [...]. Z jego treści wynika, że ze względu na stan zdrowia matka skarżącej nie jest w stanie "samodzielnie" opiekować się mężem. W tej sytuacji wyjaśnić należy, że z woli ustawodawcy wynikającej z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Matka skarżącej nie legitymuje się takim dokumentem. Brak jest zaś prawnych możliwości, by orzeczenie Zespołu lekarskiego do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności mogło zastąpić wydane na prośbę matki skarżącej zaświadczenie lekarza Niepublicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej. Oznacza to, że powołana ustawa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi niepełnosprawnego, który ma małżonka nielegitymującego się znacznym stopniem niepełnoprawności. Tę przesłankę w pewnych wyjątkowych sytuacjach łagodzi orzecznictwo sądów administracyjnych. Może to mieć miejsce, np. gdy małżonek niepełnosprawnego obiektywnie w ogóle nie może świadczyć opieki, a niepełnosprawny nie może oczekiwać też na wsparcie finansowe ze strony innych członków swojej rodziny, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny. Z akt sprawy nie wynika jednak, by taka sytuacja wystąpiła w rozpatrywanej sprawie. Matka skarżącej nie jest osobą o stwierdzonym odpowiednim orzeczeniem znacznym stopniu niepełnosprawności. Z zaświadczenia lekarskiego wynika, że nie jest ona w stanie "samodzielnie" opiekować się mężem. A contrario oznacza to, że może ona opiekować się mężem z pomocą innych członków rodziny, w skład której wchodzą poza skarżącą jeszcze jej brat oraz córka z pierwszego małżeństwa ojca, czyli osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny wobec rodziców. Podkreślić przy tym należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do któregokolwiek z członków rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla ustawowo określonej kategorii osób. Oznacza to, że rodzina sama nie wybiera ze swego grona osoby uprawnionej do świadczenia pielęgnacyjnego, ale wyboru tego dokonał sam ustawodawca, wskazując w pierwszej kolejności małżonka osoby niepełnosprawnej, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy tym zasadnie organ II instancji podnosi, że ani on, ani także Sąd orzekający, nie mają kompetencji do samodzielnego orzekania o możliwości sprawowania przez daną osobę opieki, jak również oceny jej stopnia niepełnosprawności. Taką kompetencję mają jedynie powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności, a więc wyspecjalizowane w tym zakresie organy, które są w stanie zagwarantować rzetelną ocenę stanu zdrowia (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 599/20 oraz z dnia 23 stycznia 2020 r. sygn. akt I OSK 2462/19). Dopóki zatem matka skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności o znacznym stopniem niepełnoprawności, a przy tym z akt sprawy nie wynika, by obiektywnie zaistniała wyjątkowa sytuacja, która uzasadniałaby odstąpienie od językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, to brak jest podstaw prawnych do postawienia zaskarżonej decyzji zarzutu naruszenia przepisów powołanej ustawy. Oznacza to, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, co do zasady świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Obowiązek małżonka wyprzedza bowiem obowiązek alimentacyjny innych krewnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2021 r. sygn. akt I OSK 627/21). W rozpatrywanej sprawie oznacz to, że przy braku uzasadnionych podstaw do zastosowania wyjątku od przedstawionej zasady, brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, gdy pozostaje on w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2019 r. Dz. U. poz. 2325 ze zm.) orzekł jak w sentencji. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 powołanej ustawy.