I SA/Wa 2344/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Dorota Apostolidis Sędziowie: sędzia WSA Magdalena Durzyńska sędzia WSA Małgorzata Boniecka – Płaczkowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 sierpnia 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi N. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] sierpnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z [...] czerwca 2020 r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz N.F. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. WSA/wyr.1 – sentencja wyroku. Zaskarżoną decyzją z [...] sierpnia 2020 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu odwołania N. F. od decyzji Prezydenta W. z [...] czerwca 2020 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że Prezydent W. decyzją z [...] czerwca 2019 r., nr [...] przyznał N. F. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad synem C. F. w okresie od [...] lutego 2019 r. do [...] marca 2021 w wysokości [...] zł miesięcznie, z tym, że kwota przyznana za marzec 2021 r. wynosi [...] zł. Następnie decyzją z [...] stycznia 2020 r., nr [...] Prezydent uchylił decyzję z [...] czerwca 2019 r. Decyzją z [...] czerwca 2020 r., nr [...] Prezydent W. uznał świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przyznane w związku z opieką nad synem C. F., wypłacone w okresie od 1 lutego 2019 r. do 30 listopada 2019 r., w łącznej kwocie [...] zł, za świadczenia nienależnie pobrane i zobowiązał N. F. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Odwołanie od decyzji organu I instancji złożył N. F. Wskazał, że był pewien, iż świadczenie jest przyznane na dziecko, a nie jemu i nie ma znaczenia kto faktycznie sprawuje opiekę, jeśli jedno z rodziców nie podejmuje zatrudnienia. Podniósł także kwestie związane z byciem cudzoziemcem. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpoznając sprawę wskazało, że decyzje wydawane w przedmiocie świadczeń rodzinnych nie mają charakteru uznania administracyjnego. Podało, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111), powoływanej dalej jako "ustawa", za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Organ przytoczył treść art. 17 ust. 1 ustawy, w którym wskazano komu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i pod jakim warunkami. Kolegium powołało się na ustalenia organu I instancji z których wynika, że N. F. od lutego 2019 r. wykonuje pracę [...] w ramach organizacji [...], jednak nie jest tam oficjalnie zatrudniony, dlatego nie może przedstawić stosownego zaświadczenia. N. F. złożył [...] grudnia 2019 r. oświadczenie, w którym potwierdził powyższe okoliczności. Jednocześnie wskazał, że dzieckiem niepełnosprawnym opiekuje się żona, a on był przekonany, że świadczenie przysługuje na rodzinę, a nie na osobę. Kolegium podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co wynika wprost z art. 17 ust. 1 ustawy. Wyjaśniło, że "zatrudnienie lub inna praca zarobkowa" to, wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej, na co wskazuje art. 3 pkt 22 ustawy. Zaznaczyło, że jedną z przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub niepodejmowanie zatrudnienia przez opiekuna osoby niepełnosprawnej w okresie pobierania świadczenia. Skoro N. F. w okresie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego pracował jako [...], to nie można mówić o rezygnacji z zatrudnienia. Natomiast w razie podjęcia zatrudnienia w trakcie pobierania przyznanego świadczenia pielęgnacyjnego, świadczenie to staje się świadczeniem nienależnie pobranym, co wynika z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. Podlega ono zwrotowi zgodnie z art. 30 ust. 5 - 8 ustawy. Kolegium podało, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, iż obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń obciąża osobę, która przyjmowała świadczenia ze świadomością, że jej się one nie należały, a więc determinowany jest uprzednim ustaleniem istnienia takiego stanu świadomości u podmiotu pobierającego świadczenie, co pozwala na skuteczne nałożenie obowiązku zwrotu. Kolegium podniosło, że o świadczeniu nienależnie pobranym, w rozumieniu art. 30 ust. 1 ustawy, można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny (świadome i celowe działanie wbrew pouczeniu). Zatem nienależnie pobrane świadczenie, to świadczenie wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do jego pobierania, jeżeli niepowiadomienie o tych okolicznościach było świadomym i zamierzonym działaniem (lub zaniechaniem) świadczeniobiorcy. Organ powołał się na wypracowane orzecznictwo sądowe w tym zakresie. Kolegium zaznaczyło, że wniosek o przyznanie świadczenia zawiera pouczenie dotyczące obowiązku zgłoszenia wszelkich zmian w sytuacji faktycznej wnioskodawcy. Wskazało, że pouczenie jest jasne i czytelne, z którego jednoznacznie wynikają obowiązki osób, którym przyznane zostaje to świadczenie. W ocenie organu obowiązkiem skarżącego było zgłoszenie zmian w sytuacji faktycznej polegających na podjęciu przez niego zatrudnienia. Kolegium dodało, że stosownie do art 30 ust. 2b ustawy od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Odnosząc się do zarzutów odwołania Kolegium wskazało, że N. F. jest cudzoziemcem, jednak przebywa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej od [...] lipca 2017 r. Pochodzi z [...], gdzie pracował jako nauczyciel [...]. Długość pobytu na terytorium RP, posiadane wykształcenie oraz poziom znajomości języka polskiego wskazują, że skarżący miał możliwość zapoznania się z treścią pouczenia, które jest sformułowane w sposób jasny i precyzyjny. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] sierpnia 2020 r. złożył N. F. Zaskarżonej decyzji zarzucił: I. naruszenie przepisów postępowania, tj.: - art. 7, 77 § 1, 80 kpa w zw. z art. 107 § 3 kpa, poprzez zaniechanie przez organ II instancji wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, w tym w szczególności poprzez pominięcie ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" skarżącego i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależny; - art. 138 § 1 pkt 1 kpa, poprzez wydanie przez organ II instancji decyzji utrzymującej w mocy niezgodną z prawem decyzję organu I instancji; - art. 15 kpa, poprzez nie zbadanie przez organ wyższego stopnia sprawy od strony merytorycznej i wydanie decyzji jedynie na podstawie decyzji organu niższego stopnia; II. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: - art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegającym na błędnej ocenie przesłanki zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w świetle przyjętych kryteriów oceny i pominięcie tego, że do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń może dojść w sytuacji, gdy osoba, która pobrała świadczenie obiektywnie nienależnie, zataiła celowo istotne informacje, działając w celu uzyskania świadczenia, o którym wiedziała, że w przypadku ujawnienia danej informacji, świadczenia nie uzyska. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji oraz umorzenie postępowania i zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuty rozwinął w uzasadnieniu skargi. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału z 1 lipca 2021 r. wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U z 2020 r., poz. 347 ze zm.) sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym, o czym pełnomocnik skarżącego i organ zostali powiadomieni. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Podstawę materialnoprawną zaskarżonych decyzji stanowił art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111). Stosownie do treści tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Zasady przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego zostały określone w art. 17 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, m.in. matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jak wynika z treści art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, co do zasady, w przypadku równoczesnego pobierania świadczenia rodzinnego oraz uzyskiwania dochodów z tytułu zatrudnienia obowiązkiem organów administracji publicznej jest wydanie decyzji stwierdzającej, że świadczenia rodzinne stanowiły świadczenia nienależnie pobrane, co z kolei otwiera drogę do jego zwrotu. Podkreślić jednakże należy, że wydanie przedmiotowej decyzji jest uzależnione od łącznego spełnienia dwóch warunków: równoczesnego pobierania powyższych świadczeń oraz uprzedniego poinformowania świadczeniobiorcy o niemożności jednoczesnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego oraz podjęcia zatrudnienia. W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżący w okresie od 1 lutego 2019 r. do 30 listopada 2019 r. pobierał równocześnie świadczenie pielęgnacyjne oraz uzyskiwał dochody z tytułu zatrudnienia jako [...] w ramach organizacji [...]. Okoliczność powyższą potwierdził w oświadczeniu z [...] grudnia 2019 r., w którym podał, że od lutego 2019 r. jeździ jako [...] w firmie [...]. Wątpliwości - w świetle prowadzonej przez Sąd kontroli zgodności z prawem wydanych w sprawie decyzji administracyjnych - budzi jednak druga, powołana powyżej przesłanka, tj. uprzednie prawidłowe poinformowanie skarżącego o niemożności równoczesnego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i uzyskiwania dochodu z tytułu zatrudnienia. W powyższym zakresie organ podniósł, że wniosek o przyznanie świadczenia zawiera pouczenie dotyczące obowiązku zgłoszenia wszelkich zmian w sytuacji faktycznej wnioskodawcy. Organ stwierdził, że pouczenie zawarte we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest pouczeniem jasnym i czytelnym, z którego jednoznacznie wynikają obowiązki osób, którym przyznane zostaje to świadczenie. W ocenie Sądu zebrany materiał dowodowy stanowiska tego nie potwierdza. Podkreślić należy, że skarżący jest cudzoziemcem, który wraz z żoną i dwójką dzieci, w tym jednym dzieckiem niepełnosprawnym, otrzymał na terenie Polski status uchodźcy. Wbrew twierdzeniu Kolegium z akt sprawy nie wynika, aby skarżący posługiwał się językiem polskim w stopniu pozwalającym na swobodne porozumiewanie się. Otóż z notatki służbowej sporządzonej przez pracownika organu [...] grudnia 2019 r. wynika, że: "kontakt z Panem jest utrudniony. Pan nie mówi w języku polskim. Moje wypowiedzi były tłumaczone przez tłumacza". Ponadto, w piśmie z [...] lipca 2020 r. przekazującym odwołanie skarżącego, w trybie art. 133 kpa, organ I instancji wskazał, że "W przedmiotowej sprawie nie ulega wątpliwości, że Pan N. F. jest cudzoziemcem, który nie posługuje się językiem polskim w stopniu pozwalającym na swobodne porozumiewanie się. W trakcie podejmowanych czynności wnioskodawca korzystał z pomocy wskazanego przez siebie tłumacza". Zaznaczyć należy, że organ II instancji nie wskazał na podstawie jakich okoliczności oraz dowodów ustalił poziom znajomości języka polskiego przez skarżącego oraz kwestie dotyczące możliwości zapoznania się przez niego z treścią pouczenia. Organy jedynie stwierdziły, że pouczenie zawarte we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest pouczeniem jasnym i czytelnym, z którego jednoznacznie wynikają obowiązki osób, którym przyznane zostaje to świadczenie. Jednakże stwierdzenie, że pouczenie jest jasne i czytelne, a długość pobytu na terytorium RP, posiadane wykształcenie oraz poziom znajomości języka polskiego wskazują, że skarżący miał możliwość zapoznania się z treścią pouczenia stoi w sprzeczności z wyżej powołanymi dowodami. Organ I instancji nie odniósł się do kwestii znajomości języka polskiego przez skarżącego i zrozumienia pouczenia, natomiast ustalenia organu odwoławczego pozostają w sprzeczności ze zgromadzonym materiałem dowodowym. Tym samym organy naruszyły przepisy prawa, które obligowały je do podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, nie wskazały faktów, które uznały za udowodnione, dowodów, na których się oparły oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówiły wiarygodności, co stanowi naruszenie art. 7, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 kpa. Organ odwoławczy utrzymując w mocy wadliwą decyzję naruszył art. 138 § 1 pkt 1 kpa. Podkreślić należy, że organy rozpatrujące sprawę powołują się na oświadczenia złożone w ramach postępowania dotyczącego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawne dziecko skarżącego, niemniej jednak pomijają istotne okoliczności, które w oświadczeniu składa skarżący. W oświadczeniu z [...] grudnia 2019 r. skarżący wskazał, że: "gdy składałem wniosek na świadczenie pielęgnacyjne zostało mnie zapytane czy mam stałą pracę, a ja oświadczyłem że nie mam stałej pracy. Nie można nabyć dokumentu od [...] że pracuję na [...] jako [...], dlatego tylko oświadczam ustnie albo pisemnie, że pracuję na [...]. Z dzieckiem niepełnosprawnym opiekuje się na stałe moja żona, gdy składałem wniosek o tym wspomniałem, jednak nie wiedziałem że wniosek muszę złożyć na żonę, dlatego złożyłem na siebie. Myślałem że świadczenie pielęgnacyjne jest przeznaczone na rodzinę, a nie na osobę". Oświadczenie to wskazuje, że skarżący zgłosił fakt zatrudnienia jako [...] w firmie [...]. Organy obydwu instancji nie odniosły się do tego oświadczenia. Jak wyżej zaznaczono o nienależnie pobranym świadczeniu można mówić wtedy, gdy strona pobiera świadczenia, chociaż wie, że nie powinna ich pobierać w ogóle lub w danej wysokości. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny (świadome i celowe działanie wbrew pouczeniu). Istotna jest więc świadomość osoby pobierającej świadczenie, gdyż przesłanki wskazane w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależny (wyrok NSA z 11 czerwca 2013 r., sygn. akt I OSK 2276/12). Sąd podziela pogląd zaprezentowany w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12, że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, że ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (wyrok NSA z 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/13). Kwestie powyższe nie były przedmiotem oceny w niniejszej sprawie. Jak wcześniej wyjaśniano - pouczenie zawarte w decyzji o przyznaniu świadczenia musi być w wystarczającym stopniu zindywidualizowane i zrozumiałe dla wnioskodawcy. W sytuacji natomiast, gdy skarżący występując do organu nie posługuje się płynnie językiem polskim, a z akt nie wynika, aby składając wniosek o świadczenie pielęgnacyjne korzystał z pomocy tłumacza, przedwczesna jest ocena Kolegium, że skarżący zrozumiał pouczenie i że miał świadomość pobierania nienależnego mu świadczenia pielęgnacyjnego. Z powyższych przyczyn uznać należy, że organy naruszyły przepis art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy. Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa, orzekł jak w pkt. 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i 205 ppsa. Ponownie rozpoznając sprawę, organ uwzględni stanowisko przedstawione w uzasadnieniu wyroku.