I SA/Wa 2465/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Emilia Lewandowska (spr.) Sędziowie: WSA Gabriela Nowak WSA Elżbieta Sobielarska Protokolant starszy sekretarz sądowy Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2013 r. sprawy ze skargi J.T. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję częściową Wojewody [...] z dnia [...] marca 2012 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącej J.T. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] maja 2012 r. nr [...], utrzymał w mocy częściową decyzję Wojewody [...] z [...] marca 2012 r. nr [...] o odmowie potwierdzenia pozostawienia przez S. i L. J. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej we wsi P., gmina G., powiat [...], województwo [...], w zakresie 1/2 części udziałów w prawie własności przysługującego L.J. w stosunku do pozostawionej nieruchomości. Z ustaleń organu wynika, że S. i L. małżonkowie J. pozostawili poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nieruchomość położoną we wsi P. w gminie G., w powiecie [...] , dawne województwo [...], której byli współwłaścicielami. Postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] czerwca 1990 r. sygn. akt [...] stwierdzono, że spadek po S.J., zmarłym w dniu [...] października 1974 r. nabyły: J.T. – córka i L.J. – jako żona. W trybie notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia z dnia [...] grudnia 2009 r. (rep. [...]) potwierdzono też, że spadek po L.J., zmarłej w dniu [...] maja 1998 r., nabyła w całości córka – J.T.. W dniu 30 października 1989 r. do Urzędu Miejskiego w R. wpłynął wniosek L.J. o przydzielenie jej na terenie miasta R. działki budowlanej lub ogrodniczo-budowlanej, w związku z pozostawieniem w/w nieruchomości, położonej obecnie w Związku Radzieckim. Z kolei, w dniu 28 lipca 2009 r. J.T. wystąpiła o potwierdzenie przysługującego jej prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami państwa polskiego przez jej rodziców. Pierwotnie, Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] października 2010 r. nr [...] potwierdził J.T. prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez jej ojca – S.J. a rozpatrując sprawę w trybie instancji odwoławczej, Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Wyrokiem z dnia 29 czerwca 2010 r. sygn. akt I SA/Wa 629/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił obie w/w decyzje stwierdzając, że naruszały one przepisy procedury administracyjnej. Rozpoznając sprawę po raz drugi, Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] marca 2012 r. odmówił potwierdzenia J.T. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez jej rodziców opisanego na wstępie mienia – w części dotyczącej udziału 1/2 w pozostawionym mieniu nieruchomym, przysługującego L.J., zaś Minister Skarbu Państwa, orzekający na skutek odwołania wniesionego przez zainteresowaną, decyzją z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję częściową Wojewody [...]. W uzasadnieniu swego stanowiska Minister podniósł, że L.J. – składając wniosek w 1989 r. – nie działała jako osoba wskazana a zatem J.T. formalnie była uprawniona do dochodzenia całości rekompensaty należnej z tytułu pozostawienia przez jej rodziców mienia nieruchomego poza obecnymi granicami państwa polskiego. Jednocześnie jednak, organ stwierdził, iż wnioskodawczyni nie udowodniła by L.J. – pozostawiła nieruchomość w dawnym województwie [...] w warunkach zmuszenia do opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą w dniu 1 września 1939 r., gdyż repatriowała się do Polski dopiero w 1958 r. Fakt opuszczenia mienia nieruchomego przez L.J., opisany przez wnioskodawczynię – zdaniem organu – nie znajdował także uzasadnienia w okolicznościach, wynikających bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r., bo odnosił się jedynie do zmian społeczno-politycznych, zaistniałych na tych terenach w okresie powojennym. Powyższe potwierdzała – wg Ministra – treść protokołu przesłuchania J.T. z dnia 15 grudnia 2011 r. w którym stwierdziła ona, że: "powodem opuszczenia nieruchomości i wyjazdu L.J. z P. były antypolskie represje na tle narodowościowym, ciężka praca w kołchozie, połączona z szykanami oraz obawa przed wynarodowieniem dzieci, poprzez brak możliwości edukacji w ojczystym języku". Natomiast, "czasowe ukrywanie się po sąsiadach" L.J., o którym wspominała wnioskodawczyni, zarówno poprzez pryzmat bezpośrednio przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm., dalej: "ustawy zabużańskiej"), jak i orzeczeń sądów administracyjnych – nie mieściło się w zakresie, objętym treścią art. 1 ust. 1, 1a, a także ust. 2 w/w ustawy. Z tej przyczyny – jak podkreślał Minister – należało przyjąć, iż L.J. nie została zmuszona do opuszczenia swojej nieruchomości i terenów byłych Kresów Wschodnich wskutek repatriacji na podstawie tzw. "umów republikańskich", zmiany odcinków terytoriów państwowych dokonanej na podstawie umowy z dnia 15 lutego 1951 r. oraz na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. lecz przyjechała do Polski w 1958 r. w związku z szykanami, antypolskimi represjami na tle narodowościowym, ciężką pracą w kołchozie i obawą przed wynarodowieniem dzieci poprzez brak możliwości edukacji w ojczystym języku. Akcentowano w tym miejscu, iż – zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych – zmuszenie do opuszczenia nieruchomości i Kresów Wschodnich musi pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r., to jest jako następstwo wojny i różnych zdarzeń jej towarzyszących. Organ podnosił też, że należy odróżnić zdarzenia będące bezpośrednimi skutkami wojny (deportacje ludności polskiej, zsyłka na Syberię, czy pobór do wojska), których dotyczy art. 1 ustawy zabużańskiej od tych, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni. Zatem wprawdzie przymus, pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczając byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, mógł mieć różny charakter (przymus bezpośredni, obawa o własne życie, zdrowie), niemniej jednak musiał on – wg organu – mieć związek z wojną rozpoczętą w 1939 r., a nie wynikać z istoty rozwiązań ustrojowych na terenie ZSRR. Fakt dyskryminacji właściciela nieruchomości oraz jego rodziny – jako osób narodowości polskiej zamieszkałych na terytorium ZSRR, trudności administracyjne ze strony ówczesnych władz radzieckich uniemożliwiające wyjazd na obecne terytorium RP oraz przejęcie na rzecz państwa gospodarstwa rolnego, którego był właścicielem, również nie dawał zatem podstaw do przyjęcia, że opuszczenie nastąpiło z przyczyn bezpośrednio wynikających z wojny rozpoczętej w 1939 r. W tych okolicznościach Minister uznał, że nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Na tę decyzję J.T. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zarzuciła Ministrowi Skarbu Państwa naruszenie prawa materialnego w postaci art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, 8, 12 § 1, art. 77 § 1, 107 § 3 kpa – poprzez wybiórcze i niedokładne rozpatrzenie sprawy. Odpowiadając na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z 4 października 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 1381/12, oddalił skargę uznając, że skarga była nieuzasadniona i podzielił pogląd Ministra reprezentowany w zaskarżonej decyzji. W wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej J.T. Naczelny Sąd Administarcyjny, wyrokiem z 23 sierpnia 2013 r. sygn. akt I OSK 32/13, uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Ponownie rozpoznając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Skarga jest uzasadniona. Należy przede wszystkim mieć na uwadze, że w dacie rozpoznawania sprawy przez Sąd w obiegu prawnym znajdowała się ostateczna decyzja Ministra Skarbu Państwa z [...] czerwca 2012 r., w której potwierdzono, iż prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez S.J. 1/2 udziału w nieruchomości położonej we wsi P., gmina G., powiat [...] przysługuje w całości J.T.. W rezultacie więc organ pomimo jednego wniosku strony dokonał oceny sytuacji faktycznej i prawnej małżonków J. w odrębnych decyzjach i to w sposób całkowicie odmienny, tak jakby S. i L. małż. J. byli osobami dla siebie obcymi, a jedynie byli współwłaścicielami w częściach ułamkowych pozostawionej nieruchomości. Organy nie uwzględniły w ogóle faktu, że osoby te pozostawały w związku małżeńskim zawartym w dniu [...] lipca 1934 r. w G. (akt skrócony odpisu aktu małżeństwa k. 12 akt administracyjnych). Z decyzji Ministra Skarbu Państwa z [...] czerwca 2012 r. wynika, że organ uznał za niesporne spełnienie przez ojca skarżącej, a męża L.J. wszystkich warunków przewidzianych przepisami ustawy z 8 lipca 2005 r. Natomiast, w rozpoznawanej sprawie, w odniesieniu do L.J., która pozostawała w związku małżeńskim ze S.J. od [...] lipca 1934 r. do jego śmierci w dniu [...].10.1974 r., pozostawiona nieruchomość stanowiła współwłasność małżonków oraz małżonkowie wspólnie opuścili byłe terytorium RP w 1958 r., organ uznał brak spełnienia przesłanek ustawowych do potwierdzenia prawa do rekompensaty ich córce J.T.. Takie zróżnicowanie sytuacji małżonków jest nieuprawnione i sprzeczne z prawem na co zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu swojego wyroku z 23 sierpnia 2013 r. Zdaniem NSA jeśli byli właściciele mienia zabużańskiego pozostawali w związku małżeńskim a tylko jeden ze współmażonków był aresztowany lub uwięziony przez władze radzieckie, to przyjęcie poglądu, że prawo do rekompensaty przysługiwałoby w takim przypadku tylko temu uwięzionemu a drugiemu – nie, prowadziłoby do naruszenia art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. oraz zasady równości wobec prawa, wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. NSA stwierdził, że opuszczając Kresy Wschodnie i pozostawiając w takiej systuacji swoje wspólne mienie, oboje małżonkowie nie działali z własnej woli a w warunkach przymusu, związanego z wojną 1939 r. Oceniając legalność zaskarżonej decyzji NSA wskazał, że należy mieć również na uwadze, że w dacie repatriacji małżonków J., tj. w 1957 r., w Polsce obowiązywała ustawa z dnia 27 czerwca 1950 r. – Kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 308 ze zm.), która w art. 21 stanowiła, iż przedmioty majątkowe nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania małżeństwa i stanowiące jego dorobek są wspólnym majątkiem małżonków. W czasie jej trwania zaś w majątku tym nie ma określonych udziałów. Powstają one dopiero po ustaniu wspólności (art. 25 § 1 cyt. ustawy). Zatem, zdaniem NSA, jeśliby małżonkowie, gdyby żyli, wystąpili wspólnie o przyznanie im uprawnienia zabużańskiego to zawsze byłoby to uprawnienie wspólnie im przysługujące, gdyż dotyczyłoby ich majątku wspólnego. Okoliczność, że małżonkowie J. obecnie już nie żyją a z wnioskiem o rekompensatę wystąpiła ich córka nie zmienia tej sytuacji. Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd związany jest powyższą wykładnią prawa dokonaną przez Naczelny Sąd Adminsitracyjny na mocy art. 190 p.p.s.a. Mając zatem na uwadze tę wykładnię prawa oraz treść decyzji Ministra Skarbu Państwa z [...] czerwca 2012 r. potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia udziału w nieruchomości przez S.J. a także materiał dowodowy sprawy Sąd uznał, że decyzja organu I instancji narusza art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozosawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Utrzymując w mocy wadliwą decyzję organ odwoławczy naruszył art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Uchybienia te uzasadniają uchylenie decyzji organów obu instancji. Oceniając ponownie zasadność wniosku J.T. o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez jej matkę L.J. udziału w 1/2 części w prawie własności do nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami RP organ uwzględni okoliczność, że S.J., mąż L.J., spełnił przewidziane w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przesłanki do uzyskania rekompensaty z tytułu pozostawienia przez niego mienia oraz będzie miał na uwadze fakt, że w rozpoznawanej sprawie kluczową kwestią pozostaje wykładnia powołanego wyżej przepisu w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim, i uwzględni wykładnię, w tym zakresie, dokonaną przez NSA w wyroku zapadłym w tej sprawie z 23 sierpnia 2013 r. a przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu. Z powyższych względów Sąd na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 152 i art. 200 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.