I SA/Wa 258/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Marciniak Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka – Płaczkowska (spr.) WSA Anna Wesołowska Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 czerwca 2016 r. sprawy ze skargi R. E. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego oddala skargę Zaskarżoną decyzją z [...] grudnia 2015 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu odwołania R. E. od decyzji Wojewody [...] z [...] października 2015 r., nr [...], utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Minister wskazał, że R. E. w piśmie z [...] czerwca 2014 r. zawarł m. in. żądanie zwrotu nieruchomości położonej we wsi [...] przejętej od L. E. na rzecz Skarbu Państwa na mocy dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r., nr 3, poz. 13 ze zm.), zwanego dalej dekretem. W uzasadnieniu podniesiono m. in., że gospodarstwo nie miało w chwili przejęcia ponad [...] ha powierzchni. Wojewoda [...] zakwalifikował powyższe pismo jako wniosek o wydanie decyzji stwierdzającej, że przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, zgodnie z którym określone w nim nieruchomości, m. in. przekraczające 50 ha użytków rolnych, przeszły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa. Decyzją z [...] października 2015 r., nr [...] Wojewoda [...] umorzył postępowanie argumentując, iż materiał dowodowy zgromadzony w sprawie wskazuje jednoznacznie, że przejęcie nieruchomości nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu, w konsekwencji czego właściwy w tej sprawie jest sąd powszechny. Odwołanie od decyzji Wojewody złożył R. E. Rozpatrując sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podkreślił, że w sytuacji, gdy intencją wnioskodawcy jest podważenie przejęcia danej nieruchomości na własność Skarbu Państwa, wówczas w pierwszej kolejności należy ustalić podstawę prawną takiego przejęcia. Organ wskazał, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż nieruchomość położona we wsi [...] przejęta została od L. E. na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu. Wskazują na to zaświadczenie Starosty Powiatowego w [...] z [...] października 1947 r., nr [...] oraz treść protokołu sporządzonego przez komisarza ziemskiego [...] czerwca 1945 r. w sprawie przejęcia przedmiotowej nieruchomości. Minister wyjaśnił, że zgodnie z poglądem prezentowanym w orzecznictwie zarówno przez Sąd Najwyższy (np. wyrok z 30.01.2014 r., sygn. akt IV CSK 229/13, lex nr 1438652), jak i Naczelny Sąd Administracyjny (np. wyrok z 21.05.2007r., sygn. akt I OSK 890/06, orzeczenia.nsa.gov.pl) sąd powszechny jest właściwy w sprawie kwestionowania tytułu własności Skarbu Państwa ujawnionego w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu. Sprawy ze stosunków rzeczowych stanowią ze swej istoty sprawy cywilne. Do orzekania o sprawach cywilnych, a więc i o prawach rzeczowych osób pozbawionych nieruchomości w ramach reformy rolnej, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r., poz. 101), zwanej dalej K.p.c., właściwe są sądy powszechne. Odstępstwo od tej zasady przewiduje art. 2 § 3 K.p.c. stanowiąc, iż nie są rozpoznawane w postępowaniu sądowym (przed sądem powszechnym) sprawy cywilne przekazane przez przepis szczególny do właściwości innych organów. Zatem tylko przepis szczególny może spowodować przekazanie sprawy cywilnej (a taką jest sprawa o własność nieruchomości ziemskiej) na drogę postępowania administracyjnego. Przepisu takiego odnośnie nieruchomości wymienionych w art. 2 ust. 1 b) dekretu nie ma. Natomiast w drodze wyjątku na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.) droga administracyjna przewidziana jest dla nieruchomości ziemskich objętych działaniem art. 2 ust. 1 e) dekretu. Jednak do czasu oceny legalności przez sąd powszechny przejęcia nieruchomości na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu, bezprzedmiotowe jest prowadzenie postępowania administracyjnego zmierzającego do ustalenia czy dana nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust.1 lit. e) dekretu. Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skargę złożył R. E. Wniósł o: 1) stwierdzenie nieważności protokołu przejęcia nieruchomości z [...] czerwca 1945 r. oraz zaświadczenia nr [...] z [...] października 1947 r. stanowiących, zdaniem skarżącego, decyzje administracyjne wydane na podstawie art. 2 ust 1 i art. 6 dekretu z 6 września 1944 r. i art. 1 ust 1 dekretu z 8 sierpnia 1946 r., na podstawie których odebrano L. E. nieruchomości ziemskie położone we wsi [...], gmina [...] 2) o zwrot nieruchomości położonej we wsi [...] przejętej na Skarb Państwa, a gdyby okazało się to nie możliwe o wypłatę odszkodowania 3) o przeprowadzenie dowodu z kopii dokumentów przedłożonych przez wnioskodawcę oraz materiałów znajdujących się w Archiwum Państwowym w [...] Nr Spis Nr [...] Zespół [...] sygn. rob. [...] i [...] potwierdzających fakt, że dziadek skarżącego- L. E. - był obywatelem polskim W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że Starosta Powiatowy w [...] w zaświadczeniu z [...] października 1947 r. wskazał, iż nieruchomości o powierzchni [...] będące własnością obywateli Rzeszy Niemieckiej, w tym [...] ha należące do L. E., zostają przejęte na cele reformy rolnej na podstawie przepisów art. 1 ust. 1 dekretu z 8 sierpnia 1946 r. W ocenie skarżącego decyzje wymienione w pkt. 1 skargi rażąco naruszają prawo, gdyż L. E. nie był obywatelem Rzeszy Niemieckiej, urodził się w miejscowości [...], które w chwili jego urodzenia znajdowały się w granicach II Rzeczypospolitej. Natomiast gospodarstwo rolne nie przekraczało w chwili jego przejęcia 50 hektarów. Skarżący podniósł, że w Archiwum Państwowym w [...] znajdują się akta, o numerach wskazanych w pkt [...] skargi, w sprawie przejęcia gospodarstw "poniemieckich" w miejscowości [...] będących własnością braci: A. E. i L. E. Komisarz Ziemski pismem nr [...] - brak daty- zwrócił się do Starosty Powiatowego w [...] o przeprowadzenie dochodzenia w sprawie urzędowego stwierdzenia przynależności narodowościowej L. E. Przejęto gospodarstwo w oparciu o art. 2 ust. 1 pkt b) i e) dekretu z 6 września 1944 r. bez żadnego dokumentu potwierdzającego przynależność wymienionych do narodowości niemieckiej bądź posiadania obywatelstwa niemieckiego. Poza tym powierzchnia przejętego gospodarstwa nie przekraczała 50 ha. W pismach procesowych z [...] marca 2016 r. i z [...] czerwca 2016 r. skarżący poparł skargę. Do pisma z [...] marca 2016 r. załączył kopię wyroku Sądu Okręgowego w [...] z [...] lutego 1948 r., sygn. akt [...][...] o uniewinnieniu L. I. od zarzutu zgłoszenia przynależności do narodowości niemieckiej. Wyjaśnił, że L. I.i L. E. to ta sama osoba. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Żądanie skarżącego zawarte we wniosku z [...] czerwca 2014 r. dotyczyło podważenia prawidłowości przejęcia przez Skarb Państwa w trybie dekretu o reformie rolnej nieruchomości położonej we wsi [...], gmina [...] stanowiącą uprzednio własność L. E. Skarżący we wniosku wskazał, że powierzchnia nieruchomości nie przekraczała 50 ha, jak również, że jej właściciel nie był obywatelem Rzeszy Niemieckiej. Podnieść należy, że badanie prawidłowości objęcia określonej nieruchomości ziemskiej przepisami dekretu odbywa się w zróżnicowanym trybie uzależnionym od charakteru nieruchomości ziemskiej. Jedynie prawidłowość objęcia przepisami dekretu nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu badana jest przez organ w postępowaniu administracyjnym. Natomiast kontrola prawidłowości objęcia przepisami dekretu nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b), c) i d) tego dekretu odbywa się przed sądem powszechnym w postępowaniu cywilnym (por. postanowienie SN z 6 XI 1997 r., sygn. akt III KKO 7/97 lex 1673440, wyrok NSA z 3 III 2013 r., sygn. akt I OSK 1592/13 lex 1677185). Organ wszczął postępowanie w celu zbadania przesłanek z art. 2 ust.1 lit e) dekretu, gdyż skarżący podnosił, że powierzchnia nieruchomości rolnej nie przekraczała 50 ha. Jednakże zebrane w sprawie dowody wskazały w sposób nie budzący wątpliwości, że przejęcie spornej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa nastąpiło na podstawie art. 2 ust.1 lit. b) dekretu. Świadczą o tym następujące dokumenty: - protokół przejęcia gospodarstwa na cele reformy rolnej z [...] czerwca 1945 r. w którym wskazano, że przejmowane jest "gospodarstwo wolksdeutcha własność ob. E. L.", -zaświadczenie Starosty Powiatowego w [...] z [...] października 1947 r., nr [...] z którego wynika, że nieruchomości ziemskie położone we wsi [...] są własnością obywateli Rzeszy Niemieckiej w osobach L. i A. E., - wniosek Komisarza Ziemskiego z [...] października 1947 r. do Sądu Grodzkiego w [...] – Oddziału Hipotecznego o wpisanie Skarbu Państwa jako właściciela, z którego wynika, że nieruchomości ziemska położone we wsi [...] podpadają pod działanie przepisów art. 2 ust.1 lit. b) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - postanowienie Sądu Grodzkiego z [...] października 1947 r. uwzględniające wyżej wskazany wniosek, - pismo Starosty Powiatowego w [...] z [...] października 1947 r. do Komisarza Ziemskiego w [...], z którego wynika, że nieruchomość ziemska położona we wsi [...] stanowiła własność obywateli Rzeszy Niemieckiej w osobach L. E. i A. E. - orzeczenie Powiatowej Komisji Ziemskiej w [...] z [...] kwietnia 1949 r. zatwierdzające projekt podziału gruntów poniemieckich we wsi [...], - orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] z [...] stycznia 1960 r. o nadaniu nieruchomości M. B. Z uzasadnienia orzeczenia wynika, że w 1945 r. gospodarstwo położone we wsi [...] stanowiące własność L. E. o pow. [...] ha zostało przejęte na własność Państwa jako gospodarstwo poniemieckie, - akt nadania ziemi z [...] kwietnia 1949 r. na rzecz J. E. z którego treści wynika, że "nadział ziemi" nastąpił z nieruchomości poniemieckiej we wsi [...]. Także w końcowych wywodach wniosku z [...] czerwca 2014 r. skarżący podał, że przejęcie gospodarstwa rolnego nastąpiło na podstawie art. 2 ust.1 lit. b) dekretu o reformie rolnej Skoro objęcie przez Skarb Państwa nieruchomości nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b) wyżej powołanego dekretu, to zbadanie zasadności podpadania tej nieruchomości pod przepisy dekretu może nastąpić jedynie w postępowaniu cywilnym przed sądem powszechnym, a więc poza działalnością administracji publicznej. Sąd oddalił wnioski o przeprowadzenia dowodów wskazanych w skardze i piśmie procesowym z [...] marca 2016 r. Dokumenty powołane w skardze zostały nadesłane w toku postępowania administracyjnego przez Archiwum Państwowe w [...], natomiast kwestia uniewinnienia L. I. (E.) od zarzutu zgłoszenia przynależności do narodowości niemieckiej nie ma dla niniejszego postępowania znaczenia. Jak wyżej wskazano organ administracji nie jest uprawniony do badania prawidłowości przejęcia w trybie reformy rolnej majątków ziemskich przejętych na podstawie art. 2 ust.1 lit. b) dekretu. Natomiast kontrola Sądu nie sprowadza się do badania czy były właściciel był, czy też nie był obywatelem polskim, lecz czy organ prawidłowo umorzył postępowanie z uwagi na podstawę prawną przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa w oparciu o przepisy dekretu o reformie rolnej. Należy podkreślić, że przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja o umorzeniu postępowania administracyjnego. Z kolei żądania zawarte w pkt 1 i 2 skargi pozostają poza kognicją sądu administracyjnego. Kwestie podnoszone w skardze mogą bowiem być badane w postępowaniu przed sądem powszechnym. Skoro organ administracji wszczął postępowanie, w sprawie której nie był właściwy do orzekania, to prawidłowym było wydanie decyzji o umorzeniu postępowania. Sprawa administracyjna jest bezprzedmiotowa w rozumieniu art. 105 § 1 kpa wtedy, gdy nie ma materialnoprawnych podstaw do władczej, w formie decyzji administracyjnej, ingerencji organu administracyjnego. Wówczas jakiekolwiek rozstrzygnięcie merytoryczne pozytywne, czy negatywne staje się prawnie niedopuszczalne. Tak sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie. Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd orzekł jak w sentencji wyroku z mocy art. 151 ppsa.