I SA/Wa 2809/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska Sędziowie: WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.) WSA Iwona Maciejuk Protokolant starszy sekretarz sądowy Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 listopada 2014 r. sprawy ze skargi P. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. W dniu [...] grudnia 2013 r. do Prezydenta Miasta P.- Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. wpłynął wniosek P. N. o umorzenie należności z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami. Wniosek uzasadnił okolicznością, iż wraz z miesiącem styczniem 2014 r. stracił dotychczasowe zatrudnienie, które stanowi jego jedyne źródło utrzymania. Ponadto wskazał, że nie posiada żadnych zasobów finansowych ani majątkowych, które pozwoliłby na spłatę ciążących na nim zobowiązań. Prezydent Miasta P. rozpatrując powyższy wniosek decyzją z dnia [...] stycznia 2014 r., nr [...], odmówił P. N. umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego w kwocie [...]zł wraz z odsetkami z tytułu wypłaconego funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej M. N. Od powyższej decyzji odwołanie wniósł P. N. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu ww. odwołania, decyzją z dnia [...] marca 2014 r., [...], uchyliło ww. decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji, podnosząc, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy nie zostały wszechstronnie rozważne i ocenione. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Prezydent Miasta P. decyzją z dnia [...] kwietnia 2014 r., nr [...], ponownie odmówił P. N. umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego w kwocie [...] zł wraz z odsetkami z tytułu wypłaconego funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej M. N. Od powyższej decyzji P. N. złożył odwołanie wyrażając z niej niezadowolenie, kwestionując ustalenia poczynione przez organ pierwszej instancji, wskazując, że całość materiału dowodowego nie została dokładnie zebrana i należycie rozpatrzona. Na skutek rozpatrzenia powyższego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] lipca 2014 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] kwietnia 2014 r., nr [...]. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że materialnoprawną podstawę wydania decyzji w przedmiotowej sprawie stanowił przepis art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r., o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem: Organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powołany przepis nakazuje przeanalizowanie, czy w sprawie zachodzą uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. Umorzenie należności ma charakter wyjątkowy, gdyż co do zasady, to dłużnik winien pokrywać swoje zobowiązania. Pokrywanie tych należności z finansów publicznych uzasadniają jedynie szczególnie uzasadnione okoliczności. Kolegium podkreśliło, że przepis wskazuje na orzekanie przez organ w ramach tzw. uznania administracyjnego. Umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów winno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Mając powyższe na uwadze organ odwoławczy wskazał, że P. N. jest kawalerem, mieszka wraz z rodzicami i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie to nie zostało wydane na stałe, jest ważne do dnia 15 lipca 2015 r. Wnioskodawca jest leczony z rozpoznanymi zaburzeniami schizoafektywnymi. Jest osobą bezrobotną, zaś jego źródłem utrzymania jest zasiłek stały w wysokości 429 zł miesięcznie. Od 2003 r. korzysta z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej Dzielnicy [...]. Obok zasiłku stałego otrzymuje pomoc ze strony Ośrodka w formie zasiłków celowych o charakterze doraźnym, przyznawanych w zależności od zgłaszanych bieżących potrzeb. Organ wskazał ponadto, że u P. N. nie występują szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, które przemawiałyby za umorzeniem należności z tytułu świadczeń funduszu alimentacyjnego. Wnioskodawca mieszka z rodzicami i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zatem, poza koniecznością wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego, nie ma na utrzymaniu innych osób. Wobec powyższego zdaniem organu uiszczenie kwoty stanowiącej należności z funduszu alimentacyjnego nie wpłynie negatywnie na jego sytuację, jego rodziny, pogarszając jej byt. W ocenie organu odwoławczego także niewątpliwie jego trudna sytuacja materialna P. N., związana z uzyskiwaniem niskiego dochodu, nie uzasadnia umorzenia wypłaconych należności. Wnioskodawca posiada stały, choć obiektywnie niski dochód, ale jest w wieku produkcyjnym, zaś stan zdrowia nie uniemożliwia wykonywanie pracy zarobkowej. Kolegium wskazało również, że z orzeczenia o niepełnosprawności nie wynika bowiem, aby istniały obiektywne przeciwwskazania do podjęcia przez niego zatrudnienia. Kolegium podkreśliło również, że zawarta w przepisie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów instytucja umorzenia należności ma charakter wyjątkowy, ponieważ wówczas nienależnie pobrane świadczenia nie są regulowane przez daną osobę, która je pobrała, ale ze środków publicznych, na które składają się obywatele. W ocenie organu odwoławczego, podzielającego stanowisko Prezydenta Miasta P., w realiach niniejszej sprawy sytuacja P. N. nie jest wyjątkowa w rozumieniu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i nie przemawia za umorzeniem należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Kolegium zaznaczyło również, iż wnioskodawca może wystąpić o odroczenie spłaty występującego zadłużenia, o rozłożenie go na raty, a w ostateczności o umorzenie występującego zadłużenia. W ocenie Kolegium zamieszczenie w tym przepisie wymienionych możliwości poprawy sytuacji dłużnika alimentacyjnego równoznaczne jest z tym, że stosowane one winny być od najmniej dającego po wywołujący najdalej idący skutek. Z tego też powodu dłużnik alimentacyjny winien w pierwszej kolejności wykorzystać przysługującą mu możliwość odroczenia terminu spłaty występującego zadłużenia lub rozłożyć tę spłatę na raty, a dopiero w ostateczności występować o umorzenie występującej należności. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł P. N. Zaskarżonej decyzji zarzucił: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego polegające na błędnej ocenie warunków koniecznych do umorzenia należności alimentacyjnych t.j. okoliczności wskazanych w art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów; 2. naruszenie przepisów prawa administracyjnego mające wpływ rozstrzygnięcie wydanej decyzji tj. art. 7, art 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., polegające na naruszeniu zasady swobodnej oceny dowodów prowadzące do błędnych ustaleń. Wskazując na powyższe wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji w całości poprzez uznanie skargi za zasadną i umorzenie należności, względnie uchylenie zaskarżonej decyzji w całości lub w części i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu swojej skargi skarżący podniósł, że organy orzekające w sprawie nie przeprowadziły wystarczającego postępowania dowodowego związanego z podniesionymi przez niego okolicznościami t.j. realnym brakiem wystarczającego dochodu, co w sposób oczywisty narażało go na brak zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych oraz uniemożliwia spłatę ciążących na nim zobowiązań. Wskazał, że organ wprawdzie słusznie zauważa, iż dochód strony zarówno podstawowy (429 zł od marca br.), jak i po odliczeniu zupełnie zasadniczych comiesięcznych wydatków (czynsz, leki, alimenty) wynosi ok. 220 zł na cały miesiąc - co nie stanowi nawet minimum egzystencji wynoszącego w 2013 r. - 541,91 zł, jednak fakt ten nie stanowi dla organów przeszkody w uznaniu, iż skarżący dysponuje możliwościami regulowania zaległości i to bez narażenia siebie na chroniczne ubóstwo oraz zagrożenie życia i zdrowia. W ocenie skarżącego w uzasadnieniu decyzji organy nie wskazały jednak dowodów, faktów oraz przyczyn, dla których przyjęły taką tezę, w ocenie skarżącego - odrealnioną i pozbawioną logiki, a co również istotne - wadliwą prawnie, ponieważ nie wyjaśnia w sposób nie budzący wątpliwości i bezsprzeczny - w jaki sposób dysponując kwotą 220 zł skarżący może zakupić żywność i spłacić ww. zobowiązanie. Zarzucił organom również, że pominęły znaczenie stwierdzonych u niego zaburzeń psychicznych i ich wpływu na dalsze możliwości zarobkowania. Organ pierwszej i drugiej instancji nie wyjaśnił również dlaczego w sposób wyczerpujący nie zbadały wpływu i specyfiki przewlekłych chorób skarżącego na przyszłą zdolność zarobkowania, a także z jakich przyczyn pominęły okoliczności związane z realną możliwością podjęcia zatrudnienia przez osobę niepełnosprawną na rynku pracy z wysoką stopą bezrobocia, na co wskazywała już w poprzednim odwołaniu. Wskazał, również, że choruje na długotrwale i przewlekle choroby, co do których rokowanie leczenia jest niepewne i przedwczesne. Jego choroby mają charakter nawrotowy, po okresach poprawy zwykle dochodzi do powtórnego nasilenia objawów. Z tegoż powodu, skarżący legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Ponadto stwierdzone choroby negatywnie wpływają na ewentualną zdolność uzyskania przez niego zatrudnienia. Dotychczasowe próby podjęcia przez niego pracy okazały się bezskuteczne i nie ma obecnie przesłanek, które świadczyłyby o możliwości zmiany tej tendencji. Za taką bowiem trudno uznać wskazaną przez organ możliwość podjęcia pracy na stanowisku przystosowanym do niepełnosprawności - na trudnym rynku pracy nie przekłada się to bowiem bezpośrednio na gotowość pracodawców do jego zatrudnienia. Dodatkowo wskazał, że organ orzeczniczy (lekarski) wydaje orzeczenie o stopniu niepełnosprawności na czas określony, równie dobrze może wynikać z przypuszczenia iż stan osoby ulegnie pogorszeniu (negatywne rokowania w tym względzie) i wymagać to będzie w perspektywie czasowej zmiany stopnia niepełnosprawności na wyższy - znaczny. W jego ocenie organy orzekające w sprawie przyjmują jednak jedynie koncepcję poprawy sytuacji zdrowotnej strony, opierając swoją tezę na niesprawdzonych o nieuprawnionych przypuszczeniach. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stosownie zaś do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz. U. z 2012 r. Nr 270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Biorąc pod uwagę powyższe kryteria Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zarówno zaskarżona decyzja jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu pierwszej instancji nie naruszają prawa. W niniejszej sprawie przedmiotem oceny Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lipca 2014 r., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] kwietnia 2014 r., w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną M. N. w okresie świadczeniowym [...], w kwocie [...] zł wraz z odsetkami. Podstawę materialnoprawną zaskarżonego do Sądu rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1 poz. 7 ze zm.), tj. m.in. art. 27 ust. 1, 1a, 2, 3, 7 pkt 2 w zw. z art. 30 ust. 2. Z art. 30 ust. 2 tej ustawy wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z treści tego przepisu wynika więc uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie, na co zresztą trafnie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Tym samym wybór sposobu załatwienia wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego należy do organu, który w ramach uznania administracyjnego rozstrzyga w sprawie. Wydanie decyzji przez organ musi zostać jednak poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i osobistej wnioskodawcy, do czego w sposób wyraźny obliguje organ administracji cytowany wyżej art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz jej analizą, z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego, co w ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie miało miejsce. Jak wynika z akt sprawy skarżący P. N. jest kawalerem, mieszka z rodzicami, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Posiada orzeczenie o umiarkowany stopniu niepełnosprawności wydane do dnia 15 lipca 2015r. z powodu zaburzeń schizoafektywnych ze wskazaniem możliwości świadczenia pracy zgodnie z posiadanymi możliwościami. Jest osobą bezrobotną. Źródłem jego utrzymania jest zasiłek stały w wysokości 429 zł miesięcznie. Świadczenie to wypłacane było także w latach od stycznia 2006 r. do czerwca 2008 r. oraz od lipca 2009 r. do czerwca 2013 r. Organ ustalił, że skarżący od 2003 r. korzysta ze świadczeń pomocy społecznej w formie zasiłków celowych, które są mu przyznawane doraźnie stosownie do składanych przez niego wniosków na konkretne potrzeby. Po dokonaniu opłat czynszowych, zakupie leków oraz dobrowolnej wypłacie alimentów P. N. dysponuje kwotą ok. 220 zł miesięcznie. Biorąc pod uwagę sytuację osobistą, materialną i zdrowotną skarżącego uznać należy, w ocenie Sądu, że w tym konkretnym przypadku nie uzasadnia ona konieczności uwzględnienia przez organy wniosku o umorzenie należnych od niego świadczeń. Skarżący, chociaż w ograniczonym zakresie, jest bowiem osobą zdolną do świadczenia pracy. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w którym zapisano możliwość zatrudnienia na stanowisku przystosowanym do niepełnosprawności. Pomimo obiektywnych problemów na rynku pracy nie można zatem wykluczyć, że P. N. podejmie starania o pracę, a przyszłe zarobki, nawet gdyby miał je uzyskać za kilka lat, mogą zostać przeznaczone na spłatę należnych od niego świadczeń. Ponadto podkreślenia wymaga , że analiza treści przepisu art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zakresie zawartego w nim zwrotu , że organ "może (...) umorzyć" przesądza , że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. O tym, czy kwota wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego powinna być umorzona w całości lub tylko w części, albo nie umorzona, rozstrzyga organ w ramach tzw. "uznania administracyjnego". Organ ten ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. Kwestia działania organów administracji publicznej w ramach "uznania administracyjnego" była wielokrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Np. w wyroku z 16 listopada 1999 r. (sygn. akt III SA 7900/98, publ. Lex nr 47243) Sąd ten stwierdził, że "w celu wydania prawidłowego orzeczenia w sytuacji uznania administracyjnego organ administracyjny obowiązany jest szczegółowo zbadać stan faktyczny. Z kolei w wyroku z 28 kwietnia 2003 r. (sygn. akt II SA 2486/01, publ. Lex nr 149543) NSA zwrócił uwagę, że "podejmując decyzję uznaniową organ administracji stosownie do art. 7 kpa ma obowiązek kierowania się słusznym interesem obywatela, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny, ani nie przekracza to możliwości organu administracji publicznej wynikających z przyznanych mu uprawnień i środków prawnych". Wskazać jednak należy, że zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, które wynikają z art. 133 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach. Należy podkreślić, że umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy trwale ugruntowana sytuacja dochodowa zobowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które nie ma on wpływu. Tymczasem w przypadku skarżącego brak jest podstaw do uznania, że podjął on jakiekolwiek czynności zmierzające do zmiany ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wynikającego z treści wyroku sądowego. Skoro w przekonaniu P. N. jego sytuacja finansowa to uzasadnia, powinien podjąć kroki, których celem byłoby obniżenie należnych od niego alimentów. Umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie uzasadnia także sam fakt pozostawania bez pracy, jeżeli obiektywnie istnieje potencjalna możliwość jej podjęcia, jak ma to miejsce w przypadku skarżącego. Sama tylko hipotetyczna możliwość nie znalezienia pracy nie stwarza po stronie organu administracji obowiązku umorzenia należności. Słusznie wskazały zatem organy, że skarżący w pierwszej kolejności powinien wystąpić z wnioskiem o odroczenie terminu płatności należności, umorzenia której się domaga, a dopiero gdyby długotrwałe starania o polepszenie sytuacji finansowej nie przyniosły pożądanego rezultatu, domagać się jej umorzenia. Także stan zdrowia P. N. nie może stanowić argumentu przemawiającego w sposób zdecydowany za słusznością jego wniosku. Zarówno orzeczenia lekarskie jak i treść wyjaśnień skarżącego pozwalają bowiem na wnioskowanie, że choroba na którą cierpi ma zarówno fazy nasilenia jak i remisji, możliwe jest zatem także polepszenie jego samopoczucia i podjęcie pracy w warunkach dostosowanych do jego możliwości. Z uwagi na powyższe należy uznać, iż organy administracji publicznej nie przekroczyły w sprawie granic uznania administracyjnego, a uzasadnienie zaskarżonej decyzji odpowiada art. 107 § 3 k.p.a. Należy podkreślić, że organy administracji mają obowiązek niezwykle starannie podejmować decyzję w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Każde bowiem umorzenie powoduje przerzucenie na wszystkich podatników kosztów utrzymania dzieci dłużników. W takiej sytuacji, jaka zaistniała w rozpatrywanej sprawie, byłoby to sprzeczne z założeniami ustawowymi (przesłanki z art. 30 ust. 2 ustawy nie powinny być interpretowane rozszerzająco). W sprawie skarżącego organ wskazał na jego indywidualną sytuację i wyjaśnił, z jakich przyczyn odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. Mając powyższe na względzie, zdaniem Sądu, brak jest podstaw do umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, przyznanych na osobę uprawnioną. W związku z tym należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja została podjęta w granicach uznania administracyjnego, i jako taka nie narusza prawa, a zatem Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji