I SA/Wa 3004/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Pirogowicz, sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.), asesor WSA Iwona Ścieszka, , po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2022 r. na posiedzeniu niejawnym, w trybie uproszczonym sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpatrzeniu odwołania A. S., decyzją z [...] września 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] czerwca 2021 r. nr [...] w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Prezydent Miasta [...] decyzją z [...] czerwca 2021 r. odmówił przyznania A. S. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką E. S. W uzasadnieniu organ podał, że na podstawie złożonego [...] maja 2021 r. wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz w oparciu o obowiązujące przepisy ustalił, że A. S. nie spełnia warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką E. S. Z dołączonej do akt sprawy kserokopii orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z [...] lipca 2020 r. wynika, że niepełnosprawność w stopniu znacznym u E. S. istnieje od [...] roku życia, tj. od [...] maja 2017 r. Natomiast zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Zaznaczył, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 wskazał wprawdzie, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, jest to jednak wyrok zakresowy i nie stwierdził on utraty mocy obowiązującej tego przepisu. Brzmienie art. 17 ust. 1b jest cały czas identyczne. Nadal zatem prawo do świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest m.in. od daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Dalej organ I instancji wskazał, że [...] czerwca 2021 r. został przeprowadzony wywiad środowiskowy z A. S. na okoliczność sprawowania opieki nad matką, w trakcie którego A. S. oświadczył, że zrezygnował z pracy, aby opiekować się matką oraz podał, że od czasu zadeklarowania opieki nad matką zamieszkał z matką. Z ustaleń pracownika socjalnego wynika, że E. S. od kilku lat otrzymuje zasiłek stały w związku z czym wiele razy wizytowano środowisko. E. S. zamieszkuje w [...] przy ul. [...] wraz z rodzeństwem, [...] siostrami oraz bratem. Siostry E. S. są osobami sprawnymi fizycznie, natomiast brat jest osobą niepełnosprawną, ale zdolną do samodzielnej egzystencji. E. S. jest osobą chorą, jednak porusza się samodzielnie i nigdy wcześniej nie informowała, że potrzebuje pomocy innych osób. Sama chodzi do lekarzy i porusza się samodzielnie bez widocznych trudności. W ocenie pracownika socjalnego fakt sprawowania opieki przez A. S. nad matką budzi wątpliwości bowiem E. S. zawsze informowała pracownika socjalnego, że nie ma kontaktu z A. S., czego potwierdzeniem jest wywiad aktualizacyjny z [...] kwietnia 2021 r. Ponadto pracownik socjalny podał, że [...] czerwca 2021 r. po raz pierwszy zastał A. S. w miejscu zamieszkania matki, który po krótkiej rozmowie opuścił mieszkanie. Na marginesie organ l instancji zaznaczył, że pierwszy wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad matką, który pozostawiono bez rozpatrzenia, z uwagi na niezastosowanie się do wezwania w wyznaczonym terminie, pełnomocnik A. S. złożył [...] marca 2021 r., czyli w okresie, kiedy matka A. S. twierdziła, że nie ma z nim kontaktu. Reasumując organ I instancji stwierdził, że w niniejszej sprawie negatywną przesłankę przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką stanowi data powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki, która zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności powstała po [...] roku życia matki wnioskodawcy, a także ustalenia pracownika socjalnego dokonane podczas wywiadu przeprowadzonego [...] czerwca 2021 r. kwestionujące wiarygodność deklaracji A. S. dotyczącej sprawowania opieki nad matką. Od tej decyzji odwołał się A. S. Zaskarżył decyzję w całości zarzucając jej naruszenie: 1) prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) błędne zastosowanie normy prawa wyrażonej w art. 17 ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, 2) naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 kpa poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, że sam fakt zwrócenia się z przedmiotowym wnioskiem przez syna dorosłej osoby wymagającej opieki skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalania organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Wskazując na powyższe zarzuty wniósł o uchylenie decyzji Prezydenta Miasta [...] z [...] czerwca 2021 r. i bezpośrednie przyznanie odwołującemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z [...] września 2021 r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] czerwca 2021 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.) – dalej zwanej "ustawą" świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1b ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Jeżeli chodzi o podstawę odmowy z art. 17 ust. 1b ustawy Kolegium wskazało, że skoro w powołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie art. 17 ust. 1b ustawy z Konstytucją RP, to organy administracji nie mogą tej okoliczność nie brać pod uwagę. Zgodnie z art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne wchodząc w życie z dniem ogłoszenia. Powołane wyżej orzeczenie zostało opublikowane w Dzienniku Ustaw z 23 października 2014 r. pod poz. 1443 dlatego weszło w życie w tym dniu, a Trybunał Konstytucyjny nie określił innego terminu w tym zakresie. Po tej dacie art. 17 ust. 1b ustawy nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie nieuwzględniającym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Dalej Kolegium wskazało, że w rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że odwołujący się syn E. S. jest osobą, na której w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy i zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny względem matki. Okolicznością niesporną w sprawie jest także to, że matka odwołującego się legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, ustalonym w orzeczeniu Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] lipca 2020 r. nr [...], wydanym do [...] lipca 2023 r. W orzeczeniu tym ustalono, że niepełnosprawność istnieje od [...] maja 2017 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] maja 2020 r. Wątpliwości Kolegium wzbudziła natomiast ocena charakteru opieki sprawowanej faktycznie przez odwołującego się nad matką i powód niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ustawa nie zawiera definicji sprawowania opieki, natomiast w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że z art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długotrwała i musi mieć związek ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji osoby pozostającej pod opieką. Określenia te jednoznacznie wskazują, że nie może to być opieka świadczona nieregularnie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby (por. wyroki NSA z: 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2201/15, 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20). Art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez osobę opiekującą się niepełnosprawnym członkiem rodziny. Świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad osoba niepełnosprawną o znacznym stopniu niepełnosprawności (np. matką) bowiem ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica - lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Świadczenie to nie może być zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. W konsekwencji sprawowana opieka, a ściślej mówiąc jej wymagany, konieczny i wykonywany w stosunku do danej osoby niepełnosprawnej zakres, musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego [...] czerwca 2021 r. w miejscu zamieszkania matki odwołującego ([...], ul. [...]) odwołujący się podał, że zrezygnował z pracy zarobkowej, aby móc opiekować się matką. Wskazał, że chce pomagać mamie w domu, chodzić z nią do lekarza oraz załatwiać niezbędne potrzeby, np. sprawy urzędowe. Poinformował, że nie ma stałego adresu zamieszkania, a od czasu zadeklarowania opieki nad matką zamieszkał pod wyżej wskazanym adresem. Ponadto z ustaleń pracownika socjalnego wynika, że matka odwołującego się w okresach od kwietnia 2015 r. do [...] kwietnia 2016 r., od [...] maja 2017 r. do [...] czerwca 2020 r. oraz od [...] lipca 2020 r. do [...] lipca 2023 r. posiadała i nadal posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, zaś w okresie od [...] marca 2016 r. do [...] kwietnia 2018 r. orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Matka odwołującego się przez cały ten okres otrzymywała i w dalszym ciągu otrzymuje zasiłek stały. Pracownik socjalny podkreślił, że nigdy nie można było przeprowadzić wywiadu alimentacyjnego z odwołującym się, a matka odwołującego się twierdziła, że nie ma kontaktu z synem. Również podczas wywiadu aktualizacyjnego przeprowadzonego przez pracownika socjalnego [...] kwietnia 2021 r. matka odwołującego się oświadczyła, że nadal nie ma kontaktu z synem. Pracownik socjalny w części IV wywiadu środowiskowego (wnioski pracownika socjalnego) wskazał, że [...] czerwca 2021 r. po raz pierwszy spotkał odwołującego się w miejscu zamieszkania jego matki. Odwołujący się po krótkiej rozmowie z pracownikiem socjalnym opuścił mieszkanie. Z ustaleń pracownika socjalnego wynika, że matka odwołującego porusza się samodzielnie, nigdy wcześniej nie zgłaszała, że potrzebuje pomocy osób drugich, sama chodziła do lekarza. Pracownik socjalny podkreślił, że matka odwołującego się w jego obecności, podczas wielokrotnych wizyt w miejscu jej zamieszkania, poruszała się samodzielnie bez widocznych trudności. Matka odwołującego się zamieszkuje z rodzeństwem: [...] siostrami i bratem. Siostry matki odwołującego nie mają problemów zdrowotnych, są osobami sprawnymi fizycznie. Natomiast brat matki odwołującego się jest osobą niepełnosprawną, ale zdolną do samodzielnej egzystencji. W toku postępowania odwoławczego (protokół z [...] sierpnia 2021 r.) odwołujący się przesłuchany w charakterze strony zeznał, że mieszka w [...] przy ul. [...] z mamą, siostrami mamy oraz bratem mamy i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Podał, że zarówno jego mama, jak i rodzeństwo mamy otrzymują świadczenia z MOPS. Jego mama otrzymuje świadczenie w wysokości około 500 zł. Wskazał, że jego matka jest panną, oprócz niego nie ma innych dzieci. Natomiast odwołujący się jest kawalerem, ma dwoje dzieci w wieku [...] i [...] lat, które mieszkają ze swoją mamą, a odwołujący się czasami opiekuje się nimi, jak ich mama musi zostać dłużej w pracy. Odwołujący się podał, że nie płaci alimentów na dzieci, gdyż nie są zasądzone. Zeznał, że jego mama choruje od 2014 r. Wówczas zdiagnozowano nowotwór [...] z przerzutami do [...]. Rok albo dwa lata później przeszła operację [...]. Co pół roku mama ma wizyty kontrolne u onkologa w szpitalu w [...]. Ostatnia wizyta odbyła się w styczniu albo w lutym tego roku. Wyniki badań są dobre. Odwołujący się stwierdził, że obecnie mama ma [...] oraz problemy z [...]. Jest pod opieką lekarza rodzinnego, wizyty odbywają się raz na dwa miesiące. Podał, że mama przyjmuje leki rano, po południu i wieczorem. Zeznał, że jak śpi dłużej, to mama rano sama bierze leki, które ma przy łóżku. Leki przepisuje lekarz rodzinny raz na dwa miesiące. Ponadto zeznał, że mama porusza się samodzielnie, sama korzysta z toalety, sama się myje. Posiłki także spożywa samodzielnie, które przygotowuje odwołujący się, przy czym obiady gotuje raz jedna ciocia, raz druga. Zakupy również robi raz jedna ciocia, innym razem druga, a czasami odwołujący się. Podał, że pomaga mamie przy ubieraniu i zakładaniu butów. Poza tym odwołujący zeznał, że posiada wykształcenie niepełne podstawowe. W 2003 r. wyjechał do [...] do pracy, gdzie pracował do 2008 r. Potem znów pracował w [...] w latach 2009-2014. Od 2014 r. pracował dorywczo, a w okresie od [...] marca 2020 r. do [...] marca 2021 r. był zatrudniony w sklepie [...]. Potem już nigdzie nie pracował, nie zarejestrował się w Urzędzie Pracy, bo myślał, że szybciej otrzyma świadczenie pielęgnacyjne. Nadto zeznał, że jest osobą zdrową, nie ma przeciwskazań zdrowotnych do podjęcia pracy, nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ma stwierdzoną [...]. W ocenie Kolegium zeznania odwołującego się wskazują, że obecnie wspiera on swoją matkę w codziennym funkcjonowaniu przecząc jednocześnie twierdzeniom swojej matki wyrażanym podczas wywiadów środowiskowych przeprowadzanych na potrzeby ustalania prawa do zasiłku stałego, że nie ma ona żadnego kontaktu z synem, to jednak opieka przez niego sprawowana nie spełnia wymogów opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Z materiału dowodowego sprawy wynika bowiem, że matka odwołującego się porusza się samodzielnie, samodzielnie korzysta z toalety, sama się myje, posiłki również spożywa samodzielnie. Odwołujący zaś podaje mamie leki trzy razy dziennie, a gdy dłużej śpi to, mama sama bierze leki. Ponadto odwołujący się przygotowuje posiłki, oprócz obiadów, które gotują jego ciocie i czasami robi zakupy. Z powyższego wynika, że podstawowe czynności dnia codziennego matka A. S. wykonuje samodzielnie lub przy nieznacznej pomocy odwołującego. Jego pomoc zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwykłych codziennych czynności, takich, jakie wykonuje się zazwyczaj w każdym gospodarstwie domowym, także w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują. Zdaniem Kolegium nie można przyjąć, że wykonywane względem matki czynności wypełniają odwołującemu cały dzień w stopniu uniemożliwiającym podjęcie pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takie czynności jak: przygotowywanie posiłków, robienie zakupów, podawanie leków nie mogą być uznane za czynności wymagające pełnej dyspozycyjności odwołującego. Również zapewnienie wizyt lekarskich nie wymaga od odwołującego zaprzestania aktywności zawodowej. Z zeznań odwołującego się wynika bowiem, że wizyty kontrolne u onkologa w szpitalu w [...] odbywają się jedynie raz na pół roku, a u lekarza rodzinnego raz na dwa miesiące. Kolegium podkreśliło, że A. S. w zasadzie nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, gdyż matka odwołującego nie jest osobą leżącą, nie wymaga karmienia, leczenia odleżyn, ran. Nie potrzebuje pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych. Z zeznań odwołującego się wynika, że pomaga matce - jeśli chodzi o czynności pielęgnacyjne - jedynie przy ubieraniu i zakładaniu butów. Powyższe nie wskazuje więc, by matka odwołującego wymagała ciągłej (całodziennej) obecności, czy też nadzoru ze strony odwołującego się. Ponadto matka A. S. zamieszkuje razem ze swoimi siostrami i bratem, z którymi pozostaje także we wspólnym gospodarstwie domowym. Siostry matki odwołującego się gotują dla wszystkich domowników obiady, a także robią zakupy. W ocenie Kolegium czynności odnoszące się do opieki nad matką wykonywane przez odwołującego mogą być zorganizowane w sposób umożliwiający mu podjęcie zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Mogą one być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym lub też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego (także przez osoby pracujące w pełnym wymiarze czasu pracy), co tym bardziej w sytuacji wspólnego zamieszkiwania odwołującego się z matką oraz jej rodzeństwem nie może usprawiedliwiać A. S. w powstrzymywaniu się (niepodejmowaniu, czy rezygnacji) z wykonywania przez niego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i wiązania braku aktywności zawodowej z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Według Kolegium zakres i częstotliwość wykonywanych względem matki czynności opiekuńczych nie wiąże się z koniecznością niepodejmowania lub rezygnacji przez A. S. z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] lipca 2020 r. niepełnosprawność matki odwołującego się istnieje od [...] maja 2017 r. i pomimo tego, że zgodnie z treścią tego dokumentu osoba niepełnosprawna wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, odwołujący się - co potwierdza materiał dowodowy - pozostawał w zatrudnieniu do [...] marca 2021 r. Nie sposób tym samym przyjąć, że rezygnacja z aktywności zawodowej przez odwołującego się jest wymuszona koniecznością sprawowania opieki nad matką, a zakres tej opieki jest na tyle duży, że uniemożliwia mu podjęcie zatrudnienia lub wykonywanie innej pracy zarobkowej - zwłaszcza, że dotychczas odwołujący się takie zatrudnienie podejmował. W świetle powyższego, zdaniem Kolegium, brak było bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem przez odwołującego się zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Świadczona przez odwołującego się opieka nad jego matką nie ma bowiem charakteru ciągłego, sprawowana jest o określonych porach. Jak odwołujący się zeznał pomaga mamie przy ubieraniu, zakładaniu butów, podaje mamie leki, przy czym jak mama ma leki przy łóżku, to sama je aplikuje, np. jak odwołujący się dłużej śpi. Poza tym A. S. przygotowuje posiłki - śniadania i kolacje, gdyż obiady gotują ciocie. Zatem wskazane czynności odwołujący się wykonuje właściwie rano i wieczorem. Odwołujący sprawuje opiekę w takim zakresie, który nie wyklucza możliwości jednoczesnego wykonywania przez niego pracy. Natomiast świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia, czy też muszą z niego zrezygnować w związku z koniecznością sprawowania stałej, permanentnej i regularnej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i to w takim zakresie, który wyklucza możliwość jednoczesnego wykonywania pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze. Z uwagi na powyższe Kolegium uznało, że A. S. nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką. Kolegium zaznaczyło, że świadczenie pielęgnacyjne nie może być traktowane jako "wynagrodzenie" za świadczenie pomocy przez dziecko swojemu rodzicowi, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku uwzględnienia wniosku odwołującego się. A. S., z uwagi na ciążący na nim obowiązek alimentacyjny wobec matki, ma obowiązek udzielenia jej pomocy i wsparcia. W tych okolicznościach zarzut naruszenia art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 kpa nie zasługiwał na uwzględnienie. Od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] września 2021 r. A. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1. prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy: - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu ww. przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga - w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia - opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej, - zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego (rezygnacją z pracy), a sprawowaniem przez niego opieki nad matką, podczas gdy w przedmiotowej sprawie taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje; 2. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 kpa poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącego nad matką, co skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Wskazując na powyższe zarzuty A. S. wniósł o: 1. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości; 2. uchylenie decyzji organu I instancji; 3. zobowiązanie organów l i il instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań, co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie; 4. zasądzenie kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych; 5. rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu wskazał, że w przypadku skarżącego fakt niepodejmowania zatrudnienia - który na równi z rezygnacją z zatrudnienia uprawnia na mocy art. 17 ustawy do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne - jest spowodowany koniecznością opieki nad matką. organ Il instancji pobieżnie i w oderwaniu od stanu faktycznego sprawy ocenił zgromadzony materiał dowodowy w aspekcie sprawowanej przez niego opieki nad matką. Co ważne, czego organ nie wziął pod uwagę, skarżący całodobowo jest w pełnej gotowości pomocy matce. organ ll instancji nie kwestionuje opieki nad matką, jednakże lakonicznie podniósł, że zakres jej nie uprawnia do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Wbrew temu co twierdzi organ ll instancji związek bezpośredni (czasowy i co do motywów) między niepodejmowaniem zatrudnienia celem sprawowania osobistej opieki zachodzi. Po pierwsze skarżący, z uwagi na zły stan zdrowia matki nie ma możliwości aktywności zawodowej, a pomoc ta sprawowana była w sposób prawidłowy. Powyższy przepis należy stosować do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wykluczał możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Warunku "stałej" i "ciągłej" opieki nie należy jednak rozumieć jako wykonywanej "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę. Opieka ta ma być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości, a jej zakres wyznaczony jest jej niepełnosprawnością, a więc koniecznością wykonywania takich, a nie innych czynności warunkujących jej egzystowanie w warunkach godności człowieka. Organ pomijając celowościową wykładnię ww. przepisu uznał, że zakres opieki świadczony przez skarżącego nie wypełniał dyspozycji ww. normy prawnej, co stoi w sprzeczności z niekwestionowanym orzecznictwem w tym zakresie. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych w zw. z art. 3 pkt 21 lit. a ustawy do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Warunek całodobowej opieki jest związany w sposób konieczny z osobami niezdolnymi do samodzielnej egzystencji, a wiec z takimi osobami, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy z 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych). Jak sam organ pierwszej instancji ustalił, czego organ ll instancji nie kwestionował, że opiekę wypełnia nad osobą niepełnosprawną skarżący, a w opiece nad osobą niepełnosprawną pomagają siostry matki jedynie przy gotowaniu obiadu i sporadycznie przy zakupach (pomoc taka jest oczywista, gdyż razem zamieszkują). Zakres opieki wymieniony w uzasadnieniu decyzji, w ocenie skarżącego i zgodnie ze stanem faktycznym niniejszej sprawy, jest stały i długotrwały. "Punkt ciężkości" w przedmiocie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a nie w samej opiece nad nim. Sądy uznają, że nie jest wymagane stałe zamieszkiwanie z osobą wymagającą opieki, tym samym istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy jest nie tylko jej stałość i ciągłość, ale przede wszystkim zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana, zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Nie oznacza to jednak zawsze i w każdej sytuacji konieczności całodobowego przebywania z taką osobą. Przedstawione wyżej stanowisko sądów i doktryny organ ll instancji całkowicie pominął. Z okoliczności przedmiotowej sprawy wynika, że zakres opieki skarżącego jest stały, permanentny. Organ sam wymienia szeroki zakres opieki, jednakże zdaniem organu - co pozostaje w sprzeczności z zasadami logiki i doświadczeniem życiowym - ww. czynności są niewystarczające. Mając na uwadze powyższe skarżący wskazał, że organ I i II instancji nie ustrzegły się naruszeń o charakterze procesowym. Skarżący powołał się na art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 8 i art. 6 kpa. A. S. uważa, że organy I i ll instancji dokonały sprzecznych ustaleń faktycznych. Ustalenia organu II instancji również są wewnętrznie sprzeczne. Z jednej strony organ wymienił szeroki zakres opieki, nie kwestionując jej co do zasady. Z drugiej strony podniósł, że wykonywane przez skarżącego czynności opiekuńcze mają jedynie charakter pomocniczy, co powoduje, że decyzja w ww. kształcie nie może się ostać. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] wniosło o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymało stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga jest nieuzasadniona. W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane to, że E. S. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 3 pkt 21 lit. e ustawy) i że wymaga stałej i długotrwałej opieki osoby trzeciej. Poza sporem jest również to, że A. S. należy do grona osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, ponieważ jest synem E. S. Sporne pomiędzy Kolegium i A. S. jest natomiast to, czy okoliczności tej sprawy wskazują na to, że A. S., wg stanu na datę wydania zaskarżonej decyzji, zrezygnował lub nie podejmował pracy zarobkowej i miało to bezpośredni związek z koniecznością sprawowania stałej i długotrwałej opieki nad E. S. Dodatkowo sporne jest to, czy zakres i charakter sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką był tego rodzaju, że eliminował możliwość podejmowania przez A. S. pracy zarobkowej. Na wstępie trzeba wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (w tym zstępnym – art. 128 i art. 129 § 1 krio), z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z przepisu tego wynika, że aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne opieka sprawowana przez uprawnioną do tego osobę winna mieć charakter faktyczny, osobisty, wyłączny, bezpośredni, stały i długotrwały, tj. taki aby eliminowała możliwość podejmowania przez osobę sprawującą opiekę własnej pracy zarobkowej. Nie musi to być opieka o charakterze wzmożonym i specjalistycznym (np. intensywna opieka medyczna). Trafnie wskazał skarżący, że nie musi to być opieka całodobowa. Taką opiekę mogą zapewnić tylko podmioty instytucjonalne, które pracują w ruchu ciągłym. Jednakże opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego nie może polegać na opiece częściowej, czy opiece sprawowanej w niewielkim zakresie czynności usługowych. Nie może to być współopieka, czy opieka naprzemienna sprawowana razem z innymi osobami. Opieka, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy obejmuje m.in. takie czynności usługowe jak: udzielanie pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, pielęgnacja, opieka higieniczna, opieka medyczna, niezbędna pomoc w załatwianiu spraw osobistych, zapewnienie kontaktów z otoczeniem, zapewnienie wyżywienia, utrzymanie czystości. Mając na uwadze powyższe i odnosząc się do pierwszego zagadnienia spornego trzeba wskazać, że z akt sprawy wynika, że E. S. ([...] lat) zamieszkała w [...] przy ul. [...] ma aktualnie status osoby zaliczonej do znacznego stopnia niepełnosprawności na czas określony. Na skutek wniosku z [...] czerwca 2020 r., orzeczeniem z [...] lipca 2020 r. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do [...] lipca 2023 r. Ustalony w tym orzeczeniu stopień niepełnosprawności istnieje od [...] maja 2020 r. A. S. ([...] lat), kawaler, zameldowany w [...] przy ul. [...] (wg danych z rejestru PESEL – wydruk elektroniczny) był zatrudniony w okresie od [...] marca 2020 r. do [...] marca 2021 r. w wymiarze ¼ etatu jako [...] u przedsiębiorcy działającego pod nazwą [...]. Umowa o pracę została rozwiązana na mocy porozumienia stron. Z treści aktualizacji wywiadu z [...] czerwca 2021 r. wynika, że pracownik socjalny, po wcześniej umówionej wizycie, zastał A. S. u matki E. S. Wnioskodawca poinformował pracownika socjalnego, że zrezygnował z zatrudnienia celem opieki nad matką, jednak nie podał gdzie pracował i od kiedy. A. S. podał, że pomaga mamie w domu, chodzi z nią do lekarza, załatwia niezbędne potrzeby, np. sprawy urzędowe. Podał, że nie ma stałego adresu zamieszkania i od czasu zadeklarowania opieki nad matką zamieszkiwał pod adresem [...], ul. [...]. Pracownik socjalny ustalił, że E. S. od kilku lat pobiera zasiłek stały. Z danych wygenerowanych z systemu informatycznego wynika, że matka A. S. otrzymuje zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej. E. S. korzystała też z innych świadczeń pomocowych: zasiłki celowe, opłacenie składki na ubezpieczenie zdrowotne. W okresie od kwietnia 2015 r. do [...] kwietnia 2016 r. i od [...] maja 2017 r. do [...] czerwca 2020 r. miała orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Pracownik socjalny podał, że nie można było przeprowadzić wywiadu, ponieważ E. S. informowała, że nie ma kontaktu z synem. Pracownik ustalił, że A. S. pozostaje w związku i ma dwójkę dzieci, czego E. S. nie akceptuje w związku z [...] pochodzeniem. Podczas wywiadu aktualizacyjnego z [...] kwietnia 2021 r. E. S. oświadczyła, że nadal nie ma kontaktu z synem. E. S. zamieszkuje z rodzeństwem – [...] siostrami i bratem. Siostry są osobami sprawnymi fizycznie. Brat jest osobą niepełnosprawną, ale zdolną do samodzielnej egzystencji. Według oceny pracownika socjalnego E. S. porusza się samodzielnie i bez widocznych trudności, co stwierdził pracownik socjalny w toku wielokrotnych wizyt. E. S. nigdy wcześniej nie informowała, że potrzebuje pomocy osób trzecich, sama chodziła do lekarza. W toku przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony w trybie art. 86 kpa (protokół z [...] sierpnia 2021 r.) A. S. oświadczył, że zamieszkuje z matką i jej rodzeństwem w [...] przy ul. [...]. Wspólnie z tymi osobami prowadzi gospodarstwo domowe. Podał, że matka otrzymuje świadczenia z opieki w wysokości ok. 500 zł, ale nie wie jakie. Wskazał, że ma dzieci w wieku [...] i [...] lat i że czasami opiekuje się nimi, jak matka dzieci dłużej pracuje. Nie płaci alimentów na dzieci, nie są zasądzone. E. S. przeszła operację [...] ma problemy z [...], [...]. Jest pod opieką lekarza rodzinnego, wizyty są dwa razy w miesiącu. Co pół roku E. S. ma wizyty kontrolne u onkologa w [...] szpitalu. Leki przepisywane przez lekarza rodzinnego są kupowane raz na dwa miesiące Matka przyjmuje leki rano, po południu, wieczorem. Sama bierze leki, które są przy łóżku, jak wnioskodawca dłużej śpi. E. S. porusza się samodzielnie, sama korzysta z toalety, myje się, spożywa posiłki. A. S. oświadczył, że pomaga mamie przy wstawaniu, ubieraniu się, zakładaniu butów, przygotowuje posiłki poza obiadem, który przygotowuje któraś z sióstr matki. Zakupy robi albo któraś z sióstr, albo wnioskodawca. Skarżący podał, że w pewnych okresach czasu pracował w [...]. Od 2014 r. pracował tylko dorywczo. Od [...] marca 2020 r. do [...] marca 2021 r. pracował w [...]. Później już nigdzie nie pracował. Podał, że nie zarejestrował się urzędzie pracy, bo myślał, że szybciej dostanie świadczenie pielęgnacyjne. Z powyższego stanu faktycznego sprawy, którego nie neguje skarżący, wynika, że A. S. od 2014 r. pracował tylko dorywczo. W okresie od marca 2020 r. do marca 2021 r. pozostawał w zatrudnieniu na podstawie umowy o pracę w wymiarze ¼ etatu. Później nie podejmował zatrudnienia. Tymczasem E. S. w okresie od maja 2017 r. do chwili obecnej, a więc i w okresie trwania stosunku pracy syna miała status osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym, a więc wymagała stałej i długotrwałej opieki i pomocy osoby trzeciej. A. S. w tym czasie świadczył pracę zarobkową. Znamienne jest także to, że skarżący podał pracownikowi socjalnemu, że zrezygnował z pracy celem opieki nad matką, ale nie potrafił wskazać, gdzie pracował i od kiedy (aktualizacja wywiadu). Jest to – zdaniem Sądu - istotny i obiektywny dowód na to, że stan zdrowia E. S. i jej znaczna niepełnosprawność nie były związane z motywacją skarżącego odnoszącą się do kwestii podejmowania/niepodejmowania/rezygnacji, jeżeli chodzi o pracę zarobkową. Wobec tego trafnie uznało Kolegium, że A. S. nie spełnił przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy dotyczącej niepodejmowania/rezygnacji z pracy zarobkowej celem sprawowania opieki nad osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności. Jeżeli chodzi o drugą przesłankę sporną trzeba wskazać, że takie czynności jak: sprzątanie, przygotowanie śniadania, czy kolacji, robienie zakupów, to typowe zachowania, które wykonują także osoby pracujące na pełen etat mające na utrzymaniu innych członków rodziny. Z aktualizacji wywiadu i protokołu przesłuchania strony wynika, że E. S. nie jest osobą w podeszłym wieku, porusza się samodzielnie. Poza tym samodzielnie: spożywa posiłki, myje się, korzysta z toalety, bierze leki. Nie wymaga zatem stałej i długotrwałej pomocy w czynnościach pielęgnacyjnych i higienicznych. Takie zaś czynności jak: pomoc w dotarciu na wizyty do lekarzy (lekarz rodzinny – raz na dwa miesiące, onkolog - co pół roku), pomoc przy wstawaniu i ubieraniu, zakup leków (raz na dwa miesiące) wykonywane są w dużych odstępach czasu, albo mają w obrębie dnia charakter krótkotrwały lub jednokrotny. Wobec tego wymagają pewnych zabiegów w zakresie planowania i organizacji dnia codziennego, natomiast nie wymagają opieki, która musiałaby mieć charakter wyłączny, długotrwały i stały, jak tego wymaga art. 17 ust. 1 ustawy. Poza tym skarżący twierdzi, że wykonuje opiekę razem z innymi członkami rodziny E. S. Siostry jego matki robią zakupy, przygotowują obiady. Są to osoby sprawne fizycznie. Zatem mogą także pomóc w takich czynnościach jak: wstawanie z łóżka, ubranie się. Zdaniem Sądu opieka sprawowana przez A. S. nie ma charakteru wyłącznego i na tyle intensywnego, aby tego typu opiekę uznać za długotrwałą i stałą. A. S. ma partnerkę i dwoje nieletnich dzieci. Podał, że czasami się nimi opiekuje. W rejestrze PESEL figuruje jako zameldowany pod innym adresem, niż miejsce zamieszkania matki. Podał, że z matką i jej rodzeństwem zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe (protokół przesłuchania strony), natomiast w aktualizacji wywiadu podał, że nie ma stałego adresu zamieszkania. Z kolei E. S. pobiera zasiłek stały dla osoby samotnie gospodarującej (wydruki elektroniczne). Co istotne E. S. oświadczyła pracownikowi socjalnemu, że nie ma kontaktu z synem. Z kolei A. S. podał, że w ramach sprawowanej opieki załatwia m.in. sprawy urzędowe matki (aktualizacja wywiadu). Jednak podczas przesłuchania w siedzibie organu odwoławczego oświadczył, że nie wie jakie świadczenia otrzymuje matka. Poza tym wg spostrzeżeń pracownika socjalnego E. S. nie sygnalizowała, że potrzebuje pomocy osób trzecich, podała, że chodziła sama do lekarza, co pozostaje w sprzeczności z oświadczeniem A. S., że towarzyszy matce w wizytach lekarskich. Twierdzenia A. S. nie są zatem przekonywujące, co do stałego zamieszkiwania z matką i jej rodzeństwem oraz zajmowania się matką w takim zakresie, jak utrzymuje skarżący. Zdaniem Sądu opieka sprawowana przez A. S. nad E. S. choć bezpośrednia i osobista, to jednak ma charakter częściowy i incydentalny - ograniczona jest tylko do niektórych czynności usługowych i to w większości takich, które zwykle wykonują osoby pracujące, a poza tym nie jest wykonywana wyłącznie przez skarżącego, lecz wspólnie z innymi krewnymi jego matki. Istotne i znamienne jest to, że sama E. S. nie czuje się osobą zaopiekowaną ze strony A. S., skoro oświadczyła pracownikowi socjalnemu, że nie ma kontaktu z synem. E. S. jest wiarygodnym źródłem dowodowym, ponieważ jest zdolna do komunikowania swych spostrzeżeń, o czym świadczy symbol jej niepełnosprawności ([...]). Wobec tego – jak trafnie wskazało Kolegium – tego rodzaju częściowa i incydentalna współopieka umożliwia wykonywanie A. S. zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy, czego dowiódł sam skarżący pracując w sklepie [...] przez 1 rok, mimo, że w tym czasie E. S. miała status osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym i wymagała stałej oraz długotrwałej opieki ze strony osoby trzeciej. W tej sytuacji Sąd uznał za trafne stanowisko SKO w [...], że sytuacja osobista (m.in. rodzinna, zdrowotna) A. S. i jego matki E. S. wskazują na to, że także zakres i charakter sprawowanej opieki nie był tego rodzaju, ażeby wymagał od skarżącego niepodejmowania/rezygnacji, jeżeli chodzi o pracę zarobkową. Wobec tego Sąd uznał, że organ odwoławczy dokonał prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy, właściwie zastosował ten przepis do ustalonego prawidłowo stanu faktycznego sprawy, który ma odzwierciedlenie w zgromadzonym materiale dowodowym, a swoje rozstrzygnięcie uzasadnił zgodnie z wymogami art. 107 § 3 kpa. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 w zw. z art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.