I SA/Wa 314/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Gdesz po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia "M. [...]" w B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "M. [...]" w B. na postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia z urzędu postępowania w sprawie wpisania nieruchomości do rejestru zabytków postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Stowarzyszenie "M. [...]" w B. złożyło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...] utrzymujące w mocy postanowienie [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] czerwca 2010 r., nr [...] odmawiające wszczęcia z urzędu postępowania w sprawie zmiany decyzji [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w K. z dnia [...] września 1992 r. o wpisaniu do rejestru zabytków budynku poczty i składnicy w B. przy ul. [...], poprzez poszerzenie zakresu ochrony o najbliższe otoczenie obiektu wraz z mozaiką chodnikową. Odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na w/w postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] grudnia 2010 r. Stowarzyszenie "M. [...]" w B. wystąpiło o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. We wniosku o przyznanie prawa pomocy Stowarzyszenie podało, że jest organizacją o charakterze non profit, pro publico bono i że nie posiada jakiegokolwiek majątku. Nie prowadzi działalności gospodarczej i nie generuje przychodów wobec niepobierania składek członkowskich (nie posiada rachunku bankowego). Wszystkie działania interwencyjne, na których skupia swoją działalność Stowarzyszenie, podejmowane są, jak wyjaśniono we wniosku, społecznie przez jego członków. Z przedłożonego regulaminu Stowarzyszenia z dnia [...] sierpnia 2009 r. wynika, że "M. [...]" jest stowarzyszeniem zwykłym, które uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich (pkt 8). Z załączonej do wniosku o prawo pomocy uchwały członków Stowarzyszenia z dnia [...] sierpnia 2009 r. (uchwała nr [...]) wynika jednocześnie, że członkowie Stowarzyszenia "w związku z trudną sytuacją materialną (...) postanowili zwolnić do odwołania członków Stowarzyszenia "M. [...]" ze składek zaległych i bieżących". Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 25 marca 2011 r., sygn. akt I SA/Wa 314/11 odmówił przyznania prawa pomocy w żądanym przez Stowarzyszenie zakresie. W dniu 11 kwietnia 2011 r. Stowarzyszenie "M. [...]" w B. wniosło, w ustawowym terminie, sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego, w którym zakwestionowało zasadność wydanego rozstrzygnięcia. W złożonym sprzeciwie z dnia 11 kwietnia 2011 r. skarżące Stowarzyszenie podniosło, że funkcjonowanie jego oparte jest jedynie na pracy społecznej 3 członków. Stowarzyszenie nie posiada najmniejszych możliwości finansowych, gdyż zgodnie z ustawą Prawo o stowarzyszeniach nie może prowadzić działalności gospodarczej, pozyskiwać darowizn oraz posiadać majątku. W tej sytuacji prowadzenie konta bankowego jest nieuzasadnione. Ponadto dodało, że jego członkowie dokonują tylko tych wpłat, które umożliwiają skuteczne funkcjonowanie (zakup materiałów biurowych – ok. [...] zł rocznie). A zatem w rozpoznawanej sprawie wpis sądowy w kwocie 100 zł nie znajduje pokrycia w finansach Stowarzyszenia jak również w budżetach domowych 3 członków, utrzymujących się z rent chorobowych. Na poparcie swoich argumentów Stowarzyszenie powołało postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 369/10. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) zwanej dalej p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Zgodnie z postanowieniami art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Sąd może przyznać prawo pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce nieposiadającej osobowości prawnej, w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w częściowym – jeżeli podmiot ten wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zatem udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie swego udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób i instytucji toczących spory sądowe w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą. Działalność ta wiąże się bowiem, ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – również sądowych. Również Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu np. z 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, a zwolnienia od ich uiszczenia stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Kluczową rolę dla oceny możliwości płatniczych skarżącego ma fakt, iż zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach – z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, z drugiej strony – jej możliwości finansowych. Podkreślenia wymaga, że w myśl art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), stowarzyszenie zwykłe prowadzi swoją działalność statutową opierając na środkach finansowych pochodzących ze składek członkowskich. W odróżnieniu od stowarzyszenia, o którym mowa w rozdziale 2 cyt. ustawy, stowarzyszenie zwykłe nie jest uprawnione do prowadzenie działalności gospodarczej, przyjmowania darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywania dotacji, a także korzystania z ofiarności publicznej. Niezależnie od ograniczeń wynikających ze wskazanego powyżej sposobu finansowania, z regulacji odnoszącej się do stowarzyszenia zwykłego wywieść można, że założyciele stowarzyszenia, określając cele i formy działania, zobowiązani są przewidzieć środki finansowe adekwatne do postawionych przed sobą zamierzeń. Zasada ta stanowi rozwinięcie wielokrotnie podkreślanego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowiska, że każde stowarzyszenie, niezależnie od tego, że ma charakter uproszczony, zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności. Zdaniem Sądu, skarżące Stowarzyszenie nie wykazało w sposób skuteczny, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych związanych z prowadzeniem sprawy sądowej. W przedmiotowej sprawie, z wyjaśnień złożonych przez Stowarzyszenie wynika, iż nie pobiera ono składek od swoich członków, a tym samym nie ma środków na swoją działalność. Pokreślenia wymaga, iż w orzecznictwie sądowoadministracyjnym prezentowany jest pogląd, który należy podzielić, iż fakt, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków, chociażby w drodze obowiązkowych składek. Skoro zatem strona dobrowolnie pozbawiła się środków, z których mogłaby pokryć koszty postępowania, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie jest usprawiedliwiony. Stowarzyszenie odstępując od pobierania składek członkowskich, nie może przerzucać kosztów swej działalności na koszt Skarbu Państwa. Osoby zakładające stowarzyszenie, mając na uwadze w/w okoliczności, winny wziąć pod uwagę własną sytuację materialną i podjąć decyzję, czy sytuacja ta pozwala im na prowadzenie tego rodzaju działalności. Nie jest bowiem dopuszczalne przerzucanie ciężaru kosztów związanych z prowadzoną działalnością na współobywateli na etapie aktywnej realizacji założonych celów (czynny udział w postępowaniu sądowoadministracyjnym). Ponadto dodać należy, że rezygnacja ze składek członkowskich (uchwała nr [...] z dnia [...] sierpnia 2009 r.) jest dobrowolną decyzją Stowarzyszenia "M. [...]" i nie może oznaczać przerzucenia na Skarb Państwa ciężaru finansowania postępowania sądowego. Reasumując, skoro Stowarzyszenie nie wykorzystuje przewidzianych prawem możliwości zgromadzenia środków finansowych (ze składek członkowskich), nie może zatem skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, np. poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi bowiem ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków finansowych niezbędnych na prowadzenie działalności statutowej. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06 niepubl.). Biorąc pod uwagę wykazaną przez Stowarzyszenie sytuację finansową Sąd uznał, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.