I SA/Wa 3408/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Iwona Maciejuk Sędzia WSA Przemysław Żmich Protokolant referent stażysta Joanna Kicińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lutego 2015 r. sprawy ze skargi M. T. i J. B. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2011 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz M. T. i J. B. solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrokiem z dnia 19 września 2014r. I OSK 321/13 Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 października 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 688/12 oddalający skargę M. T. i J. B. na decyzję Ministra Skarbu Państwa (dalej jako organ) z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję I instancji w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez poprzedniczkę prawną skarżących – P. K. nieruchomości położonych w B. przy ul. G. [...] oraz przy ul. S. [...]. Powodem wydania decyzji odmownej przez organ było nie budzące wątpliwości ustalenie, że w momencie opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej tj. w 1945 r. P. K. nie dysponowała już nieruchomościami w B. przy ul. G. [...] oraz przy ul. S. [...], województwo [...] ponieważ nieruchomości te zostały wcześniej znacjonalizowane. Okoliczność nacjonalizacji została poświadczona pismem Miejskiego Komitetu Wykonawczego w B. ze stycznia 1940 r., w którym poinformowano P. K., że na podstawie postanowienia Prezydium Miejskiego Komitetu Wykonawczego miasta B. dom przy ul. G. [...] został przejęty przez państwo. Dom przy ul. [...] nr [...] w B. został natomiast przejęty przez państwo na podstawie postanowienia Prezydium Miejskiego Komitetu Wykonawczego miasta B. z [...] stycznia 1940 r. Organ przyjął, że w świetle przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm. zwanej dalej ustawą) podstawowym warunkiem potwierdzenia prawa do rekompensaty jest przysługiwanie repatriantowi prawa własności do nieruchomości w momencie opuszczenia byłego terytorium RP. W ocenie organu składniki mienia objęte nacjonalizacją przed datą opuszczenia byłego terytorium RP nie mogą być uznane za mienie objęte działaniem ustawy w tym art. 2, co odnosi skutek także w stosunku do spadkobierców osoby, której mienie zostało znacjonalizowane. Stanowisko to zaakceptował Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku uchylonym przez Naczelny Sąd Administracyjny. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący nie mieli obowiązku wykazania w sposób określony przepisem art. 6 ust.1 pkt.1 ust. 4 i 5 ustawy, że ich poprzedniczka prawna była w dacie repatriacji tj. w 1945 r. właścicielką nieruchomości położonych w B. przy ul. G. [...] oraz przy ul. S. [...]. W tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny przywołał uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2013 r., I OPS 11/13, w której wskazano, iż wykładnia uzależniająca przyznanie prawa do rekompensaty zabużańskiej od legitymowania się tytułem własności do nieruchomości w chwili opuszczania Kresów, prowadzi do zróżnicowania sytuacji prawnej przedwojennych właścicieli nieruchomości zabużańskich – w zakresie praw majątkowych – a zróżnicowanie to ma charakter arbitralny, gdyż nie jest powiązane z celem ustawy i jest następstwem sytuacji czysto przypadkowych, nie może więc stosowana być przez sądy i organy działające w państwie prawa. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego prawo do rekompensaty należy wiązać z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność, a który to majątek, w związku z wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić. Wobec powyższego wymaganie by przedwojenny właściciel nieruchomości położonej na Kresach, w celu otrzymania rekompensaty legitymował się w stosunku do niej tytułem własności w dacie repatriacji (tu w 1945r.), stanowi, jak wskazał NSA, niczym nieuzasadnioną, nadinterpretację przepisów ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. A zatem włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art.1 ustawy samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty. Ponownie rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W pierwszej kolejności wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 190 z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity: Dz. U. 2012 r. poz. 270-dalej ppsa) Sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wiążąca w sprawie dla sądu pierwszej instancji zarówno wówczas, gdy dotyczy zastosowania przepisów prawa materialnego, jak również przepisów postępowania administracyjnego i postępowania sądowoadministracyjnego. Oznacza to, że tut. Sąd zobowiązany jest rozpoznać sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach. Ocena prawna to wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w tej konkretnie rozpoznawanej sprawie, zaś wskazania, co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje tej oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. W konsekwencji należy uznać, iż związanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, w rozumieniu art. 190 ppsa, oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Uwzględniając powyższe a także działając w oparciu o art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), Sąd uznał, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Jak wynika z art. 1 ust. 1 ustawy, określa ona zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie układów republikańskich z 1944 r. i umowy z dnia 6 lipca 1945 r. o prawie zmiany obywatelstwa. W art. 1 ust. 1a) ustawa ta obejmuje swym działaniem również osoby, które pozostawiły nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w związku z umową pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., zaś w ust. 2 przewidziano, iż ust. 1 ma zastosowanie także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W przywołanej już uchwale I OPS 11/13 Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że ustawodawca mówiąc w ustawie o "pozostawionych nieruchomościach" wprawdzie w żadnym z przepisów nie odnosi się do praw słabszych niż prawo własności, ale też i nie zawiera warunku, by były to nieruchomości "stanowiące własność repatriantów w chwili ich pozostawienia". Źródłem roszczeń majątkowych Zabużan są układy zawarte przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego z rządami Ukraińskiej SRR i Białoruskiej SRR (układy z dnia 9 września 1944 r.) oraz Litewskiej SRR (układ z dnia 22 września 1944 r.). Układy te (zwane umowami republikańskimi) ustalały jednolite zasady repatriacji ludności narodowości: ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej, rosyjskiej i litewskiej z terytorium Polski oraz Polaków i Żydów, będących obywatelami polskimi do dnia 17 września 1939 r., ze wschodnich obszarów II Rzeczypospolitej Polskiej, które po 1945 r. nie weszły w skład państwa polskiego. Powyższe umowy odnosiły się również do kwestii majątkowych repatriantów. W myśl art. 3 ust. 6 każdego z w/w układów, wartość mienia ruchomego i nieruchomego, które pozostało po przesiedleniu się, podlegała zwrotowi przesiedlonym na podstawie oszacowania ubezpieczeniowego, zgodnie z prawami obowiązującymi w republice radzieckiej i Polsce. Choć na terenach Kresów Wschodnich, od kilku lat, to jest od momentu ich zajęcia przez władze radzieckie, przebiegał proces nacjonalizacji ziemi, przewidziana zaś umowami republikańskim repatriacja miała również swój wymiar czasowy, a więc część repatriantów, w dacie ewakuacji do Polski, nie legitymowała się już tytułem własności do pozostawionych nieruchomości, to okoliczność ta nie została w żaden sposób wyartykułowana we wspomnianych umowach. W art. 1 w/w układów postanowiono, że ewakuowani rolnicy mają otrzymać ziemię w rozmiarach, przewidzianych ustawą o reformie rolnej, a ponadto dalej stwierdzono, iż "włościanie którzy przesiedlają się na terytorium Polski, jeżeli nawet nie posiadają ziemi w chwili ewakuacji, otrzymają w razie życzenia, przydział ziemi na zasadach ogólnych. Dla wszystkich innych ewakuowanych stworzy się warunki ażeby mogli otrzymać pracę według swego wykształcenia i specjalności". A zatem podstawowym celem umów republikańskich było udzielenie pomocy repatriantom, tak by mogli oni zagospodarować się w nowym miejscu, w którym przyjdzie im się osiedlić. (por. np. wyroki z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt K 2/04 i z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12), jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki: z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt I OSK 1984/12, z dnia 26 kwietnia 2012 r., sygn. akt I OSK 606/11, z dnia 19 kwietnia 2012 r., sygn. akt I OSK 604/11, z dnia 5 września 2011 r., sygn. akt I OSK 1443/10 i z dnia 7 września 2008 r. sygn. akt I OSK 1443/10). Skoro zatem, jak wskazał NSA, celem ustawy było wywiązanie się przez państwo polskie ze zobowiązania PKWN, dotyczącego zrekompensowania obywatelom polskim strat w mieniu nieruchomym, poniesionych na skutek przemieszczań, związanych ze zmianą polskiej granicy wschodniej ( art. 1 ust. 1 ustawy), to wykładnia przepisów tej ustawy musi być zgodna z generalnymi założeniami, jakie leżały u podstaw, zawartych w 1944 r. umów. Chodziło w nich przede wszystkim o zapewnienie udzielenia Zabużanom pomocy i to niezależnie od tego, czy w dacie repatriacji, byli oni jeszcze właścicielami pozostawionego na Kresach majątku. Nawet bowiem, gdy nie posiadali oni ziemi w chwili ewakuacji, na życzenie mieli otrzymać "przydział ziemi na zasadach ogólnych". Powstałe później regulacje prawne punkt ciężkości kładły więc nie tyle na okoliczność utraty przez Zabużan, przed datą repatriacji, własności posiadanych nieruchomości, a na sam fakt utraty przez nich ich dotychczasowego miejsca zamieszkania. Prawo do rekompensaty winno zatem wiązać się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność, a który to majątek, w związku z wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd uchylił zatem zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą (art. 135 ppsa) uznając, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. w szczególności art. 7 i 77 § 1 kpa oraz art. 80 kpa oraz przepisów prawa materialnego w postaci art. 1 ust. 1 i 2 ustawy. Ponownie rozpoznając sprawę organ administracji uwzględni stanowisko zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego i wniosek skarżących o potwierdzenie prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza granicami RP przez P. K. rozpozna w całokształcie od początku czyniąc ustalenia w zakresie istnienia po jej stronie prawa własności do wskazanych we wniosku nieruchomości położonych w B. w dacie wybuchu II wojny światowej a nie w 1945r. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 ppsa z uwzględnieniem § 14 ust. 2 pkt. 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst jednolity: Dz. U. 2013 r. poz. 490).