I SA/Wa 500/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska Sędziowie WSA Bożena Marciniak (spr.) WSA Anna Wesołowska Protokolant sekretarz sądowy Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 lipca 2016 r. sprawy ze skargi J. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lutego 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2016 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., po rozpoznaniu odwołania J. Z.od decyzji Wójta Gminy S. z dnia [...] stycznia 2016 r., nr [...], o odmowie umorzenia J. Z. należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na syna T. Z. w łącznej kwocie [...] złotych wraz z odsetkami, które na dzień wydania decyzji wyniosły [...] złotych - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. złożył J. Z. Skarga została złożona w następującym stanie faktycznym i prawnym; Wnioskiem z [...] października 2015 r. J. Z. zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. o umorzenie w 99% części alimentów wypłaconych z funduszu alimentacyjnego od roku 2008. Decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r., nr [...], Wójt Gminy S. odmówił J.Z. umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na syna T. Z. w łącznej kwocie [...] złotych wraz z odsetkami, które na dzień wydania decyzji wyniosły [...] złotych. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ wskazał, iż przedmiotem postępowania jest zaległość powstała na skutek wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego od dnia [...] października 2008 r. do dnia [...] grudnia 2015 r. Organ wyjaśnił, iż na skutek niedopełnienia przez wnioskodawcę obowiązku alimentacji nałożonego wyrokami Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] stycznia 2008 r., sygn. akt III [...] oraz z dnia [...] kwietnia 2011 r., sygn. akt [...] , od okresu świadczeniowego 2008/2009 tj. od [...] października 2008 r. do [...] września 2014 r. zostało przyznane na rzecz syna T. Z. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości bieżąco zasądzonych alimentów. Organ wyjaśnił, iż po zakończeniu każdego okresu świadczeniowego Dyrektor GOPS w S. orzekał o zwrocie przez J. Z. należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla uprawnionego T. Z. Wójt wskazał, iż zadłużenie J. Z. z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzień [...] stycznia 2016 r. wynosi łącznie wraz z ustawowymi odsetkami [...] zł (należność główna [...] zł, ustawowe odsetki [...] zł). Organ wskazał, iż na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego z [...] listopada 2015 r. oraz na podstawie akt sprawy określił sytuację rodzinną i finansową wnioskodawcy. Ustalił, że wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe we własnościowym domu jednorodzinnym, obecnie nie posiada stałego zatrudnienia, od [...] marca 2013 r. jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w G. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Organ wskazał ponadto, iż jako źródło dochodu wnioskodawca podaje pracę dorywczą, z której w miesiącu październiku 2015 r. osiągnął dochód w wysokości ok. [...] zł. Posiada gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha przeliczeniowych z użytków rolnych [...] ha, posiada we wspólności majątkowej grunty o powierzchni [...] ha ogólnych co stanowi [...] ha przeliczeniowych. Wnioskodawca ponosi opłaty stałe miesięczne - wydatki w wysokości około [...] zł (opłata za energię elektryczną [...] zł, gaz [...] zł, alimenty [...] zł). Ponosi również wydatki na wodę w wysokości [...] zł miesięcznie. Organ ustalił również, że J. Z. w chwili obecnej nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej. Z oświadczenia majątkowego wynika, że nie posiada żadnych ruchomości ani oszczędności. Z wywiadu środowiskowego wynika, że łączny dochód rodziny, o którym mowa w ustawie o pomocy społecznej wynosi [...] zł i jest wyższy od kwoty kryterium dochodowego wynoszącego [...] zł. Ponadto, organ wskazał, iż wnioskodawca - jak sam podaje - ma problemy z kręgosłupem, jednak nie pozostaje pod stałą kontrolą lekarską oraz nie przyjmuje na stałe żadnych leków. Dłużnik nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, a także decyzją o przyznaniu świadczenia rentowego. Organ podniósł iż z ostatniego wywiadu alimentacyjnego GOPS w G. wynika, że J. Z. jest w wieku aktywności zawodowej, posiada wykształcenie zasadnicze w zawodzie kierowcy posiadając stosowne uprawnienia do kierowania pojazdami - prawo jazdy kategorii D. Ponadto, podczas rodzinnego wywiadu środowiskowego w dniu [...] listopada 2015 r. J. Z. oświadczył, że nie posiada uprawnień do prowadzenia pojazdów mechanicznych. W ocenie organu, sytuacja bytowa wnioskodawcy nie jest sytuacją szczególną w rozumieniu art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, która uzasadniałaby zastosowanie ulgi w postaci umorzenia kwot wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ podniósł, iż za wyjątkową nie może zostać uznana sytuacja będąca efektem zawinionych działań podmiotu zobowiązanego do alimentacji jakim jest niewywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. W przeciwnym wypadku naganne działanie dłużnika, sprzeczne z normami prawa karnego, byłyby premiowane umarzaniem zaległości z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uprzednio spełnianych na koszt podatnika. Ponadto, organ podkreślił, że wysokość alimentów ustala sąd powszechny. Umorzenie zatem tych należności tylko w trybie administracyjnym musi mieć w istocie wyjątkowy charakter. Orzekanie w tym zakresie nie może bowiem prowadzić do sytuacji, że to nie podmiot zobligowany do ich uiszczania, ale podmiot publiczny ponosi koszty zasądzonych alimentów. Rolą organu administracji publicznej nie może być korygowanie ustaleń sądu, prowadzące do sytuacji, w której z jednej strony sąd zasądza alimenty, a z drugiej - organ administracji publicznej umarza należności dłużnika alimentacyjnego z tego tytułu. Zdaniem organu I instancji, działające w imieniu państwa organy administracji nie mogą pochopnie umarzać należności, gdyż sytuacja dłużnika może ulec w przyszłości zmianie w wyniku podjęcia płatnej pracy bądź zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie w majątku dłużnika. Organ skonkludował, iż trudna sytuacja materialna dłużnika w dacie orzekania w przedmiocie umorzenia należności nie musi oznaczać umorzenia owych należności. Odwołanie od decyzji Wójta Gminy S. złożył J. Z. wskazując na swoją trudną sytuację materialną. Podniósł ponadto, iż od [...] czerwca 2008 r. mieszka z nim na stałe jego syn D. Jednakże, pomimo postanowienia Sądu i zawieszenia alimentów we wrześniu 2008 roku komornik nadal potrącał z jego pensji alimenty po [...] zł na jego obu synów z pensji w wysokości ponad [...] zł. Bezprawne orzeczenie GOPS w S. spowodowało, że w październiku 2008 r. komornik potrącał z pensji alimenty i jednocześnie GOPS w S. z funduszu, co spowodowało podwójną wypłatę alimentów w październiku 2008 roku na dwóch synów. Decyzją z dnia [...] lutego 2016 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy w S. z dnia [...] stycznia 2016 r. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, iż decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest decyzją uznaniową. Umorzenie dopuszczalne jest zatem po uwzględnieniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego. Następnie Kolegium przywołało orzecznictwo sądów administracyjnych wskazując, iż dłużnik ma do wykorzystania w pierwszej kolejności przysługującą mu na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy możliwość odroczenia terminu spłaty zadłużenia lub rozłożenia tej spłaty na raty, a dopiero w ostateczności uzasadnione jest wystąpienie o umorzenie należności. Organ wskazał ponadto, iż instytucja umorzenia jest wyjątkiem od generalnej zasady tj. obowiązku zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami za opóźnienie. Ponadto, przed wydaniem decyzji organ zobligowany jest do dokładnego ustalenia i zbadania sytuacji życiowej (majątkowej, rodzinnej, zdrowotnej) wnioskodawcy raz rodziny, którą tworzy, a następnie uwzględnić ją przy wydawaniu decyzji. W ocenie Kolegium, organ I instancji do powyższych wytycznych się zastosował. Dokonał niezbędnych ustaleń dotyczących sytuacji dochodowej i rodzinnej Józefa Zasady i analizy jego dochodów i wydatków. Kolegium wskazało, iż materiał dowodowy w sprawie został zgromadzony i rozważony w sposób wyczerpujący, a organ I instancji przeprowadził wszechstronną ocenę sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego w zakresie zasadności zastosowania w tym przypadku instytucji umorzenia. Kolegium podkreśliło, że wcześniejsze regulowanie przez Józefa Zasadę należności nie doprowadziłoby do powstania zaległości oraz dodatkowych należności w postaci odsetek, które również należy zwrócić. Odnosząc się natomiast do argumentów podniesionych przez wnioskodawcę co do braku stałego zatrudnienia czy faktu zamieszkiwania z nim syna D., Kolegium stwierdziło, iż nie znajdują one żadnego uzasadnienia prawnego. Przedmiotem zaskarżonej decyzji są bowiem należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na drugiego syna: T. Z. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. złożył J. Z. wskazując na to, iż w wyniku błędów popełnianych przez Sąd Rodzinny w P. oraz GOPS w S. alimenty były wypłacane podwójnie, gdyż z jednej strony należności często zajmował komornik, z drugiej zaś strony GOPS wypłacał je z funduszu alimentacyjnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wniosło o jej oddalenie podtrzymując argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organ administracji wydając zaskarżony akt nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Powyższa ocena dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego. Natomiast zgodnie z art. 134 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej "ppsa", Sąd badając legalność zaskarżonego aktu nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Rozpoznając sprawę w ramach wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zarówno zaskarżona decyzja, jak i utrzymana nią w mocy decyzja Wójta Gminy S. z [...] stycznia 2016 r. nie naruszają przepisów prawa. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P., którą organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Wójta Gminy S. z [...] stycznia 2016 r. odmawiającą umorzenia skarżącemu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na syna T. Z. w łącznej kwocie [...]złotych, wraz z odsetkami, które na dzień wydania ww. decyzji wyniosły [...] złotych. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. jedn.: Dz. U. z 2015 r., poz. 859, z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą". Przepis ten przewiduje prawo dłużnika do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Decyzja w tym przedmiocie podejmowana jest po rozważeniu sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, na którą powołuje się on we wniosku. Wyjaśnić w tym miejscu należy, iż orzekanie przez organy administracji na podstawie powyższego przepisu odbywa się w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że właściwy organ może ograniczyć nałożony na dłużnika obowiązek zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie ma natomiast takiego obowiązku. Uznaniowy charakter decyzji we wskazanym przedmiocie oznacza, że organ administracji ma swobodę decyzyjną co do ustalenia treści rozstrzygnięcia, związaną m.in. z realizowaniem określonej, w danym zakresie, polityki państwa. Nie oznacza to jednak, że rozstrzygnięcia podejmowane w omawianym trybie mogą być dowolne. Powinnością organów jest bowiem dokonanie prawidłowych ustaleń faktycznych i uzasadnienie wydanej decyzji zgodnie z dyspozycją art. 107 § 3 kpa. Zaś kontrola decyzji uznaniowej polega na ocenie przez sąd administracyjny prawidłowości dokonanych ustaleń faktycznych oraz tego, czy organy nie przekroczyły granic uznania administracyjnego. Organ orzekający jest przy tym związany przesłankami wskazanymi w przepisie stanowiącym podstawę prawną rozstrzygnięcia - w tym przypadku art. 30 ust. 2 ustawy - którymi są: sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika. Podkreślić należy, że na sytuację dochodową dłużnika bez wątpienia składa się jego stan zdrowotny, bo tylko po jego uwzględnieniu można mówić o możliwościach zarobkowych wnioskodawcy. Przy ustalaniu możliwości zarobkowych i majątkowych bierze się pod uwagę nie tylko zarobki i dochody rzeczywiście uzyskiwane, lecz i te, które osoba zobowiązana do alimentacji mogłaby uzyskać przy dołożeniu należytej staranności oraz stosownie do swoich sił umysłowych i fizycznych. Powyższe oznacza, że umorzenie w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu łącznie z odsetkami może być dokonane jedynie wówczas, gdy ocena całokształtu okoliczności dotyczących sytuacji finansowej i rodzinnej dłużnika pozwoli uznać, że wystąpiła szczególna sytuacja uprawniająca do wnioskowania o takiej potrzebie. Natomiast kontrola sądu administracyjnego – prowadzona, jak to już wyżej wskazano, wyłącznie z punktu widzenia legalności aktów administracyjnych –sprowadza się do zbadania, czy w toku postępowania zainicjowanego wnioskiem o umorzenie w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy oraz czy dokładnie zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności. Zatem, sąd ma obowiązek zbadać czy prowadząc postępowanie w sprawie organ nie uchybił art. 7 i art. 77 § 1 kpa, a także czy w sposób wszechstronny i wnikliwy rozważył cały zebrany w sprawie materiał dowodowy. Sąd bada również czy po takim rozważeniu organ dokonał prawidłowej oceny istnienia przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu przewidującego możliwość przyznania określonego uprawnienia i jego zakresu (w tym przypadku: umorzenia należności). Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd uznał, że wydając orzeczenia na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, a więc w warunkach uznania administracyjnego, organy obu instancji wyczerpująco zebrały i wszechstronnie rozpatrzyły cały materiał dowodowy niezbędny do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, i na tej podstawie dokonały prawidłowych ustaleń co do okoliczności faktycznych istotnych dla jej rozstrzygnięcia. Ustalenia te Sąd w pełni podziela i czyni je integralną częścią swoich ustaleń oraz podstawą dalszych rozważań. Podzielić trzeba stanowisko organu, iż umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile taki stan jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie należności. Instytucja umorzenia przedmiotowych należności jest wyjątkowa, co oznacza, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Z akt sprawy nie wynika zaś, aby takie szczególne okoliczności zaistniały. Ze znajdującego się w aktach sprawy rodzinnego wywiadu środowiskowego z [...] listopada 2015 r. wynika, iż skarżący nie pracuje zawodowo, podejmuje prace dorywcze. Jest właścicielem gospodarstwa rolnego, a źródłem dochodu jest dochód z pracy dorywczej oraz dochód z gospodarstwa rolnego. Posiada wykształcenie zasadnicze w zawodzie kierowcy. Skarżący zgłasza problemy z kręgosłupem, ale nie leczy się. Nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, jak również decyzją o przyznaniu świadczenia rentowego. Biorąc pod uwagę wskazane wyżej okoliczności, tj. zarówno sytuację osobistą skarżącego, jak i zdrowotną, w ocenie Sądu, rację mają organy orzekające, że w tym konkretnym przypadku nie można zastosować instytucji umorzenia przedmiotowych należności. Skarżący jest bowiem osobą zdolną do pracy, nie legitymującą się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, czy też orzeczeniem o niezdolności do pracy. Zgłaszane problemy zdrowotne (problemy z kręgosłupem), w ocenie Sądu, nie uniemożliwiają podjęcia aktywności zawodowej. Ponadto, co istotne w sprawie, fakt wypłaty przez Państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zwalniał dłużnika z obowiązku alimentacyjnego wobec własnego dziecka (syna T. Z.). Obowiązek ten jest obowiązkiem rodziców, od którego mogą być w zwolnieni tylko w sytuacjach wyjątkowych, spowodowanych brakiem możliwości poprawy swojej sytuacji dochodowej, np. w związku z ciężkimi schorzeniami (co wynikałoby z orzeczenia o niepełnosprawności), wiekiem. Skoro więc dłużnik nie wywiązał się ze swoich zobowiązań, to powinien mieć świadomość, że jego zadłużenie będzie wzrastać i powinien liczyć się z koniecznością zapłaty tych należności. Działając w imieniu Państwa organy administracji publicznej nie mogą umarzać należności, gdyż sytuacja materialna dłużnika może w przyszłości ulec zmianie w wyniku podjęcia płatnej pracy bądź zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie w majątku dłużnika. Zatem, trudna sytuacja materialna dłużnika w dacie orzekania w przedmiocie umorzenia należności nie musi oznaczać konieczności umorzenia owych należności. Nie można również zapominać o tym, iż obowiązek alimentacyjny - zgodnie z art. 128 i 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma charakter obligatoryjny. System zabezpieczenia społecznego nie ma zaś na celu zwolnienia w całości rodzica z ponoszenia kosztów utrzymania dzieci. Pogląd ten pozostaje w zgodzie z konstytucyjną zasadą pomocniczości (wyrażoną w preambule Konstytucji RP), stosownie do której Państwo ma wspierać a nie zastępować w alimentacji osoby do tego zobowiązane (por. rozważania zawarte w pkt 4.2 wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008 r., sygn. akt P 18/06). Zatem, nie jest uzasadnione, aby pochopnie przerzucać obowiązek alimentacyjny na ogół podatników, tym bardziej, że celem zabezpieczenia społecznego jest zapewnienie bytu dzieciom rodziców, którzy nie są w stanie samodzielnie regulować należności na ich rzecz. Nie jest to pomoc bezzwrotna, a ustanowiona w interesie uprawnionych do pobierania świadczeń alimentacyjnych, dlatego uzasadnionym jest, że organ będzie oczekiwał uregulowania wypłaconych uprawnionym świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego z tytułu alimentów. Wyjątkowość instytucji zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego oznacza również konieczność interpretowania przepisów ją regulujących w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Zatem, jak wskazano powyżej, umorzenie należności powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Uwzględniając powyższe, w ocenie Sądu, organy orzekające w sprawie nie naruszyły przepisów prawa zarówno materialnego, jak i procesowego, należycie zbadały i oceniły sytuację materialną i zdrowotną skarżącego, a wyprowadzone przez nie wnioski nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i uzasadniały odmowę umorzenia przedmiotowych należności. Końcowo wskazać trzeba, iż na prawidłowość zaskarżonej decyzji nie może mieć wpływu podniesiona w skardze kwestia podwójnej wypłaty alimentów w 2008 roku pomimo faktycznego zamieszkiwania syna D. ze skarżącym. Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest bowiem decyzja odmawiająca umorzenia skarżącemu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na syna T. Z. a nie na syna D. Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.