I SA/Wa 506/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Sawa (spr.), asesor WSA Iwona Ścieszka, sędzia WSA Łukasz Trochym, , Protokolant starszy sekretarz sądowy Monika Bodzan, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 września 2021 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...]. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej jako "organ" lub "Kolegium") decyzją z [...] stycznia 2021 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania E. K. (dalej jako "skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy S. z [...] grudnia 2020 r. nr [...] (dalej jako "Wójt") w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym: Skarżąca wnioskiem z [...] listopada 2020 r. wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad siostrą – I. K. Do wniosku dołączyła: orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z [...] lipca 2019 r., z którego wynika, że I. K. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, odpis skrócony aktu zgonu J. K., oświadczenia i świadectwa pracy E. K. z [...] listopada 2019 r., [...] grudnia 2019 r. i [...] lipca 2020 r., decyzję PUP w S. z [...] lipca 2020 r., informację ZUS w S. z [...] lipca 2020 r. o przyznaniu prawa do dodatku solidarnościowego. Wójt decyzją z [...] grudnia 2020 r. odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia wskazując, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r.", jasno określono jakie warunki muszą być spełnione do korzystania ze świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Wójta, w niniejszej sprawie przesłanki te nie zostały spełnione, ponieważ osoba wymagająca opieki ma wstępnych, tj. matkę A. K., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji to na matce w pierwszej kolejności ciąży obowiązek opieki, a zatem brak jest podstaw do przyznania skarżącej ww. świadczenia. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o jej uchylenie i wskazała, że matka ma [...] lat i sama wymaga opieki. Nie może ona jednak udokumentować chorób matki, ponieważ od kilkunastu lat nie opuszcza ona domu z powodu choroby psychicznej i kategorycznie odmawia wizyt u lekarza. Matka również ze względów finansowych nie jest w stanie spełniać opieki nad córką, zaś z powodu choroby nie chce przekazać gospodarstwa rolnego następcom. Skarżąca zauważyła, że od śmierci ojca jest jedyną osobą, która opiekuje się niepełnosprawną siostrą i dlatego nie może świadczyć pracy. Kolegium decyzją z [...] stycznia 2021 r. utrzymało w mocy decyzję z [...] grudnia 2020 r. i wskazało, że warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a zarazem krąg osób do niego uprawnionych określa art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. W przedmiotowej sprawie z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła skarżąca z tytułu sprawowania opieki nad siostrą, która na podstawie Orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. z [...] lipca 2019 r. nr [...] zaliczona została do znacznego stopnia niepełnosprawności, orzeczenie wydano na stałe, niepełnosprawność istnieje od wczesnego dzieciństwa, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] października 2002 r. Ojciec I. K. nie żyje, a matka ma [...] lata, jest osobą schorowaną, nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Skarżąca wobec powyższego zrezygnowała z zatrudnienia celem całodobowej opieki nad siostrą i pomocy w codziennych czynnościach życiowych. Kolegium zauważyło dalej, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to może bowiem przysługiwać tylko osobie, na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r. poz. 682), powoływanej dalej jako "K.r.o.", obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Z unormowaniami tymi koresponduje art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. Przepisy te jednoznacznie wskazują krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania. Na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie ma znaczenia z jakich przyczyn – poza wyraźnie określonymi w art. 17 ust. 1a - osoby zobowiązane w pierwszej kolejności nie mogą sprawować opieki. Decydujące są bowiem przyczyny obiektywne, do których ustawa zalicza legitymowanie się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. W przedmiotowej sprawie, choć bezspornie opiekę nad I. K. sprawuje jej siostra, to jednak matka jest osobą zobowiązaną do opieki nad córką w pierwszej kolejności. Wprawdzie podczas wywiadu środowiskowego ustalono, że matka ze względu na podeszły wiek i chorobę również wymaga pomocy i nie jest w stanie zajmować się córką, to jednak nie legitymuje się ona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W świetle powyższego Kolegium stwierdziło, że brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej względem jej siostry, przed obowiązkiem alimentacyjnym matki. Zaistniała więc przesłanka negatywna do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, która ma swe źródło w art. 17 ust.1a u.ś.r. W skierowanej do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o jej uchylenie i wskazała, że zgadza się, że to rodzice w pierwszej kolejności są zobowiązani do sprawowania opieki nad swoim dzieckiem. Taka sytuacja w przypadku siostry skarżącej jednak nie zachodzi, bowiem ojciec zmarł w roku 2012, natomiast matka ma [...] lata i sama wymaga opieki. Ze względu na problemy psychofizyczne nie może wypełniać roli opiekunki. Matka nie może jednak udokumentować swoich chorób z tego względu, że od kilkunastu lat nie opuszcza domu z powodu choroby psychicznej i kategorycznie odmawia udania się do lekarza, czy przychodni oraz współpracy z nimi. Matka nie jest również w stanie finansowo spełniać opieki nad córką. Osoba w tak podeszłym wieku nie może bowiem prowadzić gospodarstwa rolnego. Mimo osiągnięcia odpowiedniego wieku, nie otrzymuje świadczenia emerytalnego, zaś z powodu choroby nie chce przekazać gospodarstwa następcom. Skarżąca wskazała, że wraz z bratem M. faktycznie mieszka z matką i niepełnosprawną siostrą. Brat wybudował własny dom w sąsiedniej miejscowości i tam jest zameldowany, a ponadto świadczy pracę zmianową w S. Pozostałe rodzeństwo - siostra J. i brat J., mają własne rodziny, prowadzą działalność gospodarczą i mieszkają poza terenem gminy S. Od śmierci ojca skarżąca jest więc jedyną osobą, która opiekuje się siostrą oraz matką. Z tego też powodu nie świadczy pracy zarobkowej. Spełnia więc wszystkie warunki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad siostrą. Skarżąca zauważyła, że w niniejszej sprawie zajęto stanowisko bardzo formalistyczne nie licząc się z duchem praw, intencji ustawodawcy, także dobrem siostry. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wskazał ponadto, że nie kwestionuje faktu opieki skarżącej nad siostrą, jak również stanu zdrowia matki, to jednak w obecnym stanie prawnym istnieje negatywna przesłanka do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Na rozprawie w dniu [...] września 2021 r. skarżąca złożyła do akt zaświadczenie lekarza specjalisty psychiatry o stanie zdrowia matki – A. K. oraz zaświadczenie C[...] S., wnosząc o dopuszczenie jako dowodów w sprawie. Dodatkowo wskazała, że matka nadał odmawia kategorycznie udania się do lekarza, jej stan zdrowia psychicznego systematycznie się pogarsza, odmawia nawet wyjścia poza obejście domu. W przypadku nagłej potrzeby rodzina wzywa lekarza do domu, jeżeli lekarz wyrazi na to zgodę. Oświadczyła także, że rozpoczęła procedurę ubiegania się o ustalenie stopnia niepełnosprawności bez udziału matki. Sąd postanowił dopuścić dowody złożone przez skarżącą na rozprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który stanowił materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (niż wskazane w pkt 1-3), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Artykuł 17 ust. 1a u.ś.r. określa natomiast, że osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. Innymi słowy rozważyć należy, czy w świetle tych przepisów, skarżąca ma prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wywołaną koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą, której matka żyje i nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W opinii organów obu instancji, skoro żyje matka osoby wymagającej opieki – A. K., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to tym samym nie został wyczerpany katalog warunków określonych w art. 17 ust. 1a u.ś.r., które umożliwiałyby skarżącej uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą, z którą pozostaje spokrewniona, ale w linii bocznej. Zdaniem Sądu, literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. uprawniałaby do przyjęcia za prawidłowe stanowiska prezentowanego przez organy. Jednakże wykładnia taka w szczególnych okolicznościach rozpoznawanej sprawy, nie jest wystarczająca. Należy mieć na względzie cel regulacji zawartej we wskazanych przepisach, czyli przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia, w sytuacji, w której osoby zobowiązane do opieki w pierwszej kolejności nie mogą jej sprawować. W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Przy wykładni tego przepisu nie można zatem pominąć również treści art.132 K.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". Skarżąca podkreślała natomiast zarówno w toku postępowania administracyjnego, jak i w skardze, że jej matka nie może sprawować opieki nad siostrą z uwagi na swój wiek ([...] lata) oraz stan zdrowia (choroba psychiczna). Choć nie legitymuje się ona orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, to jednak wymaga stałej opieki. Jako dowód na powyższą okoliczność, na rozprawie sądowej w dniu [...] września 2021 r., skarżąca dołączyła do akt sprawy zaświadczenie lekarza psychiatry z [...] września 2021 r., z którego wynika, że matka jest leczona bezterminowo z powodu otępienia typu [...] w stopniu umiarkowanym. Wymaga dalszego leczenia, jednak rokowania są niepomyślne z uwagi na "progresję objawów otępienia z objawami [...]". Dodatkowo skarżąca podniosła, że rozpoczęła procedurę ubiegania się o ustalenie stopnia niepełnosprawności bez udziału matki. W tej sytuacji wydane w sprawie rozstrzygnięcie uznać należy za przedwczesne i wydane z naruszeniem art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. Choć bowiem A. K. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, to ustalić należy, czy z uwagi na charakter rozpoznanych u niej chorób ma ona realną możliwość sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. Nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w tym zakresie skutkowało w konsekwencji naruszeniem przez organy orzekające w sprawie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Rozpoznając ponownie sprawę organ pierwszej instancji ustali zatem, czy A. K. rzeczywiście, w sposób obiektywny, nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawną córką, biorąc w tym zakresie pod uwagę jej sytuację mieszkaniową, rodzinną, zdrowotną i finansową jak również zakres opieki, jakiej wymaga I. K. Ustali ponadto, na jakim etapie jest procedura ustalania stopnia niepełnosprawności dla A. K.. Dopiero poczynienie powyższych ustaleń pozwoli na wydanie decyzji uwzględniającej przedstawioną wyżej wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Jeżeli bowiem okaże się, po przeprowadzeniu przez organ postępowania dowodowego, że A. K. nie jest w stanie sprawować opieki nad córką, wówczas obowiązek alimentacyjny obciąży w pierwszej kolejności rodzeństwo osoby niepełnosprawnej (w tym skarżącą). Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.