I SA/Wa 657/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Wesołowska, Sędziowie sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.), sędzia WSA Bożena Marciniak, na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 listopada 2021 r. sprawy ze skargi K. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] stycznia 2021r. nr [...] w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny: K. O. w dniu 30 grudnia 2020 r. zwrócił się z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością opieki nad ojcem P. O., który posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] w dniu [...]. 11.2019 r. Orzeczenie wydano na stałe. Wskazano, że niepełnosprawność istnieje od - "nie da się ustalić", ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...].09.2019 r. Decyzją, która jest przedmiotem odwołania, organ I instancji odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Decyzję uzasadniono faktem, iż z załączonego do wniosku orzeczenia nie wynika, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Od powyższej decyzji odwołanie złożył K. O. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] rozpatrując sprawę przywołało treść przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2020r., poz. 111) znajdujących zastosowanie w niniejszej sprawie i wskazało, że przepis art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r., sygn. akt K 38/13 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał wskazał, iż zróżnicowanie sytuacji prawnej osób opiekujących się dorosłymi członkami rodziny i ubiegających się z tego tytułu o świadczenie pielęgnacyjnego w zależności od tego kiedy powstała niepełnosprawność, jest niezgodne z Konstytucją RP. Z tych przyczyn art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być stosowany w dotychczasowym brzmieniu po wejściu w życie omawianego orzeczenia. Wyrok ten został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443, zatem wszedł w życie w tym właśnie dniu. Wobec tego uznać należy, że wydanie w sprawie orzeczeń w oparciu o art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie, nie znajduje uzasadnienia, (patrz wyrok NSA z dnia 10.11,2016r. sygn. akt I OSK 1512/16). Skarżący jak wynika z akt sprawy spełnia przesłanki art. 17 ust. 1 konieczne do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Sprawuje on opiekę nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Wnioskujący nie pracuje, nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty i innych świadczeń wymienionych w art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wnioskodawca spełnia również przesłanki określone w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy tj. spełnienie warunku obowiązku alimentacyjnego wobec osoby, którą się opiekuje. Z akt sprawy wynika jednak, że ojciec jest w związku małżeńskim, a żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Od dnia [...].08.2017r. przebywa na emeryturze. Zgodnie z jednoznaczną treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odnosząc się zaś do wskazanych przez skarżącego faktów dotyczących choroby jego matki z powodu wyczerpania i z tego powodu braku możliwości dalszego sprawowania opieki nad mężem, Kolegium wskazało, że nie ma kompetencji do zastępowania komisji lekarskich i stwierdzania, czy dana osoba może czy też nie sprawować opiekę nad inną osobą. "Przesłanka negatywna ujęta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) uśr, odnosząca się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim ma w przekonaniu ustawodawcy uzasadnienie, bowiem zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym" - porównaj wyrok NSA z dnia 16.01.2015r. sygn. akt I OSK 1545/13. W tym stanie faktycznym i prawnym Kolegium nie kwestionując, że skarżący pomaga ojcu w jego bieżącym funkcjonowaniu, orzeka jednak w oparciu o przepisy prawa, a te nie pozwalają na uwzględnienie odwołania skarżącego i wydania orzeczenia innego niż w sentencji niniejszej decyzji. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł K. O. podnosząc, że ojciec jego wymaga całodobowej opieki. Jego matka, która do tej pory opiekowała się mężem z powodu wyczerpania i własnych chorób nie jest w stanie zapewnić opieki mężowi. Jest bardzo wyczerpana fizycznie i psychicznie i sama wymaga już opieki. Leczy się na [...],[...] i [...]. Skarżący wniósł o uwzględnienie jego argumentów i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, co zrekompensuje mu utracone dochody. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną. Istotą sporu w sprawie jest to, czy skarżącemu przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z pracy w związku z opieką nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem. Bezspornie ojciec skarżącego posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, pozostaje w związku małżeńskim z matką skarżącego, która nie posiada orzeczonego stopnia niepełnosprawności. Te okoliczności wynikają z materiału dowodowego sprawy i nie są przez żadną ze stron kwestionowane. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej: u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Kluczowe znaczenie w sprawie ma jednak regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r., zgodnie z którą świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 lutego 2021 r. sygn. akt I OSK 2390/20, a stanowisko to sąd orzekający w sprawie niniejszej podziela, z literalnego brzmienia unormowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł bowiem z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Dlatego, jak wywiódł NSA w tamtej sprawie, "[...] brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawnego ojca, który pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jedyny wyjątek w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. dotyczy sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym" (wyrok z 9 lutego 2021 r., dostępny na orzeczenia.nsa.gov.pl). Stanowisko powyższe było wielokrotnie formułowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym np. w sprawie sygn. akt I OSK 599/20 (vide także wymienione tam wyroki). Skoro więc w sprawie niniejszej żona niepełnosprawnego E. O., a matka skarżącego, nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, spełniona jest negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. Tym samym zaskarżona decyzja oparta na wykładni literalnej tego przepisu, nie narusza prawa. Dodać należy, że sąd rozpoznający niniejszą sprawę posiada wiedzę o orzeczeniach sądów administracyjnych, w których przesłanka pozostawania niepełnosprawnego w związku małżeńskim, przy braku posiadania przez jego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie była traktowana jak okoliczność wykluczająca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego u zstępnego ubiegającego się o to świadczenie. Są to jednak sytuacje wyjątkowe, gdy stan zdrowotny małżonka niepełnosprawnej osoby jest na tyle zły, że obiektywnie wyklucza sprawowanie opieki, a nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności (np. gdy nastąpiło znaczne pogorszenie się stanu zdrowia u osoby posiadającej już orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, czy z uwagi na znacznie podeszły wiek i konieczność uzyskiwania pomocy innych osób przy codziennych podstawowych czynnościach). Należy podkreślić, że są to sytuacje wyjątkowe, szczególne, a z taką nie mamy do czynienia w sprawie niniejszej. W żaden bowiem sposób skarżący nie wykazał, że stan zdrowia jego matki uniemożliwia jej sprawowanie opieki nad ojcem. Wymaga jeszcze raz podkreślenia, że w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. ustawodawca na plan pierwszy wysunął obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy między małżonkami i to w taki sposób, że wyprzedza on obowiązek alimentacyjny krewnych, nawet tych którzy są zstępnymi zobowiązanymi do alimentacji w pierwszym kręgu. Nie pozostaje to w sprzeczności z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obok bowiem regulacji art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którą obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami - w K.r.o. funkcjonuje przepis art. 27, zgodnie z którym oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli; zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. uwzględnia więc normę i zasadę wynikającą z art. 27 K.r.o. To bowiem nie rodzina wybiera ze swego grona osobę uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, ale wyboru tego dokonał sam ustawodawca wskazując w pierwszej kolejności małżonka osoby niepełnosprawnej. W sprawie niniejszej nie zostały więc wskazane i dowiedzione obiektywne okoliczności wykluczające sprawowanie opieki nad niepełnoprawnym P. O. przez jego małżonka (w postaci jego znacznego stopnia niepełnosprawności), co wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu. Reasumując stwierdzić jeszcze raz należy, powtarzając za NSA w sprawie I OSK 599/20, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. pozwala wyprowadzić obowiązek wykazania wyłącznie orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności okoliczności wykluczającej możliwość sprawowania opieki przez małżonka osoby niepełnosprawnej. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. W związku z powyższym ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Natomiast przesądzone zostało jednolicie w orzecznictwie sądowym, iż wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. w sprawie K 38/13 regulacja art. 17 ust. 1b u.ś.r. utraciła przymiot konstytucyjności w zakresie kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiającego uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji