I SA/Wa 708/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie WSA Iwona Kosińska (spr.) WSA Bożena Marciniak Protokolant referent stażysta Joanna Berbecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 października 2015 r. sprawy ze skargi A. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania A. L., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt sprawy wynika, że Prezydent [...] decyzją z dnia [...] listopada 2013 r., nr [...]przyznał A. L. prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na synów J. L. oraz K. L. w wysokości po [...] zł miesięcznie w okresie od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. Kolejną decyzją z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] Prezydent [...], za zgodą stron w trybie art. 155 kpa, uchylił własną decyzję z dnia [...] listopada 2013 r. (pkt 1), przyznał prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla J. L. i K. L. za okres od dnia 1 października 2013 r. do dnia 31 października 2013 r. (pkt .2), odmówił przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. dla J. L. i K. L. (pkt 3) oraz nadał decyzji rygor natychmiastowej wykonalności (pkt 4). Następnie decyzją z dnia [...] czerwca 2014 r., nr [...] Prezydent [...] uznał za nienależnie pobrane przez A. L. świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. w okresie od 1 listopada 2013 r. do 28 lutego 2014 r. w wysokości [...] zł miesięcznie. W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji wyjaśnił, że powziął informację, że dłużnik alimentacyjny M. L. zmarł w dniu 1 listopada 2013 r., tj. po wydaniu przez Prezydenta [...] decyzji z dnia [...] listopada 2013 r. W tej sytuacji organ wszczął z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranych przez A. L. świadczeń z funduszu alimentacyjnego, które zakończył wydaniem powołanej decyzji. Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, A. L. złożyła odwołanie. Po jego rozpatrzeniu Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2014 r., nr [...], stwierdziło, że odwołanie to zostało wniesione z uchybieniem terminu. Postanowienie to stało się ostateczne. W tej sytuacji Prezydent [...] kolejną decyzją z dnia [...] listopada 2014 r., nr [...] zobowiązał A. L. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłaconego na podstawie decyzji z dnia [...] listopada 2013 r. w okresie od 1 listopada 2013 r. do 28 lutego 2014 r. w wysokości [...] zł miesięcznie, tj. łącznie kwoty [...] zł wraz z odsetkami ustawowymi naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty. Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, A. L. złożyła odwołanie. Po jego rozpatrzeniu Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdził, że nie może ono zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ odwoławczy wyjaśnił, że materialnoprawną podstawę decyzji Prezydenta [...] stanowił przepis art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 1228, ze zm.), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Organ II instancji podkreślił, że świadczenie w wysokości [...] zł uznane zostało za nienależnie pobrane decyzją Prezydenta [...] z dnia [...] czerwca 2014 r., która jest ostateczna. Decyzja o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia stanowi zatem bezpośrednią konsekwencję decyzji uznającej świadczenie za nienależnie pobrane i ma charakter związany. Wobec tego, że decyzja o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane stała się ostateczna, organ jest zobligowany do wydania decyzji o jego zwrocie, zaś niedopuszczalne byłoby wówczas ponowne weryfikowanie, czy świadczenie to spełnia znamiona świadczenia nienależnie pobranego, skoro zagadnienie to zostało już rozstrzygnięte ostateczną decyzją administracyjną. W ocenie Samorządowego Kolegium bezsporne jest, że z dniem śmierci M. L. dzieci skarżącej utraciły status osób uprawnionych do pobierania świadczenia alimentacyjnego. Skoro uprawnienie do świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest ściśle i obiektywnie powiązane z osobą dłużnika alimentacyjnego (od tego, czy żyje), to zarazem obiektywny jest brak podstawy prawnej do świadczenia alimentacyjnego w sytuacji śmierci dłużnika alimentacyjnego. Kolegium wskazało, że w tym stanie faktycznym okoliczności powodujące ustanie świadczenia alimentacyjnego są obiektywne. Nie ma wobec tego znaczenia, że skarżąca nie miała wiedzy o śmierci męża. Obowiązek alimentacyjny wygasa niezależnie od wiedzy osoby pobierającej świadczenie o śmierci dłużnika alimentacyjnego. Prawo do alimentów jest bowiem prawem osobistym, ściśle związanym z osobą uprawnionego oraz zobowiązanego do świadczenia. Tym samym obowiązek alimentacyjny wygasa wraz ze śmiercią którejkolwiek ze stron. Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego brak winy po stronie skarżącej nie może mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia. Jednakże okoliczność ta, w połączeniu z niewątpliwie trudną sytuacją rodziny skarżącej, może stanowić podstawę do zastosowania w sprawie przepisu art. 23 ust. 8 ustawy, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Samorządowe Kolegium pouczyło skarżącą, że w tym celu powinna wystąpić do Prezydenta [...] z wnioskiem o umorzenie lub rozłożenie na raty kwoty objętej obowiązkiem zwrotu. Ustalenie, czy w sprawie wystąpiły okoliczności, o których mowa w przepisie art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, uzasadniające umorzenie (lub rozłożenie na raty) kwoty objętej obowiązkiem zwrotu, nie leży bowiem w gestii Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...]. Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2015 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła A. L.. W uzasadnieniu skargi przedstawiła swoją trudną sytuację rodzinną i finansową. Podniosła, że wie o konieczności zwrotu nienależnie pobranych środków, jednak w obecnej sytuacji nie jest w stanie ich zwrócić. Podkreśliła, że nie wiedziała o fakcie śmierci swojego byłego męża, z którym nie utrzymywała żadnych kontaktów. Skarżąca wniosła o ponownie rozpatrzenie sprawy nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych oraz o umorzenie spłaty długu oraz odsetek w całości, ewentualnie o odroczenie terminu płatności na 24 miesiące lub rozłożenie kwoty spłaty na raty. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność skargi. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 1228, ze zm.). Zgodnie z treścią tego przepisu (w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji) osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Z przepisu tego wynika, że do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obowiązana jest osoba, która pobrała nienależnie świadczenie. Nastąpić to może dopiero, gdy decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane stanie się ostateczna. Z analizy akt sprawy wynika, że Prezydent [...] decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. przyznał skarżącej prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Jednakże z powodu śmierci dłużnika alimentacyjnego Prezydent [...] za zgodą skarżącej, w trybie art. 155 kpa, decyzją z dnia [...] maja 2014 r. uchylił tę decyzję i przyznał prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jedynie za okres od dnia 1 października 2013 r. do dnia 31 października 2013 r. Odmówił natomiast przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. Decyzja ta stała się ostateczna. Konsekwencją tej decyzji było wydanie przez organ I instancji decyzji z dnia [...] czerwca 2014 r., uznającej za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego otrzymane przez skarżącą w okresie od dnia 1 listopada 2013 r. do dnia 30 września 2014 r. Również ta decyzja stała się ostateczna. Konsekwencją tej decyzji było natomiast wydanie zaskarżonych decyzji dotyczących zwrotu nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego świadczeń. Zdaniem Sądu nie ulega wątpliwości, że osoba otrzymująca świadczenie z funduszu alimentacyjnego nie może go pobierać, gdy na skutek wyrażonej przez skarżącą zgody uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do wnioskowanego świadczenia. Zaistnienie takiej sytuacji powoduje bowiem, że środki finansowe otrzymane z funduszu alimentacyjnego stają się świadczeniem nienależnie pobranym. Podkreślić przy tym należy, że w świetle przepisów ustawy w sprawie pomocy osobom uprawnionym do alimentów należy rozróżnić postępowanie w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane i postępowanie w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (podobnie na tle ustawy o świadczeniach rodzinnych wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 maja 2012 r., sygn. akt I OSK 2302/11, publ. cbois). Należy podkreślić, że w niniejszej sprawie postępowanie zakończone zaskarżoną decyzją dotyczyło postępowania w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a nie uznania świadczenia za nienależnie pobrane (i było ono konsekwencją wcześniejszych ostatecznych decyzji wymienionych powyżej). W tej sytuacji organ orzekający w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nie jest już zobligowany do badania świadomości strony co do tego, czy wypłacane świadczenie pobierała zgodnie z przepisami prawnymi, czy też nie, a tylko, czy ziściły się przesłanki wskazane w art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W tej sytuacji podnoszone przez skarżącą okoliczności dotyczące jej sytuacji życiowej i finansowej mogą mieć obecnie znaczenie jedynie przy ocenie przesłanki warunkującej możliwość umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ze względu na szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, tj. na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy z 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie bowiem z treścią tego przepisu organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Skarżąca winna zatem rozważyć konieczność wystąpienia z odpowiednim wnioskiem do Prezydenta [...], jako organu właściwego do jego rozpatrzenia. Umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczenie termin płatności albo rozłożenie na raty kwoty, którą skarżąca ma zwrócić, nie leżą bowiem w kompetencjach Sądu. Podsumowując, Sąd uznał, że z analizy akt sprawy wynika, że postępowanie zakończone zaskarżoną decyzją zostało przeprowadzone z zachowaniem reguł postępowania określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego, a wydane orzeczenie znajduje oparcie w przepisach prawa materialnego, czyli ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ponadto w zgodzie z treścią art. 107 § 3 kpa organ przedstawił swoje stanowisko w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia, które dostatecznie odzwierciedla rację decyzyjną i wyjaśnia tok rozumowania organu, który prowadził do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego i procesowego do rzeczywistej sytuacji faktycznej zaistniałej w rozpatrywanej sprawie. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270, ze zm.) orzekł jak w sentencji.