I SA/Wa 727/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Gabriela Nowak, sędzia WSA Bożena Marciniak (spr.), asesor WSA Justyna Wtulich-Gruszczyńska, Protokolant starszy referent Anna Kaczyńska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lipca 2024 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 9 lutego 2024 r. nr DAP-WOSRFR.7280.106.2023.KB w przedmiocie prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Śląskiego z dnia 5 grudnia 2023 r. nr NW/XIII/7725/2078/1/04; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz K. S. kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z 9 lutego 2024 r., nr DAP-WOSRFR.7280.106.2023.KB, po rozpatrzeniu odwołania K. S., Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody Śląskiego z 5 grudnia 2023 r., nr NW/XIII/7725/2078/1/04, odmawiającą potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym. Wnioskiem z 23 listopada 1990 r. Z. M. wystąpił o przyznanie ekwiwalentu za mienie pozostawione poza obecnymi granicami kraju w postaci 14 morgów ziemi w [...] oraz domu w [...]. Pismem z 21 lipca 2016 r. organ poinformował strony, że postępowanie dotyczące rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami kraju przez M. M. w miejscowości [...] będzie prowadzone pod sygn. NW/XIII/7725/2078/1/04, a postępowanie dotyczące mienia pozostawionego przez L. M. w [...] pod sygn. NW/XIII/7725/2078/04 . Postanowieniem z 15 grudnia 2016 r., nr NW/XIII/7725/2078/1/04, Wojewoda Śląski pozytywnie ocenił dowody, uznając, że zostały spełnione wymogi, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. odnośnie pozostawienia przez L. M., J. M. i Z. M. nieruchomości położonej w miejscowości [...], gminie [...], powiecie [...], województwie [...], obecnie [...]. Postanowieniem z 6 listopada 2023 r., nr NW/XIII/7725/2078/1/04, Wojewoda Śląski uchylił własne postanowienie z 15 grudnia 2016 r. o pozytywnej ocenie dowodów podnosząc brak spełnienia ustawowej przesłanki powrotu na obecne terytorium RP. Organ podniósł, że M. M. (właściciel nieruchomości na dzień 1 września 1939 r.) nie opuścił byłego terytorium RP, jego ostatnim miejscem zamieszkania były [...] i tam zmarł 5 maja 1942 r. Decyzją z 5 grudnia 2023 r. Wojewoda Śląski odmówił K. S., K. M. i L. J. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez M. M. (s. H. i K., ur. [...] października 1880 r. w [...]) nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], obecnie [...]. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła K. S. Decyzją z 9 lutego 2024 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji utrzymał w mocy decyzję Wojewody Śląskiego z 5 grudnia 2023 r. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy przywołał przepisy ustawy z 8 lipca 2005 r. i wskazał, że przedmiotowe postępowanie dotyczy wyłącznie nieruchomości pozostawionej przez M. M. w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...]. Minister podniósł, że M. M. zamieszkiwał przed wybuchem II wojny światowej na byłym terytorium RP, a także zmarł na tym terytorium RP w 1942 r. (uwierzytelniona kopia uchwały Sądu Miejskiego w [...] sygn. akt Cz. A. [...]). Zatem nie opuścił on byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r., a także nie powrócił na obecne terytorium RP z przyczyn związanych z wybuchem II wojny światowej. Organ zaznaczył, że przesłanki określone w art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej z nich powoduje po stronie organu obowiązek wydania decyzji odmownej. Przesłanki dotyczące opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. oraz powrotu na obecne terytorium RP z przyczyn związanych z wybuchem II wojny światowej, jak wynika z art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r, a także orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, przykładowo z 23 października 2012 r., sygn. akt 11/12, dotyczą osoby, która była przed wybuchem wojny: obywatelem polskim, właścicielem nieruchomości na byłym terytorium RP, a także na tym terytorium zamieszkiwała. Na poparcie powyższego stanowiska Minister przywołał orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego . Odnosząc się zarzutów odwołania organ wskazał, że art. 2 ustawy dotyczy wyłącznie osoby, która była właścicielem przed wybuchem II wojny światowej. Zatem, przesłanki określone w tym przepisie badane są tylko w odniesieniu do M. M. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji złożyła K. S. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: 1) art. 1 ust. 1 w zw. z art. 1 ust 1 pkt. 2 i art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej polegające na błędnej wykładni poprzez stworzenie pozaustawowej przesłanki nabycia prawa do rekompensaty; a to poprzez przyjęcie, że warunkiem nabycia prawa do rekompensaty jest aby repatriant był właścicielem nieruchomości najpóźniej w dniu 1 września 1939 r., podczas gdy właściwa wykładnia powołanych przepisów wskazuje, że uprawnienie do rekompensaty nabywa również przesiedleniec, który nabył nieruchomość położoną poza obecnymi granicami RP, już po wybuchu wojny i z tej nieruchomości się repatriował, oraz spełnia wymogi określone w art. 2 ustawy. Uzależnienie zatem możliwości uznania prawa repatrianta do rekompensaty za pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nieruchomości od przynależnego mu do nich 1 września 1939 r. tytułu prawnorzeczowego nie znajduje uzasadnienia w treści normatywnej przepisu. Inaczej mówiąc, właścicielem nieruchomości w rozumieniu ww. przepisu mogły być również osoby, które nabyły taką nieruchomość po dacie wybuchu wojny rozpoczętej w 1939 r., 2) art. 2 pkt 1 i 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. polegający na błędnej wykładni przepisów prawa i przyjęciu, że pomimo że L. M., J. M. i Z. M.(spadkobiercy M. M.) opuścili byłe terytorium RP pozostawiając nieruchomości w [...], to rekompensata się im nie należy, 3) art. 3 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. polegający na błędnej wykładni przepisów prawa i odmowie przyznania skarżącej oraz L. J. i K. M. prawa do rekompensaty, Skarżąca podniosła, że uchybienia wskazane w pkt. 1) - 3) powyżej są podstawą do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej w całości. । 4) art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. w zw. z art. 77 § 2 i art. 123 k.p.a. polegający na wydaniu sprzecznego z art. 2 pkt 1 i 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., a zatem wadliwego postanowienia z 6 listopada 2023 r., którym uchylono postanowienie Wojewody z 15 grudnia 2016 r. o pozytywnej ocenie dowodów, co poprzedziło wydanie zaskarżonej decyzji, 5) art. 7, art. 77, art. 80 k.p.a. w postaci naruszenia obowiązku prawa procesowego, zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, zaś na podstawie całokształtu materiału dowodowego zbadać, czy dana okoliczność została udowodniona - a to przez ustalenie, wbrew zgormadzonemu materiałowi dowodowemu, że skarżącej nie przysługuje prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez spadkobierców M. M. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, a w konsekwencji odmowie potwierdzenia skarżącej tego prawa, co miało wpływ na wydanie wadliwej decyzji, 6) art. 8 k.p.a. poprzez odmowę potwierdzenia skarżącej prawa do rekompensaty za nieruchomość postawioną w m. [...], gm. [...], pow. [...] woj. [...], obecnie [...], z uwagi na zgon M. M. przed przybyciem na obecne tereny Polski, co stanowi odstępstwo bez uzasadnionej przyczyny od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym, 7) art. 8 § 1 i § 2 k.p.a. poprzez naruszenie zasady równości wobec prawa i zaufania do organów władzy publicznej, gdyż organ, który przyrzekł stronie potwierdzenie jej prawa do rekompensaty (postanowieniem z 15 grudnia 2016 r. o pozytywnej ocenie dowodów) arbitralnie zmienił swoje wcześniejsze stanowisko, choć stan faktyczny sprawy (fakt zgonu M. M. przed repatriacją) był organowi znany i nie uległ zmianie, czym organ naraził stronę na koszty wynikające m. in. z przedłożenia operatów szacunkowych oraz kosztów postępowania sądowego w sprawie unieważnienia postanowienia o nabycie spadku, do czego Wojewoda Śląski wezwał wnioskodawców w związku z postanowieniem z 15 grudnia 2016 r. Zdaniem skarżącej, uchybienia wskazane w pkt. 4) – 7) powyżej mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody Śląskiego, a także zasądzenie od organu na rzecz skarżącej zwrotu niezbędnych kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie przepisów ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (t. j. z 2017 r. Dz. U. poz. 2097), zwanej dalej "ustawą" lub "ustawą z 8 lipca 2005 r." Powodem odmowy potwierdzenia skarżącej i pozostałym stronom postępowania prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP było stwierdzenie przez organy, że M. M., właściciel pozostawionej nieruchomości na dzień 1 września 1939 r., a więc osoba, do której odnoszą się przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w związku z art. 1 ustawy, zmarł na byłym terytorium RP w dniu 5 maja 1942 r. (por. uchwała Sądu Miejskiego w [...] sygn. akt Cz A. [...]), a zatem nie spełnił zasadniczej przesłanki nabycia prawa do rekompensaty, to jest warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 w związku z art. 2 ustawy. W ocenie organów, okoliczność ta miała natomiast zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez strony prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania. Nabycie powyższego prawa przez spadkobierców ma bowiem charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 ustawy, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Sąd powyższego stanowiska organów i zaprezentowanej w zaskarżonych rozstrzygnięciach interpretacji przepisów ustawy z 8 lipca 2005 r. nie podziela. Zdaniem Sądu, rację ma skarżąca, że w niniejszej sprawie organy dokonały błędnej wykładni art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. przyjmując, że właścicielem nieruchomości pozostawionej w rozumieniu powołanego przepisu mógł być jedynie obywatel polski, który wykazał swój status właścicielski na dzień 1 września 1939 r., a nie mogły być nim osoby, które w chwili wybuchu wojny nie były właścicielami nieruchomości, ale tymi właścicielami stały się w wyniku spadkobrania w czasie wojny i były właścicielami tej nieruchomości w czasie repatriacji do Polski. Prawidłowa wykładnia art. 1 i 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. prowadzi do wniosku, że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, jeżeli był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP. Rekonstrukcja normy prawnej zawartej w art. 1 ustawy dowodzi, że podstawą nabycia prawa do rekompensaty może być zarówno opuszczenie przedwojennych granic RP na podstawie enumeratywnie wymienionych umów międzynarodowych (ust. 1, ust. 1a), jak też inne okoliczności związane z wojną rozpoczętą w 1939 r. (ust. 2). O ile powód opuszczenia byłego terytorium RP jest ustawową przesłanką uzyskania rekompensaty, co wprost wynika z art. 2 pkt 1 ustawy, to jednak omawiany akt nie ogranicza prawa do rekompensaty jedynie do osoby, która w dniu wybuchu drugiej wojny światowej była właścicielem pozostawionej nieruchomości. W świetle powołanych przepisów dla potwierdzenia prawa do rekompensaty nie ma znaczenia, że właściciel pozostawionej nieruchomości na skutek śmierci nie repatriował się. Od dnia śmierci w miejsce byłego właściciela w jego prawa wstąpili bowiem jego następcy prawni i od tego dnia to te osoby stały się właścicielami (lub współwłaścicielami) przedmiotowej nieruchomości. Jeśli zatem osoby będące już w momencie repatriacji właścicielami pozostawionego mienia przemieściły się na obecne terytorium RP z powodu okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., to zdaniem Sądu, spełniają one wynikające z art. 2 ustawy przesłanki uprawniające do otrzymania rekompensaty. W zakresie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy ustawodawca jednoznacznie bowiem wskazał w art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., że prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu wymienionych w tym artykule przepisów oraz opuścił byłe terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić, 2) posiada obywatelstwo polskie. Art. 2 ust. 1 ustawy nie zawiera zatem, wbrew stanowisku Ministra, wyrażonego wprost warunku aby w dniu 1 września 1939 r. dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości. Nie można zatem, co zasadnie podnosi skarżąca, spełnienia takiego pozaustawowego warunku wymagać od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie zakresu podmiotowego osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajduje umocowania w przepisach ustawy z 8 lipca 2005 r. W niniejszej sprawie skarżąca domaga się potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomości, które w chwili wybuchu wojny były własnością jej poprzednika prawnego M. M. Zdaniem Sądu, w realiach rozpoznawanej sprawy za właścicieli nieruchomości pozostawionych należało uznać jednak następców prawnych M. M., to jest jego żonę L. M. oraz synów Z. M. i J. M. Osoby te na skutek spadkobrania (uwierzytelniona kopia uchwały Sądu Miejskiego w [...] sygn. akt Cz. A. [...]) stały się właścicielami pozostawionej nieruchomości po śmierci M. M. w dniu 5 maja 1942 r. Z kolei z zebranej w sprawie dokumentacji (uwierzytelnione kopie Kart Ewidencyjnych nr 1262/45 i nr 2846) wynika, że L. M. oraz jej synowie: J. M. i Z. M. przybyli do Polski w 1945 r. Powtórzyć trzeba, że brzmienie art. 1 i 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. jest wyraźne i przepisy te należy rozumieć w ten sposób, że zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami RP stosuje się do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić terytorium RP. Przepisy te nie zawierają żadnych innych warunków, które powinien spełnić właściciel pozostawionego mienia lub jego spadkobierca, poza zawartymi w art. 1 i 2 ustawy. Dlatego też nie znajduje uzasadnienia wprowadzenie przez organ właściwy do przyznania prawa do rekompensaty dodatkowego (pozaustawowego) warunku, jakim jest posiadanie konkretnie w dniu 1 września 1939 r. własności pozostawionej nieruchomości przez osobę repatriującą się. Omawiane przepisy nie ustanawiają takiego wymogu również w stosunku do spadkobierców takiej osoby. Wbrew stanowisku Ministra, warunku takiego nie można wyprowadzić również z przywołanych w skardze wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego. Organ pominął bowiem, że w stanie faktycznym sprawy objętej wyrokiem NSA z 9 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1038/16, o rekompensatę ubiegały się osoby, które po wojnie pozostały na terytorium ZSRR. Podobnie wyglądała sytuacja w sprawie objętej wyrokiem NSA z 9 października 2014 r. sygn. akt I OSK 2763/13. Ta sprawa dotyczyła bowiem następców prawnych osoby, która zmarła już po zakończeniu wojny w 1946 r., podczas gdy jej spadkobiercy już wcześniej opuścili byłe terytorium RP i nigdy nie powrócili na jej obecne terytorium. Jej stan faktyczny nie obejmował zatem sytuacji, w której właściciele pozostawionej nieruchomości (na skutek spadkobrania) repatriowali się na obecne terytorium RP. Zatem, wbrew stanowisku prezentowanemu w zaskarżonej decyzji, istnienie takich orzeczeń nie może być przesłanką uprawniającą organ do stwierdzenia, że obecnie nastąpiła zmiana w orzecznictwie sądów administracyjnych, która uzasadniałaby wprowadzenie dodatkowego, pozaustawowego wymogu, że repatriacji musiała być poddana osoba, która była właścicielem nieruchomości w dniu 1 września 1939 r., a tym samym, że z kręgu osób uprawnionych do rekompensaty wykluczone zostały osoby, które co prawda w dniu 1 września 1939 r. były obywatelami polskimi, zamieszkiwały na byłym terytorium RP, ale prawo własności pozostawionej tam nieruchomości nabyły po 1 września 1939 r. w drodze dziedziczenia. Sąd w składzie orzekającym poglądu takiego nie podziela. W ocenie Sądu, właściwe w sprawie jest dominujące w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko, że spadkobiercy byłego właściciela nieruchomości, który zmarł przed repatriacją i którzy sami opuścili byłe terytorium RP z przyczyn określonych w ustawie z 8 lipca 2005 r. i jako właściciele pozostawili tam tę nieruchomość, nabyli prawo do rekompensaty, o którym mowa w art. 1 ustawy. Potwierdzenia tego prawa mogą się w konsekwencji domagać także ich spadkobiercy (por. przykładowo wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 kwietnia 2023 r. I OSK 793/22, Lex nr3582198 oraz 26 maja 2022 r. I OSK 860/21, Lex nr 3401356). Pogląd jakoby z regulacji ustawy z 8 lipca 2005 r. oraz tzw. "umów republikańskich", w których zawarte zostały zobowiązania Państwa Polskiego wobec osób repatriowanych, wynikało, że osoby, które podczas wojny straciły członków rodziny, którzy w dniu wybuchu wojny były właścicielami nieruchomości, zostały wykluczone z podjętego w "umowach republikańskich" zobowiązania do zapewnienia im ekwiwalentu za pozostawione mienie i późniejszej jego realizacji w postaci ustawowych przepisów o rekompensacie, nie tylko nie znajduje uzasadnienia w treści przepisów ustawy, ale także pozostaje w sprzeczności z zasadami państwa prawnego. Trudno bowiem uzasadnić sytuację, w której państwo polskie podjęłoby zobowiązanie zapewnienia warunków życia repatriowanym rodzinom, którym udało się przeżyć wojnę bez strat, natomiast odmówiłoby takiej pomocy rodzinom, które repatriowały się bez osób, które poniosły śmierć w wyniku wojny. Błędnie zatem przyjęły organy orzekające, że wniosek Z. M. z 23 listopada 1990 r. o przyznanie prawa do rekompensaty dotyczył nieruchomości pozostawionych przez M. M. Wobec tego Sąd uznał, że odmawiając skarżącej i pozostałym uprawnionym prawa do rekompensaty organy naruszyły przepis prawa materialnego, to jest art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r., w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. W ponownie prowadzonym postępowaniu Wojewoda Śląski przyjmie, że współwłaścicielami nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, położonej w miejscowości [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], byli L. M., J. M. i Z. M. Organ pierwszej instancji wyjaśni, czy każdego z powyższych współwłaścicieli można uznać za "właściciela nieruchomości pozostawionej" w rozumieniu art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, jeżeli chodzi o przesłanki obywatelstwa, miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP, przyczyny opuszczenia byłego terytorium RP i przybycia na obecne terytorium RP. Następnie w zależności od poczynionych ustaleń i ocen organ pierwszej instancji wyda stosowny akt, który uzasadni zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § k.p.a. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 135 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), orzekł, jak w pkt 1 sentencji. O kosztach postępowania (pkt 2 sentencji) orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 powołanej wyżej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 964).