I SA/Wa 728/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Skiba Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Chaciński (spr.) Sędzia WSA Przemysław Żmich Protokolant specjalista Jolanta Dominiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 lipca 2012 r. sprawy ze skargi G. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy M. z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Wójt Gminy M. decyzją z dnia [...] lutego 2012 roku o nr [...] odmówił G. P. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem S. P. Organ pomocy społecznej ustalił, iż S. P. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2011 roku, wydanym przez Powiatowy Zespół d/s Orzekania o Niepełnosprawności. Jednakże zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. S. P. pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dlatego też, zdaniem organu I instancji, w sprawie nie wystąpiły przesłanki pozwalające na przyznanie G. P. świadczenia pielęgnacyjnego. Odwołanie od tej decyzji wniosła G. P. podnosząc, że przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określa art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a ona jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem męża. Obowiązek taki nie wynika bowiem wyłącznie z art. 128 K.r.o., ale także z art. 27 tego kodeksu. Wskazała, że jej małżonek jest całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji. Ze względu na jego stan zdrowia konieczna jest całodobowa opieka nad nim. Przywołała też wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych stosowaną przez sądy administracyjne, zgodnie z którą pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie zawsze stanowi przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby sprawującej opiekę, a jednocześnie zobowiązanej do alimentacji. Odwołała się też do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. P 27/07, w wyniku którego poszerzony został krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Po rozpoznaniu tego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu SKO stwierdziło, że warunki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a zarazem krąg osób do niego uprawnionych (przesłanki pozytywne) określa art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Niemniej jednak ustawa zawiera dalsze warunki, przesądzające o uprawnieniu, bądź jego braku, do tego świadczenia. Otóż, art. 17 ust. 5 ustawy zawiera katalog przesłanek negatywnych, których wystąpienie powoduje, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje. Zatem, aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne należy spełniać wszystkie ustawowe przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy, a ponadto nie mogą zaistnieć przesłanki zawarte w art. 17 ust. 5 ustawy oświadczeniach rodzinnych. Przy czym SKO podkreśliło, iż na mocy art. 1 pkt 6 lit. b) ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212), począwszy od dnia 14 października 2011 r., zmieniono treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy nadając mu treść, iż świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powyższej regulacji wynika, iż wolą ustawodawcy wyłączono możliwość ubiegania się przez daną osobę o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na jej współmałżonka. Niemożność ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na osobę pozostającą w związku małżeńskim wyłączona jest tylko wtedy, gdy małżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a więc również jest osobą takiej opieki potrzebującej. W takim przypadku jednak o przedmiotowe świadczenie mogą się ubiegać inne osoby, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, np. krewni w linii prostej oraz rodzeństwo. Z akt sprawy wynika, iż S. P. (osoba wymagająca opieki) legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niemniej jednak pozostaje on w związku małżeńskim z G. P. Z powyższego wynika, iż w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka określona przez ustawodawcę w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy, która nie pozwala na przyznanie wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto SKO podkreśla, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, na które powołuje się odwołująca, zapadło przed nowelizacją ustawy o świadczeniach rodzinnych a Kolegium nie jest uprawnione do kwestionowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych pod względem zgodności tego przepisu z Konstytucją. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] marca 2012 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła G. P. W skardze podniosła argumenty takie, jak wcześniej w odwołaniu od decyzji organu I instancji, wskazując ponadto, że choroba męża (cukrzyca) z roku na rok postępuje, a ona jest jedyną osobą, która może sprawować nad nim opiekę, gdyż pozostali krewni mieszkają w znacznej odległości. Za nielogiczne uważa stwierdzenie zawarte, jej zdaniem, w zaskarżonej decyzji, że otrzymałaby świadczenie, gdyby sama była niepełnosprawna w stopniu znacznym. Wówczas ona też potrzebowałaby opieki. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga okazała się zasadna, z uwagi na błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) - dalej: u.ś.r. - przyjętą przez organy obydwu instancji, co miało wpływ na wynik sprawy. Art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w dacie orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji miał następujące brzmienie: Świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zarówno Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O., jak i Wójt Gminy M. przyjęli, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wyłącza możliwość otrzymania przez skarżącą G. P. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem, tylko z tego powodu, że o świadczenie ubiega się małżonek osoby wymagającej opieki. SKO stwierdziło ponadto, że "wolą ustawodawcy wyłączono możliwość ubiegania się przez daną osobę o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na jej współmałżonka". Użyty przez SKO zwrot "na jej współmałżonka" mógłby sugerować, że uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego jest w tym wypadku mąż skarżącej, czyli osoba wymagająca opieki, co jest oczywistą nieprawdą. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 1 u.ś.r. "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem w niniejszym przypadku skarżąca, która zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem ("świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje ..."), a zarazem na której "ciąży obowiązek alimentacyjny" (pkt 2 ust. 1). Nie jest ona ponadto niepełnosprawna w stopniu znacznym, czyli nie dotyczy jej wyjątek, o jakim mowa w pkt 2 ust. 1 art. 17 u.ś.r. W doktrynie i orzecznictwie nie jest też sporne, że wyrażony w art. 27 k.r.o. obowiązek przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny ma charakter alimentacyjny i wchodzi w zakres szerzej nakreślonych, wynikających z treści art. 23 k.r.o., obowiązków wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny (zob. uzasadnienie uchwały SN z dnia 5 października 1982 r. II CZP 38/82, OSNCP 1983, nr 2-3, poz. 31; wytyczne SN z dnia 16 grudnia 1987 r., OSNCP 1988, nr 4, poz. 42). Przesłanka negatywna, ujęta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., nie dotyczy zatem małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Ma to uzasadnienie w przekonaniu ustawodawcy, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16), chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (co ustawodawca skorygował wspomnianą przez organ nowelizacją z dnia 19 sierpnia 2011 r. będącą wynikiem sygnalizacji Trybunału Konstytucyjnego – postanowienie S 1/10, OTK-A 2010/5/54). Wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego – jak wyżej wyjaśniono – obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, co jednoznacznie przesądził już Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07 (OTK-A 2008/6/107). Zatem wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) u.ś.r. przyjęta przez organy administracji prowadzi wprost do naruszenia konstytucji, co nie może być akceptowane. Na rozprawie w dniu 4 lipca 2012 r. skarżąca złożyła odpis skrócony aktu zgonu S. P., z którego wynika, że zmarł on w dniu [...] czerwca 2012 r. Fakt ten (jako że sąd orzeka w oparciu o stan faktyczny i prawny istniejący w dniu wydania decyzji) oraz powyższą wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych organ uwzględni przy ponownym rozpatrywaniu sprawy. Mając to wszystko na uwadze, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit a), art. 135 i art. 152 P.p.s.a., sąd orzekł jak w wyroku.