I SA/Wa 76/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska Sędziowie: Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 sierpnia 2014 r. sprawy ze skargi G. P. na decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za nieruchomość 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Infrastruktury i Rozwoju na rzecz G. P. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej decyzją z [...] listopada 2013 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania G.P. i A.P., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] sierpnia 2012 r. nr [...] o ustaleniu na rzecz G. P., A. P., A. F. i A.P. odszkodowania w w łącznej kwocie [...] złotych za przejęcie z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w gminie [...], obręb [...], oznaczonej jako działki nr [...] o pow. [...] ha oraz nr [...] o pow. [...] ha i zobowiązaniu do jego wypłaty Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna. Decyzja Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej wydana została przy następujących ustaleniach stanu faktycznego i ocenie prawnej sprawy. Opisana na wstępie nieruchomość objęta była decyzją Wojewody [...] z [...] maja 2011 r. nr [...], zmienioną częściowo decyzją Ministra Infrastruktury z [...] września 2011 r. nr [...], o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej polegającej na budowie drogi ekspresowej [...] na odcinkach w niej określonych. Nieruchomości objęte ww. decyzją, wydzielone liniami rozgraniczającymi teren inwestycji, w tym działki nr [...] (wydzielona z działki nr [...]) i [...] (wydzielona z działki nr [...]) , stały się z mocy art. 12 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. – o szczególnych zasadach i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 193, poz. 1194 ze zm., przywoływana dalej jako: "specustawa drogowa") własnością Skarbu Państwa z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna (tj. [...] września 2011 r.), a to z kolei - w myśl ust. 4a i 4f art. 12 tej ustawy- obligowało organ który tę decyzję wydał do ustalenia odszkodowania na rzecz dotychczasowych właścicieli przejętych nieruchomości. W tym stanie rzeczy Wojewoda [...], po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, decyzją z [...] sierpnia 2012 r. orzekł o ustaleniu na rzecz ww. odszkodowania z tytułu przejęcia na własność Skarbu Państwa przedmiotowej nieruchomości w łącznej wysokości [...] złotych, które to odszkodowanie rozdzielił pomiędzy uprawnionych - stosownie do ustalonych udziałów w prawie własności - w ten sposób, że G. P. przyznał kwotę [...] złotych (za udział [...]) , zaś pozostałym uprawnionym w kwotach po [...] złotych ( za udziały w prawie własności wynoszące po [...] części). Udziały te organ ustalił w oparciu o treść księgi wieczystej nr [...] prowadzonej w Sądzie Rejonowym w P., a także postanowienie spadkowe Sądu Rejonowego w P. z [...] grudnia 2008 r. sygn. akt [...]. W księdze wieczystej jako właściciele nieruchomości ujawnieni byli J. P. i G. P., w udziałach wynoszących odpowiednio: 6/8 (J. P.) i 2/6 (G. P.). J. P. zmarł [...] lipca 2007 r, a spadek po nim, stosownie do ww. postanowienia sądu, nabyli: żona – G. P. i córki: A.P., A. P. (później F.) oraz A.P., każda w ¼ części. Od decyzji tej odwołanie wniosły G. P. i A. P., podnosząc w nim zarzut niewłaściwego określenia udziałów w prawie własności, czego konsekwencja było wadliwe rozdzielenie kwoty odszkodowania. Nie uwzględniono mianowicie tego, że przypadający J. P. udział [...] części stanowił majątek wspólny małżonków, gdyż nabył go on od matki na mocy umowy przeniesienia gospodarstwa rolnego z [...] marca 1986 r. (akt notarialny rep. A nr [...]) w trakcie trwania małżeństwa. Tym samym tylko połowa tego udziału oraz majątek odrębny (tj. [...] części oraz [...] część) podlegały dziedziczeniu. Po rozpatrzeniu odwołania Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej decyzją z [...] listopad 2013 r., utrzymał powyższą decyzję Wojewody [...] w mocy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ, odwołując się do przepisów specustawy drogowej oraz mających odpowiednie zastosowanie przepisów ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. – o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2010 Nr 102, poz. 651 ze zm.) jak też rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego (Dz.U. Nr 207, poz. 2109 ze zm.), wskazywał, że ustalenie kwoty odszkodowania nastąpiło w oparciu o wycenę nieruchomości sporządzoną przez rzeczoznawcę majątkowego – E. W., zawarta w operacie szacunkowym z [...] kwietnia 2012 r., którego aktualność rzeczoznawca potwierdziła stosowną klauzulą w dniu [...] lipca 2013 r. Po analizie treści tego operatu, jak też przepisów mających zastosowanie w sprawie, a więc mógł stanowić podstawę do ustalenia należnego odszkodowania Odnosząc się natomiast do zarzutów odwołania organ, przywołując tezy sformułowane w orzeczeniach Sądu Najwyższego z 27 marca 2000 r. sygn. akt III CKN 612/98 oraz z 25 maja 1998 r. sygn. akt I CKN 725/97, nie podzielił stanowiska stron, że gospodarstwo rolne (z którego pochodzą przejęte przez Skarb Państwa nieruchomości) weszło do majątku wspólnego małżonków J. i G. P.na podstawie umowy z [...] maja 1986 r. Z tego względu za prawidłowe uznał działanie organu wojewódzkiego polegające na ustaleniu odszkodowania na rzecz G. P. w udziale [...] części, a na rzecz A. P., A. F. i A. P. po [...] części. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła G.P. zarzucając jej naruszenie art. 31 Kodeksu ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że udział w wysokości [...] części w prawie własności gospodarstwa rolnego nabytego przez jej męża J. P. na podstawie umowy przekazania gospodarstwa rolnego nie wszedł do majątku wspólnego małżonków. W uzasadnieniu skargi odwołała się ona do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2012 r. sygn. akt III CZP 68/12, wedle której gospodarstwo rolne przekazane na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.) następcy prawnemu pozostającemu w ustroju wspólności majątkowej wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków. Ponieważ zaś przekazanie w niniejszej sprawie udziału [...] części w gospodarstwie rolnym obejmującym przedmiotowe nieruchomości J. P. nastąpiło w trybie tej ustawy, a w dacie przekazania skarżąca i J. P. objęci byli wspólnością ustawową małżeńską, to połowa z ww. udziału weszła do ich majątku wspólnego. Skarżąca wskazywał przy tym, że w ten sposób Sąd Rejonowy w Pabianicach w postanowieniu z dnia [...] października 2013 r. sygn. akt [...] dokonał podziału wierzytelności w postaci odszkodowania za przejęte z mocy prawa przez Skarb Państwa nieruchomości w sprawie o dział spadku W oparciu o tak sformułowane i uzasadnione zarzuty wniosła ona o zmianę zakwestionowanej decyzji Ministra jak tez poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] i przyznanie jej odszkodowania w kwocie odpowiadającej wartości przynależnego jej w utraconym prawie własności udziału wynoszącym [...] części. W odpowiedzi na skargę Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko przedstawione w uzasadnieniu decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: skarga jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które to naruszenia miało wpływ na wynik sprawy. Kwestionowaną decyzją Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] sierpnia 2012 r. nr [...] o ustaleniu na rzecz G. P., A. P., A. P. i A. P. odszkodowania za przejęcie z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości położonej w gminie [...], obręb [...] oznaczonej jako działki nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...]ha, w łącznej wysokości [...] złotych, w tym na rzecz G. P. w wysokości [...] (za udział w prawie własności wynoszący [...] części), a na rzecz pozostałych uprawnionych w kwotach po [...] złotych (stosownie do ich udziałów w prawie wynoszących po [...] części) i zobowiązał do wypłaty tego odszkodowania Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad, w terminie 14 dni od dnia w którym decyzja stanie się ostateczna. W rozpoznawanej sprawie okolicznością niesporna jest, że przedmiotowa nieruchomość objęta była, wydaną w trybie przepisów ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. – o szczególnych zasadach i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (Dz.U. z 2008 r. Nr 193, poz. 1194 ze zm., przywoływanej dalej jako: "specustawa drogowa") decyzją Wojewody [...] z [...] maja 2011 r.. nr [...], o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej i z dniem uzyskania przez tę decyzję waloru ostateczności – co miało miejsce [...] września 2011 r., tj. dniem wydania w postępowaniu odwoławczym przez Ministra Infrastruktury decyzji częściowo modyfikującej decyzję Wojewody- stała się ona z mocy art. 12 ust. 4 pkt 1 specustawy drogowej własnością Skarbu Państwa, a to rodziło po stronie organu wojewódzkiego obowiązek ustalenia na rzecz jej byłych właścicieli odszkodowania. Niesporna pozostaje także wartość wywłaszczonej nieruchomości, oszacowana przez rzeczoznawcę majątkowego – E. W., a w konsekwencji także łączna kwota ustalonego odszkodowania. Wartość ta, jak też operat szacunkowy i przyjęta przez rzeczoznawcę majątkowego metodologia wyceny nie budzą także zastrzeżeń Sądu. Poza sporem pozostaje także, to, że współwłaścicielkami nieruchomości na dzień jej przejęcia przez Skarb Państwa były: G. P., A. P., A. F. i A. P. Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się natomiast do wielkości udziałów w prawie własności jakie poszczególnym współwłaścicielkom wówczas przysługiwały, co z kolei przekładało się na należne im kwoty odszkodowania. Prawo do odszkodowania przysługującego dotychczasowym właścicielom przejętej nieruchomości, o którym stanowi art. 12 ust. 4f specustawy drogowej, rozumieć należy jako przysługiwanie tego prawa w wymiarze proporcjonalnym do przynależnym takim podmiotom udziałom w utraconym prawie własności. Jak wynika z treści księgi wieczystej nr [...] prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości jej współwłaścicielami byli J. P. w udziale [...] i G. P. w udziale 2/8. Nieruchomości te – co jest niesporne - wchodziły w skład stanowiącego ich własność gospodarstwa rolnego, przy czym udział [...] części tego gospodarstwa J. P. nabył na podstawie umowy z [...] marca 1986 r. (akt notarialny rep A nr [...]) od matki R. P., zawartej w trybie przepisów ustawy z 8 października 1982 r. o ubezpieczeniu rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 268). Wówczas zaś pozostawał on w związku małżeńskim z G. P. (vide kopia odpisu skróconego aktu małżeństwa nr [...]). Stosunki majątkowe małżonków, jak wynika z kolei z oświadczeń strony oraz kopii załączonego do skargi nieprawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w P. z [...] października 2013 r. sygn. akt [...] oparte były na wspólności ustawowej. Z uwagi na to, że art. 49 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu rolników indywidualnych i członków ich rodzin (według tekstu jednolitego z 1989 r. art. 50 ust. 1) przewidywał, że gospodarstwo rolne może być przekazane jednemu następcy, a jeżeli następca pozostaje w związku małżeńskim, w orzecznictwie sądów powszechnych pojawiły się rozbieżności jaki charakter ma tego rodzaju umowa. Wątpliwości sądów budziło mianowicie, czy w sytuacji przekazania gospodarstwa następcy pozostającemu w związku małżeńskim, wchodzi ono do majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności majątkowej zgodnie z regułą wyrażoną w art. 31 § 1 k.r.o., czy też stanowi majątek odrębny takiego małżonka (majątek osobisty wedle obecnej nomenklatury). To ostatnie stanowisko uzasadniano traktowaniem umowy o przekazaniu gospodarstwa rolnego jako pozakodeksowej umowy o charakterze zbliżonym do umowy darowizny, co uzasadniałoby zastosowanie do niej regulacji z art. 33 pkt 2 k.r.o. Ostatecznie rozbieżności te rozstrzygnęła przywołana przez skarżącą uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2012 r. III CZP 68/12, zgodnie z którą "gospodarstwo rolne przekazane na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin następcy pozostającemu w ustroju wspólności majątkowej wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków" (Biul.SN 2012/11/11). Pogląd prawny wyrażony w tej uchwale ma fundamentalne znaczenie dla oceny rozstrzygnięcia podjętego w niniejszej sprawie. Skoro bowiem nabyty przez J. P. w trakcie trwania małżeństwa udział w gospodarstwie rolnym, a więc także w prawie własności przedmiotowych nieruchomości w wymiarze [...] części wszedł do majątku wspólnego małżonków, to z chwila jego śmierci dziedziczeniu podlegała jedynie połowa tego udziału (tj. [...] części) i udział w prawie stanowiący jego majątek osobisty (1/8 część). W tym stanie rzeczy rację ma skarżąca, że jej udział w prawie własności przejętej nieruchomości, przy uwzględnieniu konsekwencji wynikających z nabycia spadku po mężu, wynosi [...] części, a nie jak przyjęły organy [...] części. Składa się na niego jej majątek osobisty ([...] części), połowa wspólnego dorobku małżonków ([...] części), i udział odziedziczony po mężu ([...] części). Odziedziczony natomiast przez córki udział w prawie własności wynosi po [...] części. W takich też proporcjach winno być ustalone odszkodowanie, które wszak stanowi pochodną utraconego prawa. Pogląd wyrażony natomiast w przytoczonym przez Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej orzeczeniu Sądu Najwyższego z 25 maja 1998 r., sygn. akt I CKN 725/97, lex nr 51369 - wedle którego umowa przekazania gospodarstwa rolnego w trybie przepisów ustawy z 14 grudnia 1982 r. ma niektóre cechy darowizny i można by gospodarstwo rolne w ten sposób otrzymane przez jednego z małżonków zaliczyć do majątku odrębnego (art. 33 pkt 2 k.r.o.) - wobec podjęcia przez Sąd Najwyższy przywołanej wyżej uchwały stracił na aktualności. Z kolei w drugim z przywołanych przez Ministra orzeczeń Sądu Najwyższego (postanowieniu z 27 marca 2000 r. sygn. akt III CKN 612/98, Lex nr 1224955) wprost wyrażone zostało stanowisko, iż z przepisu art. 49 ust. 1 ustawy z 14 grudnia 1982 r. nie wynika w żaden sposób zamiar ustawodawcy modyfikowania zasad prawa rodzinnego, w szczególności zasady zaliczania do dorobku mienia nabytego w czasie trwanie wspólności ustawowej. To zaś zbieżne jest z poglądem wyrażonym w uzasadnieniu wspomnianej uchwały. Z całą pewnością zatem nie można było z treści tego orzeczenia wywieść takich wniosków jak uczynił to organ, jakoby udział J. P. w prawie własności nieruchomości nabyty na podstawie umowy z 1986 r. stanowił jego majątek osobisty i podlegał w całości dziedziczeniu przez czworo jego spadkobierców. Zasadny jest więc zarzut naruszenia przez organy art. 31 k.r.o. , a naruszenie tego przepisu było o tyle istotne, że doprowadziło do władczego ukształtowania stosunku administracyjnego w sposób naruszający art. 12 ust. 4f specustawy drogowej, a to w efekcie rozdzielenia kwoty należnego odszkodowania w sposób niepowiązany z przynależnym uprawnionym do niego jednostkom udziałem w prawie własności przejętej nieruchomości. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), orzekł jak w sentencji wyroku. O niewykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 powołanej ustawy. W przedmiocie zaś kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy. Rozpatrując ponownie sprawę organ uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym wyroku, jak również weźmie pod uwagę to, że utraciła już ważność klauzula potwierdzająca aktualność operatu szacunkowego sporządzonego w sprawie. Zatem dalsze wykorzystanie operatu możliwe będzie jedynie po ponownym potwierdzeniu przez rzeczoznawcę jego aktualności na zasadach określonych w art. 156 ust. 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami, względnie aktualizacji operatu (por. wyrok WSA w Warszawie I SA/Wa 1809/12 Lex nr 1336799).