I SA/Wa 882/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska Sędziowie: WSA Mirosław Gdesz WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant specjalista Joanna Pleszczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 października 2013 r. sprawy ze skargi W. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokat I. D., tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym: tytułem opłaty kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, tytułem 23% podatku od towarów i usług kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpoznaniu odwołania W. Z., decyzją z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na M. P. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Burmistrz Miasta [...], po rozpatrzeniu wniosku W. Z. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, decyzją z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...] odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na M. P., gdyż nie należy do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec osoby wymagającej pomocy. Od powyższej decyzji odwołanie wniosła W. Z. wskazując, że jest jedynym opiekunem faktycznym rodziców zastępczych R. i M. P. M. P. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a R. P. wymaga całkowitej pomocy usługowej we względu na orzeczoną niepełnosprawność w stopniu znacznym. Decyzją z dnia [...] października 2012 r., nr [...] W. Z. przyznano świadczenie. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej decyzją z dnia [...] listopada 2012 r. wydał drugą decyzję o odmowie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego bez uchylenia wcześniejszej decyzji z dnia [...] października 2012 r. Tym samym procedura prawna zmierzająca do zmiany decyzji nie została zachowana, powaga rzeczy osądzonej nie pozwala na ponowne rozpatrzenie sprawy. Małżonkowie P. są niezdolni do samodzielnej egzystencji, pozostawienie ich, choćby na godzinę, bez opieki może spowodować zagrożenie dla ich zdrowia, a nawet życia. W. Z. nie zgadza się ze stanowiskiem organu, że o świadczenie pielęgnacyjne może starać się tylko najbliższy krewny oraz osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny bowiem o świadczenie może starać się również osoba sprawująca faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym. Wobec braku normy prawnej, norma moralna nakazuje przyjąć, że osoba wychowywana przez rodziców zastępczych ma obowiązek alimentacyjny w stosunku do nich, który wyczerpuje się przez osobistą dbałość o zaspokojenie ich bieżących potrzeb życiowych. Organ odwoławczy ustalił, że wnioskodawczyni W. Z. jest wychowanką M. i R. P., którzy legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ stwierdził, że art. 17 ust 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) – zwanej dalej "uśr" jednoznacznie określa, że dotyczy innych osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W. Z. nie należy do grona tych osób, nie jest osobą zobowiązaną do alimentów w rozumieniu art. 128 K.r.i.o. Organ odwoławczy, wskazując na niepoprawność językową zawartą w sentencji kwestionowanej decyzji, stwierdził jednocześnie, że precyzyjniejszym byłoby wyrażenie: " postanawiam odmówić W. Z. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną M. P." wraz z powołaniem przyczyny, ponieważ wnioskodawczyni nie należy do kręgu osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym wobec osoby wymagającej pomocy". W ocenie organu uchybienie to nie ma wpływu na rozstrzygnięcie, bowiem nie ma wątpliwości że wniosek W. Z. został rozpatrzony odmownie. Organ odwoławczy stwierdził, że przepis art. 17 ust 1 pkt 2 lit a uśr jest jednoznaczny i nie wymaga zabiegów interpretacyjnych. Natomiast organ pierwszej, jak i drugiej instancji nie są uprawnione do dokonywania oceny norm zawartych w ustawach z Konstytucją RP. Odnosząc się do zarzutu ustalenia uprawnień na mocy decyzji z dnia 19 października 2012 r. Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 107 § 1 Kpa decyzja musi zawierać minimum elementów niezbędnych do zakwalifikowania jej jako decyzji, do których należy zaliczyć: oznaczenie organu wydającego decyzję, wskazanie adresata, rozstrzygnięcie w sprawie, podpis osoby reprezentującej organ. Brak któregokolwiek elementu, w tym brak podpisu osoby upoważnionej, pozbawia pismo charakteru decyzji. Nie ma znaczenia to, że pismo zostało doręczone stronie. W ocenie organu brak jest podstaw do przyjęcia, że w sprawie występuje res iudicata, skoro stronie zostało doręczone pismo, stanowiące projekt decyzji z dnia 19 października 2012 r. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła W. Z., zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów art. 7, art. 8, art. 9 Kpa. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] listopada 2012 r. oraz stwierdzenie, że decyzja Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej z dnia [...] października 2012 r. jest zgodna z prawem. W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Burmistrza Miasta [...], decyzją z dnia [...] października 2012 r. przyznał jej świadczenie pielęgnacyjne. Decyzja ta stała się ostateczna w dniu [...] listopada 2012 r. Po upływie kilku tygodni została jej doręczona kolejna decyzja z dnia [...] listopada 2012 r., którą odmówiono świadczenia przyznanego wcześniejszą ostateczną decyzją z dnia [...] października 2012 r. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] listopada 2012 r. powołano w podstawie prawnej te same przepisy, na podstawie których wcześniej przyznano jej wnioskowane świadczenie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w decyzji utrzymującej decyzję organu I instancji wskazało, że wydana przez organ I instancji decyzja z dnia [...] października 2012 r. nie jest w istocie decyzją, gdyż nie zawiera wszystkich istotnych elementów. W ocenie skarżącej zastanawiające jest, że SKO w [...] pismem z dnia [...] lutego 2013 r., zwraca się do niej o nadesłanie decyzji z dnia [...] października 2012 r., określając ją jako decyzję, a nie projekt decyzji. Decyzja z dnia [...] października 2012 r. powinna znajdować się w aktach administracyjnych organu I instancji. SKO w [...] nie wzięło pod uwagę korzystnej dla skarżącej decyzji z dnia [...] października 2012 r., stwierdzając, że jest ona jedynie projektem decyzji, natomiast utrzymało w mocy, jako zgodną z prawem, niekorzystną dla skarżącej decyzję z dnia [...] listopada 2013 r. Organ nie odniósł się do tego, że na podstawie tych samych przepisów można wydać dwa różne rozstrzygnięcia. W ocenie skarżącej niezrozumiałe jest, dlaczego SKO w [...] jedną decyzję traktuje jako dokument, a drugiej odmawia takiego charakteru, skoro obie decyzje zostały jej doręczone. Nie ona ponosi winę, że decyzja z dnia [...] października 2012 r. nie zawiera wszystkich wymaganych od prawidłowej decyzji elementów. Takie działanie organów administracji podważa zaufanie obywatela do organów państwa. Skarżąca wskazała, że musiała zrezygnować z poszukiwania pracy, gdyż zajmuje się nieporadnymi rodzicami zastępczymi, mającymi orzeczoną znaczną niepełnosprawność. Rodzice zastępczy nie mają żadnej spokrewnionej rodziny, mają tylko ją. Ojciec ukończył 91 lat, matka 86 lat. Od dzieciństwa stanowią rodzinę zastępczą. Jej wniosek nie jest żadnym nadużyciem, a obowiązkiem w stosunku do rodziców, aby zaspokoić ich bieżące potrzeby życiowe. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] w odpowiedzi na skargę wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. W piśmie z dnia 22 lipca 2013 r. uzupełniającym skargę pełnomocnik skarżącej wniosła o: 1) uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej; 2) obciążenie organu odwoławczego kosztami sądowymi; 3) zasądzenie na rzecz pełnomocnika skarżącej kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu. W uzasadnieniu podniesiono, że skarżąca pozostaje z rodzicami zastępczymi w relacjach faktycznych odpowiadającym więzom pokrewieństwa lub wynikającym z przysposobienia, a zatem należało zastosować wobec skarżącej przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr i przyznać jej wnioskowaną pomoc. Pełnomocnik skarżącej wskazała, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/2007 dopuścił możliwość rozszerzenia kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego poza uprawnione w tym przepisie. Pełnomocnik skarżącej wskazał, że w przypadku wątpliwości ze strony Sądu konieczne będzie zadanie pytania prawnego Trybunałowi Konstytucyjnemu celem uszczegółowienia, czy przesłanką uzyskania świadczenia jest tylko sytuacja związana z obowiązkiem alimentacyjnym, czy też będąca skutkiem faktycznego spełniania tego obowiązku przez okres trwania więzi rodziny zastępczej. Zdaniem pełnomocnika skarżącej osoby poświęcające się opiece nad osobami niepełnosprawnymi formalnie obcymi na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny winny korzystać z jednakowych uprawnień jak osoby spokrewnione. Ustawowe zawężenie kręgu uprawnionych do osób obciążonych obowiązkiem alimentacyjnym godzi w konstytucyjne prawo do równości, konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną oraz konstytucyjny obowiązek udzielania przez władze publiczne szczególnej pomocy rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. W obecnym ustawodawstwie europejskim stosunki faktyczne są istotniejsze, niż relacje formalne i te pierwsze są przesłanką do uzyskania uprawnień. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Skarga nie jest uzasadniona. Zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wbrew temu co stwierdził pełnomocnik skarżącej w piśmie z dnia 22 lipca 2013 r. W. Z. nie mieści się w kręgu osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr. Poza sporem jest bowiem to, że W. Z. nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem M. P. Jak bowiem wynika z przepisu art. 27, art. 128 i art. 131 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczenia środków utrzymania (obowiązek alimentacyjny) obciąża małżonków, krewnych w linii prostej, rodzeństwo, osoby pozostające w stosunku przysposobienia. Tymczasem W. Z. w okresie dzieciństwa została umieszczona, na mocy orzeczenia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] maja 1980 r., sygn. akt [...], w rodzinie zastępczej, którą tworzyli M. i A. małżonkowie P. (umowa o pomoc pieniężną z dnia [...] października 1984 r.). Wobec tego Sąd uznał, że Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu w [...] - które jako organ administracji zobowiązany był do działania zgodnego z prawem i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji RP i art. 6 Kpa) – nie można postawić zarzutu nielegalnego działania. Sąd w składzie tu orzekającym nie powziął zasadniczych wątpliwości, aby wystąpić z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie, czy przepis art. 17 ust. 1 uśr - w zakresie w jakim pomija jako osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego osoby nieobciążone obowiązkiem alimentacyjnym, lecz faktycznie sprawujące opiekę nad osobami będącymi w przeszłości rodzicami zastępczymi - jest zgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji (zasadą równości wobec prawa). Sąd zwraca uwagę, że Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie zajmował się problematyką związaną z oceną konstytucyjności rozwiązań ustawodawczych dotyczących kręgu osób uprawnionych do zasiłku stałego zastąpionego później świadczeniem pielęgnacyjnym. W uzasadnieniach wyroków z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05, z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. akt P 41/07 Trybunał Konstytucyjny jednoznacznie opowiedział się za rozszerzeniem kręgu osób uprawnionych do zasiłku stałego i świadczenia pielęgnacyjnego na osoby inne, niż rodzice dzieci wymagających opieki wskazując na potrzebę objęcia pomocą państwa rodzeństwa, dziadków, dzieci, małżonków, rodziców zastępczych spokrewnionych. Trzeba jednak wskazać, że w kontekście zasady równości wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP ochronie konstytucyjnej podlegają osoby charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną). Trybunał w powołanych wyżej wyrokach podkreślał, że jedną z cech relewantnych (prócz takich kryteriów jak: sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną wymagającą stałej pielęgnacji, niepodejmowanie pracy lub rezygnacja z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad osobą tego wymagającą) jest obowiązek alimentacyjny spoczywający na osobie sprawującej opiekę. Takie stanowisko podtrzymał Trybunał Konstytucyjny także w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. akt P 38/09. Zdaniem Sądu, W. Z. nie legitymuje się cechą relewantną, jeżeli chodzi o obciążenie obowiązkiem alimentacyjnym względem byłych rodziców zastępczych, tak jak małżonkowie, krewni w linii prostej i rodzeństwo osoby wymagającej opieki, osoby pozostające w stosunku przysposobienia. Nie można było zatem uznać, że w niniejszej sprawie Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] odmawiając skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego naruszyło zasadę równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Sąd zwraca uwagę, że osoby znajdujące się w takiej sytuacji osobistej jak M. P. są objęte pomocą państwa, o której mowa w art. 69 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP. Osobom uprawnionym do emerytury, które ukończyły 75 lat przysługuje bowiem dodatek pielęgnacyjny do emerytury (art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.). Jeżeli chodzi o rodziny zastępcze nie można pominąć tego, że instytucja ta nie miała i nie ma ukształtowanego statusu prawnego w taki sam sposób jak rodzina naturalna, czy rodzina przysposabiająca. W tego rodzaju rodzinach w stanie prawnym obowiązującym w momencie umieszczenia skarżącej w rodzinie zastępczej, jak i w aktualnym stanie prawnym obowiązki były i są ukształtowane w sposób jednostronny. Obowiązki z zakresu opieki, utrzymania i wychowania obciążają bowiem rodziców zastępczych względem przyjętego dziecka, a ich czas trwania był i jest ograniczony w czasie - maksymalnie do 25 roku życia dziecka [§ 2 ust. 3, § 3 ust. 2, § 12 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 stycznia 1979 r. w sprawie rodzin zastępczych (Dz. U. Nr 4, poz. 19), art. 49, art. 40 ust. 1 i art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2013 r. poz. 135)]. Znalazło to swoje normatywne odbicie w przepisie art. 17 ust. 1 pkt 3 uśr, który uprawnia do świadczenia pielęgnacyjnego osoby będące rodziną zastępczą spokrewnioną. Skoro W. Z. w momencie składania wniosku o świadczenie pielęgnacyjne nie funkcjonowała już w rodzinie zastępczej, to nie można uznać, że odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia naruszała przepis art. 18 Konstytucji RP, statuujący ciążący na Rzeczypospolitej Polskiej obowiązek ochrony i opieki nad rodziną, skoro skarżąca nie tworzy obecnie rodziny zastępczej z M. P. Sąd nie kwestionuje tego, że W. Z. chce pomóc osobom, które obecnie są niepełnosprawne w stopniu znacznym, w podeszłym wieku, nie mają własnych dzieci, a które sprawowały w stosunku do skarżącej funkcję rodziny zastępczej. Sąd miał na uwadze to, że pomiędzy skarżącą, a byłymi rodzicami zastępczymi wytworzyły się silne więzi i że skarżąca traktuje M. i A. małż. P. jak rodziców naturalnych. Uszło jednak uwadze skarżącej, że konstrukcja prawna świadczenia pielęgnacyjnego jest tego rodzaju, że pomoc finansowa państwa była i jest sprzężona z obowiązkami alimentacyjnymi, ciążącymi na osobach starających się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad osobą dorosłą. Nie można zatem uznać osób obecnie dorosłych, które w przeszłości były umieszczone w rodzinach zastępczych niespokrewnionych, za osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad byłymi rodzicami zastępczymi, zwłaszcza, że jak wynika z § 2 umowy o pomoc pieniężną z dnia [...] października 1984 r. rodzice zastępczy nie byli zobowiązani do świadczeń alimentacyjnych na rzecz skarżącej. M. P. jako osoba dorosła, utrzymująca się z własnej emerytury ma możliwość zapewnienia opieki nad sobą z własnych środków, przy pomocy osobistej skarżącej, która taką pomoc deklaruje. Sąd zwraca uwagę, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym konsekwentnie odmawia się uznania za uprawnione do świadczenia alimentacyjnego osoby nieobciążone obowiązkiem alimentacyjnym względem osób wymagających opieki – osobę obcą faktycznie sprawującą opiekę, synową (por. wyrok NSA z dnia 14 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 628/12; wyrok NSA z dnia 1 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2432/11), nawet jeżeli są to dalsi krewni w linii bocznej tychże osób - córkę kuzyna osoby wymagającej opieki, bratanka (por. wyrok NSA z dnia 9 stycznia 2013 r., sygn. akt I OSK 1141/12; wyrok NSA z dnia 10 maja 2012 r., sygn. akt I OSK 2149/11). Odnosząc się do eksponowanych w skardze zarzutów naruszenia przez Burmistrza Miasta [...] przepisów art. 7-9 Kpa i wniosku o uznanie za zgodną z prawem wcześniej otrzymaną decyzję z datą [...] października 2012 r. przyznającą W. Z. świadczenie pielęgnacyjne na M. P. Sąd zwraca uwagę, że narusza zasadę zaufania obywatela do organu (art. 8 Kpa) przesłanie przez organ stronie projektu decyzji uwzględniającej jej wniosek o świadczenie pielęgnacyjne, a następnie doręczenie jej decyzji odmawiającej wnioskowanego świadczenia. Naruszenie to, z powodów wyżej opisanych, nie miało jednak żadnego wpływu na wynik sprawy, a zatem nie mogło prowadzić do uwzględnienia skargi. Projekt decyzji z dnia [...] października 2012 r. został omyłkowo wysłany do strony przez pracownika organu (pismo MOPS w [...] z dnia [...] grudnia 2012 r.), co może się zdarzyć przy dużej ilości wydawanych i przesyłanych do stron decyzji. Projekt ten nie wywołał żadnych skutków prawnych, ponieważ nie został podpisany przez osobę upoważnioną do wydawania decyzji, jak tego wymaga przepis art. 107 § 1 Kpa. Wobec tego jako akt nieistniejący w sensie prawnym nie mógł podlegać kontroli w administracyjnym toku instancji i kontroli sądowoadministracyjnej. Rozstrzygnięciem załatwiającym wniosek W. Z. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego była decyzja Burmistrza Miasta [...] z dnia [...] listopada 2012 r., nr [...], która po jej doręczeniu stronie weszła do obrotu prawnego wiążąc organ (art. 110 Kpa). Biorąc to wszystko pod uwagę Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji. O zwrocie należnych pełnomocnikowi skarżącej kosztów zastępstwa prawnego orzeczono na podstawie art. 200 i art. 250 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz § 19 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461).